"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە
2015 جىلى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ەلەۋلى وقيعالار اۋقىمدى تۇردە وتكىزىلەتىن ەرەكشە جىل بولادى. وسى ورايدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى، قازاقستان كونستيتۋسياسىنىڭ 20 جىلدىعى، سونىمەن قاتار، ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قامتىلماق. اتاپ ايتقاندا، الداعى جىلداعى ۇلكەن شارا قازاق حاندىعى قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىعىنا بايلانىستى بولادى. مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» اتتى ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ، بۇكىل عالىمدار ءبىر تۇجىرىمعا كەلدى. ياعني، وسىعان سايكەس، 1465 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ العاش قۇرىلعان كەزى اتاپ وتىلەدى.
بيىل قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاۋ كۇن تارتىبىنە قويىلعاندىقتان، بۇل شارا يدەولوگيالىق ءتۇرعىدابىزدىڭ حالقىمىزعا قاجەتتى مەرەكە. ويتكەنى، بۇل پاتريوتتىق سەزىمدى قالىپتاستىراتىن مەرەكە بولعالى وتىر. سوندىقتان دا، بۇل مەيرام بۇكىل حالىقتىڭ تاراپىنان، ماماندار تاراپىنان قولداۋعا يە. قازاق حاندىعى حV عاسىردا ەتنيكالىقماندە قۇرىلعان. حVءى عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي ورىس يمپەرياسى بىرىگە باستاپ، ءبىرتۇتاس مەملەكەتكە اينالا باستاعان كەزەڭى قازاق حاندىعىنىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ەكى مەملەكەتتىڭ دە بىرىگۋ پروسەسى ءبىر ۋاقىتتا اياقتالىپ، تاريح ساحناسىنا شىعادى. الايدا، 3،5 عاسىردان كەيىن قازاق حاندىعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارىنا اينالعانى بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭدا تاريحىمىزعا تەرەڭ بويلاپ، مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىرتۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋىمىز ءۇشىن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن مەرەكەلەۋمەن قاتار، ونى حالىق اراسىندا جوعارى دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋىمىز قاجەت.
قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ءوز كەزەڭدەرى بار. قازاق حاندىعىنا دەيىن قازاق جەرىندە كوپتەگەن مەملەكەتتىك قۇرىلىم مەن ساياسي جۇيەلەر بولعان. ياعني، قازاق جەرىندەگى حالىقتىڭ مەنتاليتەتىن، بولمىسىن، دۇنيەتانىمىن كوشپەلى وسى ءومىر قالىپتاستىردى. قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قۇرىلۋىنا الىپ كەلگەن يدەيا قازاق جەرىندە ساق داۋىرىنەن بەرى جالعاسىپ كەلدى. قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇرىلىمى قاراپايىم ەمەس، تىپتەن، اسا كۇردەلى. جانە سولاردىڭ بارلىعى سول مەملەكەتتى قالىپتاستىرعان تايپالاردىڭ اتاۋىمەن اتالدى: عۇنمەملەكەتى، ءۇيسىن، قاڭلى مەملەكەتتەرى، وعىز مەملەكەتى، تۇرىك قاعاناتى، تۇرگەش، قيماق، قارلۇق، قاراحان، ت.ب. ءبىز وسى مەملەكەتتەردىڭ ەتنيكالىق تۇرعىدا ءوزارا مۇراگەرلىگىنە باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. سوڭعى كەزەڭ XIV-XV عاسىرلاردا ءوتتى. ەتنيكالىق ۇردىسپەن ساياسي ۇردىستەر بىر-بىرىنە ءوزارا اسەر ەتىپ، العا جىلجىتىپ وتىردى دا، قازاق حاندىعى قۇرىلدى. جانە بۇلاردىڭ بارلىعى قازاقستانداعى مەملەكەتتىك تاريحىنىڭ ءبىر كورىنىسى، كەزەڭدەرى عانا. ال، قازاق حاندىعىنىڭ ەرەكشەلىگى – «قازاق» دەگەن تايپانىڭ ەمەس، قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتى بولدى. ياعني، قازاقحاندىعىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن تايپالاردىڭ بارلىعىنىڭ مەملەكەتى. ەلباسىنىڭ ءوزى «عاسىرلار توعىسىندا» دەگەنەڭبەگىندە «قازاق حاندىعى بۇكىل ورتالىق ازياداعى ەڭ العاشقى قۇرىلعان ۇلتتىق سيپاتتاعى مەملەكەت» دەپ وتە دۇرىس ايتقان بولاتىن. قازىرگى كۇندە قازاقستاندى قۇراپ وتىرعان قازاق ەتنوسى – قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن تاريح ساحناسىنا شىقتى. سولاردىڭ ساياسي قۇرىلىمى «قازاق حاندىعى» دەپ اتالدى. قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتى ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىنە دەيىن جەتتى.
ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ ءتۇپقازىعى، ەجەلگى زاماننان باستاۋ العان قازاق حاندىعى ەكەندىگىن ماقتانىش ەتۋىمىز كەرەك. ءاربىر حاننىڭ كەزىندە قازىرگى قازاقستان تەرريتورياسى قانداي بولدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ، ولار باسقارعان ايماقتاردىڭ جەكەلەگەن ەتنو-ساياسي كارتاسىن جاساپ، ءاربىر حاننىڭ بيلىك قۇرعان كەزەڭىندەگى تاريح وقيعالارىن ناقتىلاپ، قايراتكەرلەردىڭ وزدەرىنىڭ دە تاريحي تۇلعالارىن سومداي ءتۇسۋىمىز، كەڭىنەن جازۋىمىز كەرەك.
قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋىنا،ءبىزدىڭ بۇگىنگى كۇنگە جەتۋىمىزگە ءار حاننىڭقوسقان ءوز ۇلەسى بار. ءابىلقايىر حان باتىستەرريتوريانىڭ ساقتالۋىنا، ابىلايحان شىعىس شەكارانىڭ بەرىك بولۋىناىقپال ەتتى. حانداردىڭ وسى ەڭبەكتەرىنجاس ۇرپاققا جەتكىزۋىمىز كەرەك. تاريحي وقيعالاردى، مەرەيتويلاردى تويلاۋ وتەماڭىزدى. سەبەبى، تاريحي سانانىڭ، ۇلتتىقسانانىڭ قالىپتاسۋىنا مۇنداي مەرەكەلەردىڭ اسەرى ۇلكەن.
قازاق حاندىعىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى، حانداردىڭ بيلىگى تۋرالى كوپ ماسەلەنى ايتۋعا بولادى. سونىڭ ىشىندە، سوعىس ونەرىنە توقتالىپ كەتكىم كەلىپ وتىر. ابىلاي حاننىڭ سوعىسۋ ادىستەرى، جاڭگىرحاننىڭ وربۇلاق شايقاسىنداعى جەڭىسى، تاۋەكەل حاننىڭ سامارقان مەن بۇقارانى جاۋلاپ الىپ، تاشكەنتتى ەكى ءجۇز جىلعا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا قوسىپ بەرۋى – مىقتى اسكەردىڭ كۇشىمەن جەتكەن جەڭىستەر. وسى حانداردى ەرلىكتەرىن دارىپتەپ، ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن ماقتان ايتىپ، جازۋعا بولادى.
جالپى العاندا، قازاق حاندىعىنىڭ ءۇش جارىم عاسىرلىق تاريحى بار. كەرەي مەن جانىبەك حاندار نەگىزىن قالاپ بەرسە، ونىڭ تۇپكىلىكتى جويىلعان ۋاقىتى ورتا جۇزدە – 1822، كىشى جۇزدە – 1824 جىلعا ساي كەلەدى. بوكەي ورداسىندا حاندىق 1845 جىلى جويىلدى. ءۋالي حان ورتا ءجۇزدىڭ، شەرعازى حان، بوكەي حاندار كىشى ءجۇزدىڭ سوڭعى حاندارى. كەيىن قازاق حاندىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە كەنەسارى كۇش سالىپ، 1841 جىلى حان سايلاندى، ءبىراق، 1847 جىلى قازا تاپتى.
بۇگىندە «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاۋ كەرەك پە؟!» دەگەن سۇراق قويىلسا، مەنىڭ ويىمشا، ارينە، وتە قاجەت. سەبەبى،«قازاق» ۇعىمىنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تانىلۋىنا 550 جىل تولعانىن تويلاۋىمىز ۇرپاقتار ساباقتاستىعى مەن تاريحىمىزدى تەرەڭىرەك تانۋ ءۇشىن كەرەك. سونىمەن قاتار، 550 جىلدىق قارساڭىندا تاريحىمىزدىڭ كەيبىر بۇرمالانعان تۇستارىن اشىپ، وسىپكەلە جاتقان جاس ۇرپاققا اقيقاتىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋدىرادى. تاۋەلسىزدىك العان از عانا ۋاقىت ىشىندە تاريحىمىزدى قايتا قاراپ، اقتاڭداقتارىن تۇگەلدەي اشىپ ۇلگەرگەن جوقپىز. بابالارىمىزدان قالعان «ەلۋجىلدا – ەل جاڭا» دەگەن قاناتتى ءسوز بار ەمەس پە؟ مۇمكىن، بۇل جاعداي ەلۋ جىلدان كەيىن شەشىمىن تاپقان ماسەلە بولار دەپ ويلايمىن.
ەلباسى ءوز سوزىندە: «1465 جىلى سۇلتاندار كەرەي مەن جانىبەك العاش رەت حاندىق قۇرىپ، ءبىزدىڭ تاريحىمىز قازاق مەملەكەتتىلىگىن وسى كەزدەن باستايدى. مۇمكىن، بۇل تەرمين ءبىزدىڭ قازىرگى تۇسىنىگىمىزدەگى، بۇگىنگى شەكارامىزداعى بۇكىل الەمگە تانىمال جانە بەدەلدى بولعانىمىزداي مەملەكەت بولا الماعان دا شىعار. ءبىراق، سول زامانداعى باسقا بارلىق مەملەكەتتەر تۋرالى دا وسىلاي ايتۋعا بولادى. ەڭ ماڭىزدىسى، سول كەزدە مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزى قالانعاندىعى، ال بىزدەردىڭ اتا-بابالار ۇلى ىستەرىن جالعاستىرعانىمىز» دەگەن ەدى.
تاۋەلسىزدىگىمىزگە بيىل 23 جىل تولعالى وتىر. ەگەمەن ەل اتانعالى بەرى قازاق حاندىعىنىڭ مەرەيتويى العاش رەت اتالىپ وتپەك. سوندىقتان دا بۇل قازاق ەلى ءۇشىن تاريحتا قالاتىن ەڭ ماڭىزدى مەرەكە بولماق. كەلەر جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا جوسپارلانعان بۇل مەرەكەگە بايلانىستى حالىق اراسىندا «قازاق حاندىعىنىڭ كۇنى» اتتى جاڭا مەرەكە بەلگىلەنسىن دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلىپ جاتىر.
قازاقستاندىق تاريح عىلىمىندا بۇل تەرەڭ زەرتتەلگەن دۇنيە. دەسە دە، قازىرگى كۇنى زەرتتەۋشىلەر اراسىندا قازاق حاندىعىنىڭ قاشان قۇرىلعاندىعى جونىندە قاراما-قايشىلىقتى پىكىرلەر قالىپتاسىپ وتىرعانىن ايتۋمىز كەرەك. تاريح بەتتەرىن پاراقتاساق، بۇل ماسەلەنى بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن زەرتتەگەن تاريحي شىلارىمىزدىڭ ءبىرى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى 1428 جىلدان باستاۋ الادى دەپ ارىگە جىبەرسە، ەندى ءبىرى 1445، 1456، 1465 جىلدارىنا قاتىستى سان ءتۇرلى دايەكتەرىن ۇسىنعان. بۇعان دالەل رەتىندە زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ دەرەگىنە نازار اۋدارىپ كورەيىك.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەرەكشە ءبىر قىزىعۋشىلىق تۋعىزعان ماسەلە، ول قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن كۇشەيۋىنىڭ ماسەلەلەرى بولدى. بۇل ماسەلەلەر بويىنشا م.ابۋسەيىتوۆا، ت.سۇلتانوۆ، ءا.حاسەنوۆ، ز.قينايات ۇلى، س.جولداسباي ۇلى، ب.كارىبايەۆ سياقتى تاريحشىلارىمىز ءوز پىكىرلەرى مەن تۇجىرىمدارىن جارىققا شىعاردى. ال، جاس زەرتتەۋشى گ.سابدەنوۆا قازاق حاندىعىنىڭ تاريحناماسىن ارنايى زەرتتەپ وسى ماسەلەگە بايلانىستى كانديداتتىق ديسسەرتاسيا دا قورعادى. 16 عاسىر تاريحشىسى دۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە (دۋلاتي م.ح. تاريح-ي راشيدي. –الماتى: م.ح.دۋلاتي قوعامدىق قورى، 2003. -616 ب) قازاق سۇلتاندارىنىڭ العاش بيلىك جۇرگىزۋىنىڭ باسى 1465-1466 جج. باستالدى دەگەن دەرەگىنە كوپتەگەن تاريحشىلار كۇمانمەن قارايدى. بۇل ماسەلە بويىنشا ت.سۇلتانوۆ قازاق حاندىعى 1470-1471 ج.ج. قۇرىلدى دەگەن پىكىردى ۇسىندى(سۇلتانوۆ ت.ي. و پەرۆوم كازاحسكوم گوسۋدارستۆە (ك.525-لەتيۋ كازاحسكوگو حانستۆا) // كۋنستكامەرا. ەتنوگرافيچەسكيە تەترادي. سپب. 1995. – ۆىپ. 8-9. س.31-38). سونىمەن قاتار، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ مەرزىمىن ن.ماسانوۆ كورسەتكەن مەرزىمنەن دە الىسقا اپارىلدى. مىسالى، ن.مىڭجان حاندىقتىڭ قۇرىلعان جىلىن قازاقتاردىڭ جەتىسۋعا قونىس اۋدارعان جىلىمەن سايكەستەندىرىپ 1456 جىل دەپ كورسەتەدى (نىعمەت مىڭجان. قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى. – الماتى: جالىن، 1994. – 400 ب.). ءا.حاسەنوۆ بولسا بۇل مەرزىمدى 1445 جىلدان، ياعني التىن وردا حانى ۇلىق مۇحاممەدتىڭ قايتىس بولۋىنان باستاعان ءجون دەيدى (حاسەنوۆ ءا. قازاق تاريحىنىڭ بەس مىڭ جىلدىق بايانى. – الماتى: مەكتەپ، 1996. -296 ب). قازاق حاندىعى شۋ بويىندا 1458 جىلدان باستاپ قۇرىلدى دەگەن پىكىردى ب.كارىبايەۆ ۇسىندى. بەرەكەت باقىتجان ۇلى «قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاسياسىندا (الماتى،2010)، قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋىن ەكى ونجىلدىققا سوزىلعان جانە بىرنەشە كەزەڭدەردەن تۇراتىن ەداۋىر سوزىلمالى پروسەسس رەتىندە قاراستىردى جانە العاشقى قازاق حاندارى كەرەي مەن جانىبەك تۋرالى كەلەلى پىكىرلەر ءبىلدىردى.
س.جولداسباي ۇلى ءوزىنىڭ زەرتتەۋىندە 1465-1466 جىلداردى قازاق حاندىعىنىڭ كۇشەيە باستاعان مەرزىمى رەتىندە قابىلداۋدى ۇسىندى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان مەرزىمىن انىقتاۋدا وسى ماسەلەمەن كوپ جىلدان بەرى تۇراقتى اينالىسىپ كەلە جاتقان قازاقستاندىق زەرتتەۋشى ك.پيششۋلينا ەڭبەكتەرىنىڭ ورنى بولەك. ول عىلىمي نەگىزى بەرىك تۇجىرىمدار جاساي وتىرىپ، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي كورسەتكەن 1465-1466 جىلداردى تولىق ماقۇلدايدى. قازىردە بۇكىل الەم مويىنداپ، الداعى دامۋىن قۋاتتى 30 ىرگەلى ەلدىڭ قاتارىندا بولجاپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋى مەن العاشقى حاندارىمىز تۋرالى تاريحي مەرەكەنى اتاپ ءوتۋ تۋرالى شەشىمى وتە ماڭىزدى.بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەسىنىڭ بەرىكتىگىنىڭ عانا ەمەس،اتا-بابالار اماناتىنا دەگەن ادالدىق پەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى، - دەيدى ل.بەردىعوجين.
جۇزدەگەن جىلدار مەن سىناقتاردان ەلىمىزگە دەگەن ماحابباتىمىزدى وشىرمەدىك، ەلىمىزدى قالىپتاستىردىق، تاۋەلسىزدىككە يە بولدىق. بارلىعىمىز بىرىگىپ ەگەمەن مەملەكەت قۇردىق. ەندىگى ماقساتىمىز – وتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى ساقتاي وتىرىپ، جاڭا بيىكتەرگە جەتە وتىرىپ، بولاشاق ۇرپاقتارىمىزعا باي جانە ەگەمەن ەلىمىزدى امانات ەتۋ. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءالى ەكى ونجىلدىق قانا بولدى. ءوز جەرىڭدە ءومىر ءسۇرۋ جانە جۇمىس ىستەۋ، ءوز تاعدىرىڭدى ءوزىڭ انىقتاۋدان ارتىق نارسەنىڭ جوقتىعىن ميلليونداعان قازاقتاردىڭ تۇسىنۋىنە وسى قىسقا تاريحي ۋاقىتتىڭ ءوزى جەتكىلىكتى بولدى. قازاقتاردى تىزە بۇككىزىپ، باعىندىرۋدى، ءوز جەرىنەن، اتىنان ايىرۋدى كوزدەگەندەر از بولعان جوق. ءبىراق ولارعا ءارقاشان جول بەرمەي تۇرعان كۇش – ەرلىككە، اتامەكەنگە دەگەن سەزىمگە جانە بوستاندىق جولىندا قۇرباندىققا تولى قازاقتىق مىنەز جاتتى. وتانىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان كۇننەن بەرى جيىرما جىل ءوتتى. بۇگىن، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باعاسىزدىعىنا كوزىمىز جەتە وتىرىپ، حالىقارالىق توعىستا ورنالاسقان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەمدەگى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋىن باقىلاپ وتىرمىز. سۇيىكتى وتانىمىز قازاقستان – بۇگىن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى، تانىمال، قۇرمەتتى مۇشەسى. بۇل جوعارى مارتەبە ۇلتىنا لايىقتى ءار ۇلىنان، سونىمەن قوسا ءار دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتار مەن اكىمدەردەن، ۇكىمەت مۇشەلەرىنەن وتاننىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى ءۇشىن، سۇيىكتى قازاقستانىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن، سونىمەن قاتار الەمدىك ارەنادا ونىڭ ءۇنىنىڭ قاتتى شىعۋى ءۇشىن ۇنەمى كۇش جۇمساۋدى تالاپ ەتەدى. وتان ءۇشىن جاۋاپتى بولۋعا ءارقايسىمىز ادال ەڭبەكتەنىپ، جەمىستى كۇش جۇمساپ، ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن مىقتى ەرىككە، ۇلتتىق نامىسقا، جوعارى بىلىمدىلىككە، تازا نيەتكە يە بولۋىمىز قاجەت. ءار جىل سايىن رەسپۋبليكا وندىرگەنىنىڭ 80 پايىزىن ەكسپورتتايدى، ويتكەنى ءبارى شيكىزات. بارلىق تابىلعان تابىس، مەنىڭشە، وليگارحتاردىڭ قالتاسىنا، شەتەلگە كەتپەۋى ءتيىس، ول حالىققا ەڭبەكاقى، الەۋمەتتىك يگىلىك، وتاندىق ەكونوميكاعا ينۆەستيسيا رەتىندە قايتۋى كەرەك. ءارقاشان وسىلاي بولۋعا ءتيىس. وسىنداي ەكونوميكا قۇرۋ ءبىزدىڭ ماقساتىمىز. بۇگىنگى جاعدايلارداعى قازاقستاندا ءبىز ودان ءارى حالىق يگىلىگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋگە، مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار جەتىسپەۋشىلىگىن جانە ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە، اۋىلداردى گازيفيكاسيالاۋعا، يندۋستريالدى-يننوۆاسيالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا، قاراپايىم ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋعا، مەملەكەتىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋعا مىندەتتىمىز. سونىمەن قوسا، كوممۋنيكاسيالىق تاۋەلسىزدىك جانە ساۋدا قورعانىسىنا، ازىق تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە جانە ەكونوميكالىق ءوسىمدى ءوندىرۋشى سالا ارقىلى قامتاماسىز ەتۋگە، حالىققا ستراتەگيالىق كاسىپورىنداردى جانە پايدالى قازبالار ورنىن قايتارۋعا، زاڭ شىعارۋشى ورگانداردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالىق ماقساتتارعا جاقىنداۋىمىز كەرەك. ۋاقىت تالابى وسىنداي. الدىمىزدا شەشىمىن تالاپ ەتەتىن ماقساتتار تۇر. مىسالى قارجى سالاسىنداعى ماسەلەلەر وسى: • ۇلتتىق ۆاليۋتا كۋرسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ؛ • نەسيەلىك قورلاردى كوبىرەك تارتۋ جانە وسى نەگىزدە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە، اسىرەسە وندىرىستىك كاسىپورىنعا سالىناتىن جالپى نەسيە كولەمىن ۇلكەيتۋ؛ • نەسيەلىك ۇيىمداردىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ساياساتىن جالعاستىرۋ جانە ونىڭ قىزمەتىن حالىقتىڭ بوس قاراجاتتارىن تارتۋ ارقىلى، بانك قىزمەتتەرى ساپاسىن جاقسارتۋ ارقىلى، ولاردىڭ ورىندالۋ ءتارتىبى ارقىلى كەڭەيتۋ. • وتاندىق ءوندىرۋشى كاسىپكەرلىككە بەرىلەتىن ۇزاق مەرزىمدى نەسيەلەرگە كليەنتتەردى تارتۋ ارقىلى نەسيە جۇيەسىن نىعايتۋ. ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن، شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ماقساتىمەن ۇلتتىق بانك جانە كوممەرسيالىق بانكتەر وسى باعىتتاعى نەسيەلەردىڭ كولەمى مەن سانىن كوبەيتۋگە، نەسيەلىك قورلارعا كوبىرەك كليەنت تارتۋعا كەرەكتى شارالار قولدانۋعا ءتيىس. وسىعان بايلانىستى، ەلدە بانكتەردىڭ، باسقا دا نەسيەلىك ۇيىمداردىڭ سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن جانە قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن بارلىق سايكەس نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى قايتا قاراپ، ولاردىڭ قىزمەتىن جاقسارتۋعا جاعدايلار جاساۋ كەرەك. سونىمەن قاتار، الىستاعى اۋداندارعا ميكرونەسيەلەۋدى كوبەيتۋگە قوسىمشا شارالار قولدانۋ قاجەت. قۇرمەتتى وتانداستارىم! وسى ۇلى جەتىستىك پەن باعاسىز ۇلتتىق يگىلىگىمىزدىڭ قاسيەتتى، ءمىنسىز، جانە ءارقاشان تۇراقتى تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ - مەملەكەتتىڭ ماقساتى جانە قازاقستاننىڭ ءار سانالى جانە ادال ازاماتىنىڭ ميسسياسى. تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەن مەملەكەتتى، الەمدى نىعايتۋدى، تۇراقىتلىق پەن ۇلتتىق بىرلىكتى، جوعارى وتانشىلدىق سەزىمدى، رۋحاني قىراعىلىقتى، ۇلتتىق نامىستى، ۇلتتىق قۇندىلقتار مەن مەملەكەتتىك نىشانداردى قورعاۋ – ناعىز ازاماتتىق قوعام قۇرۋعا، مىقتى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋعا، ستراتەگيالىق جوسپارلار مەن ماقساتتاردىڭ ىسكە اسۋىنا ءبىزدى تولىقتاي باعىتتايدى. تاۋەلسىزدىك پەن ونىڭ جەتىستىكتەرىن نىعايتۋ ءبىزدى حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن، ەتيكالىق جانە مادەني قۇندىلىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن ءتىلدىڭ، ادەبيەتتىڭ، عىلىمنىڭ، مادەنيەتتىڭ، اعارتۋ مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ دامۋىنا كوپ كۇش سالۋعا يتەرمەلەيدى. ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋ ءۇردىسىن كۇشەيتۋدەگى، وركەنيەتتى ازاماتتىق قوعام نەگىزدەرىن كۇشەيتۋدەگى تاريحىمىزدىڭ تاعدىرلى كەزەڭىندە ەڭ قۋاتتى جەمىستى قۇرال – قازاق حالقىنىڭ ۇلى بابالارىنىڭ مۇراسىنا نازار سالۋ. سوندىقتان، ەجەلگى، باي، دانا جانە اقىندىق تىلگە دەگەن مەملەكەتتىك جانە بۇكىلحالىقتىق قامقورلىق – ءارقايسىمىز ءۇشىن اسىل پارىز.
الماز ءادىلحانوۆ
