ەربولات قوشقاربايەۆ.

قازاق تاريحىنداعى سەنساسيالار توپتاماسى.

ەربولات قوشقاربايەۆ. ءبىرىنشى جازبا: ەجەلگى شىعىس پەن باتىستاعى قازاقى ىزدەر

ەربولات قوشقاربايەۆ.تاريحي شىندىقتى تۇركىسەنتريستىك تۇرعىدان نەگىزدەۋ قاجەت

ەربولات قوشقاربايەۆ. گيپەربورى جانە اتىلانتى

بيسميللاحير راحمانير راحيم!

الدىڭعى جازبالارىمدا ەجەلگى ءداۋىردىڭ بارلىق تۇستارىندا قازاقى ىزدەر بار ەكەنىن كورسەتكەن ەدىم. ەجەلگى شىعىس پەن انتيكالىق گرەكيا، ريم يمپەرياسى، سوناۋ شۋمەر وركەنيەتى، ءتىپتى گيپەربورى مەن اتىلانتى دا (گيپەربورەيا مەن اتلانتيدا) «قازاق مەملەكەتتەرى» ەكەنىن نەگىزدەپ باققان ەدىم. تىرناقشا قويعانىمدى ەسكەرسەڭىزدەر قازاق ارقىلى تيىسىنشە تۇركى جۇرتىن ايتىپ تۇرعانىمدى اڭعارۋلارىڭىزعا بولادى. ال ەندىگى كەزەكتە وسى اتالعان ارحيمەملەكەتتەر مەن وعان قوسا سولتۇستىك جارتى شارداعى، ياعني امەريكاداعى بايىرعى تۇرعىندار – ۇندىستەردىڭ «قازاقتار» ەكەنىن، دالىرەك ايتسام «تۇركىلەر» ەكەنىن، ال كەڭىستىك تۇرعىسىنان قاراساق، ولاردىڭ ەشقانداي دا ۇندىستەر ەمەس «تەرىسكەي تۇركىلەرى» ەكەنىن  اكسيوماتيكالىق تۇردە دالەلدەپ كورمەكپىن. دالەلدەگەندە ابدەن جۇلىمى شىققان قازىرگى عىلىمداعى «بالەن عالىم ءبۇيتىپ ايتىپتى»، «بالەنشە دەرەكتەرى بويىنشا ...» جانە ت.س.س سىلتەمەلىك شىرماۋىقتارعا ۇرىنباي، «بالەن-تۇگلەندەر» دەرەكتەرىن كەيىنگە قويا تۇرىپ پروتوقازاقتار تىلىندە سويلەۋ ارقىلى دالەلدەر كەلتىرمەكپىن.

الدىمەن، امەريكانىڭ قازاق اتامەكەنى ەكەنىن عانا ەمەس، وعان دەيىن، الدىڭعى جازبالارىمدا كەلتىرىلگەن قازاقى ىزدەر سايراپ جاتقان بارلىق وركەنيەتتەردىڭ «قازاقتىكى» ەكەنىن باسقا ءبىر قىرىنان نەگىزدەپ الايىق. ءيا! ءيا، حاتت، حەتت، تۇرساق، شۋمەر تىلدەرىندە جانە امەريكاندىق ۇندىستەر تىلىندە سويلەپ كورەلىك. سىزدەر وسى تىلدەگى سوزدەردى اۋدارماشىسىز-اق ءتۇسىنىپ وتىرعاندارىڭىزعا قايران قالۋلارىڭىز بەك مۇمكىن... ەگەر وسىلاي بولا تۇرا «بۇل انشەيىن كەزدەيسوقتىق» دەسەڭىزدەر وندا بۇل جايت، بويىمىزداعى جاسىنداي جارقىلدى الاش رۋحىنىڭ وشكەنىنىڭ نىشانى دەپ قورىتىندى جاساماسقا شارا جوق. ال ەگەر ءبىر كۇدىك، ءبىر تاڭدانىسپەن وسىناۋ ارعى حالىقتار تىلىنە قىزىعىپ، بالكىم مىنا جازعاندارىما سەنبەي قاتە ىزدەمەك بولىپ، نەمەسە سىناماق بولىپ، ءتۇپنۇسقا ماتەريالداردى ىزدەپ كەتسەڭىز، وندا نۇر ۇستىنە نۇر بولعانى. ويتكەنى ول ىزدەنىستەرىڭىز باستاۋىندا جاتقان تۇرتكى وسى جازبا بولعان بولار ەدى. بۇل ورايدا تەرىسكەي تۇركىلەرىنە كەلمەستەن بۇرىن الدىڭعى جازبالارىمدا كورسەتىلگەن قۇرلىقتاعى تۇركىلەردىڭ ءتىل ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالىپ كەتكەنىمىز ءجون.

باستاپقىدا ءسوز بولعان ... ەندەشە، تۇركىگە اپارار تۇرتكى دە، وسى ءسوز!

ال كىرىستىك ...

ەترۋسكىلەر بايىرعى قازاقتار.

ءار ءتۇرلى دەرەكتەردە ەترۋسكىلەر ءار قالاي اتالىپ ءجۇر: تۋرلار، تيررەندەر، پەلاستتار، تۋرساكتار، تۇرساقتار، كيممەريالىقتار جانە ت.ب. تۇرساقتاردان تۇركى-ساقتار اتاۋىن وربىتۋىمىزگە، ال كيممەريالىقتاردان كەمەرلىكتەر اتاۋىن تۋىنداتۋىمىزعا ابدەن بولادى. قالاي بولعاندا دا، قالاي اتالسا دا، قاراكەمەردى، بالكىم كوككەمەردى مەكەن ەتسە دە بۇل كەمەرلىكتەردىڭ بىزگە بوتەن ەمەس ەكەنىنە ەش داۋ بولماسا كەرەك. ەرتۋسكىلەر جايلى گەرودوت، تاسيت، سترابون، تيت ليۆيي، پلينيي ولاي دەدى، بىلاي دەدى دەپ مالىمەت كەلتىرمەي-اق ماسەلەگە بىردەن توتەسىنەن كەلەيىن. ولاردىڭ ءبارى ەترۋسكىلەردىڭ شىعىستان، تۇراننان كەلگەنىن مويىندايدى. سەنەكا بولسا: «Tuscos Asia sibi vindicat» - دەيدى. بۇل «ەترۋسكىلەر ازيادان شىقان بولىپ سانالادى» دەگەن ءسوز. دەمەك گرەكتەرگە دەيىن-اق ەترۋسكىلەر ەۋروپانى جايلاعان. ولاي بولاتىن بولسا ەۋروپانى ءاۋ باستا قازاقتار مەكەندەگەن. سەبەبى، ەترۋسكىلەر – قازاقتار. تاعى ەسكەرتە كەتەيىن قازاقتاردى تيىسىنشە تۇركىلەر دەپ تۇسىنگەندەرىڭىز ءلازىم. ءبىراق بۇلار تۇركى بولا تۇرا بۇل جازبادا قازاق دەپ جازىلادى. سەبەبى، بۇنى تاتار جازسا تاتار دەيدى، ءازىربايجان جازسا ءازىربايجان دەيدى، قىرعىز جازسا قىرعىز دەيدى. ال جازىپ وتىرعان مەن تۇركى بولعانىممەن باشقۇرت تا، وزبەك تە ەمەس – قازاقپىن!).

ەترۋسكىلەردىڭ تۇركىگە جاقىن ەكەنىن 1924 جىلى فرانسيادا تابىلعان «گلوزەل جازبالارىنان» دا، ك.ميرشان، ج.كۋزەن، ف.ديۋررباك، اديليا ايدا، م.ز.زاكييەۆ زەرتتەۋلەرىنەن دە بىلۋگە بولادى. بۇل جايىندا قازاقتىڭ قوس بەكجانى دا جازىپ ءجۇر. تۇرساقتار جايىن قىسقا عانا قايىرار بولساق، ولاردىڭ قازاق ەكەنىن ف.ر. لاتىپوۆ جانە باسقا دا زەرتتەۋشىلەر كەلتىرگەن سوزدەرگە نازار سالا وتىرىپ بىردەن اڭعارۋعا بولادى.

سونىمەن، ەترۋسكىلەر قاي تىلدە سويلەگەن ەكەنىن بىلمەككە مىنا كەستەگە نازار اۋدارايىق:

كۋرسيۆپەن بەرىلگەندەر ءوزىمنىڭ جەكە زەرتتەۋلەرىم. بۇل جايىندا الدىڭعى جازبالارىمدا جازعانمىن. ال ادريا ءسوزىنىڭ «داريا» ەكەنى ەش كۇمان تۋعىزباۋى كەرەك. سوندىقتان ادرياتيكالىق تەڭىز دەگەننىڭ ماعىناسى، ءجاي عانا «ءداريا» دەگەن ءسوز! وسىنداي كوپتەگەن كەمەرلىكتەردىڭ قازاقى سوزدەرى لاتىندانىپ، كەيىننەن ريم يمپەرياسىنىڭ سوزدەرىنە كىرىگىپ كەتكەن. مىسالى، «اكلان» دەگەن ءسوز قازىرگى ۋاقىتتا بىزدە وعلان، ۇلان دەپ تۇسىنىلسە، ەۋروپالىق كەيبىر فلەكتيۆتى تىلدەردە سول كۇيىندە، سول ماعىنادا قولدانىلادى. بۇل ءسوز ءتىپتى ورىس تىلىنە دە «كلان» تۇرىندە ەنىپ العان.  وسى سياقتى «كۋس»، ياعني قۇس ءسوزى دە قۇستىڭ كەڭ تارالعان ءتۇرى قازعا قاتىستى ەۋروپا مەن ورىس تىلدەرىنە گۋس، گۋۋس، گۋس تۇرىندە ەنىپ كەتكەن. وسىنداي تارتىپپەن «كيس» ءسوزى قىزعا قاتىستى ايتىلا وتىرىپ، مىسالى اعىلشىن تىلىنەن «ءسۇيۋدى» بىلدىرەتىن «kiss» ءسوزى ارقىلى ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن. قىزدى كىم سۇيمەيدى! تىلىمىزدەگى وسى كورسەتىلگەندەي ۇقساستىقتار بولعاننىڭ وزىندە بۇلاردى قازاققا قاتىسى جوق دەپ ايتامىز با؟!

ەترۋسكىلەر جايلى تاعى نە ايتساق بولادى؟!

مىنە، وسىناۋ قىرىم مەن ۇرىم ارالىعىن مەكەن ەتكەن، اتا دەپ ەركەلەپ، انا دەپ ەمىرەنە سويلەگەن كوك ءبورىنىڭ ۇرپاقتارى – تۇرساقتار ەۋروپادا بورىلەر ەلىنىڭ (يت ەلى، يتاليا) نەگىزىن قالاپ، ب.د.د. 753 جىلى ەرترۋرياعا جاقىن جەردەن ريم قالاسىن سالادى. ەترۋسكىلەر ريمنەن (ۇرىم) بولەك فلورەنسيا، پيزا، سيەنا، پەرۋدجا، ليۆورنو، تاركۆينيي اتالىپ كەتكەن كوپتەگەن كەنتتەر مەن قالالاردى تۇرعىزىپ كەتكەن.

بۇگىنگى كەڭ قولدانىستاعى لاتىن ءالىپبيى سول كەزدەگى ەترۋسكىلەر جاساعان ءالىپبيدىڭ وزگەرتىلگەن نۇسقاسى.

ەۋروپاعا زەرگەرلىك ونەردى الىپ كەلگەن ەترۋسكىلەر التىن قولدانىسىن كەڭەيتىپ ونى مەديسينانىڭ قۇرامداس بولىگى دەڭگەيىنە دەيىن جەتكىزەدى. ولار ستوماتولوگيانى دامىتا وتىرىپ پاسيەنتتەرگە التىن ءتىس، ءتىپتى ءتىس پروتەزدەرى مەن قاپتامالارىن، التىننان جاسالعان ءتىس قاپسىرمالارىن دا (موستيك) جاساي بىلگەن.[1]

شىعىس ەۋروپاداعىلاردىڭ شاركەيىن شەشكىزگەن ەترۋسكىلەر، تاباندى، وكشەلى، وكشەسىز اياق كيىمنەن باستاپ ءبىز تۇمسىق ەتىكتەردىڭ تۇر-تۇرلەرىن كورسەتە وتىرىپ جالاڭ اياق ەۋروپالىقتارعا بىلعارى «ەتىك كيگىزدى».

ەترۋسكىلەردىڭ بىلىمدەرىن تۇركىلەنگەن ريمدىكتەر دە پايدالاندى. ەترۋسكىلىك ورام جازبالار لاتىنعا اۋدارىلىپ، «ەترۋسكىلىك ىلىمدەردىڭ» ساقتالۋىنا  سەناتتىڭ ءوزى شارا قولداندى.

ەۋروپانى ويقاستاعان تۇركىلەر ءتىپتى ءبىر بىرىمەن شايقاسقا ءتۇسىپ جاتتى. ءريمدى ساقتاپ قالۋعا ريمدىكتەرمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتكەن ەرۋسكىلىك گارۋسپيكتەر دە اتسالىستى. مىسالى، ولار 410 جىلى قورعانىس قاجەتتىلىگىنەن كوكتەن جاي ءتۇسىرىپ، نايزاعاي تۇسىرۋگە ءماجبۇر بولدى.[2]

وسى تۇرعىدا ءبىر بىرىمەن ۇزدىكسىز جانە ۇدايى شايقاسقا تۇسكەنىنە قاراپ سول كەزەڭنىڭ وزىندە-اق الەمدە تۇركىلەردىڭ سانى قيساپسىز كوپ بولعانىنا بولجام جاساۋعا بولادى. ۇرىمدى قورعاۋشىلار دا تۇركى، ۇرىمعا تيگەن گوتتاردان تۇراتىن الاريحتار دا تۇركىلەر، ال الاريحتاردى ىعىستىرعان اتيللا باستاعان عۇندار دا تۇركىلەر! ال ءار قيلى دەرەكتەردە كەزدەسەتىن اريماسپىلار، حالدەي، گيكسوس، تۋارەگتەردىڭ ءوزى بايىرعى تۇركىلەر! ءتىپتى، تۋارەگ پەن تۇرىك ايتىلۋى دا، ەتيمولوگياسى دا ءبىر دەپ ەشكىمنەن جاسقانباي ءارى سەسكەنبەي ايتا بەرسەك بولادى.

ەكىنشى جازبامداعى ەۋروپاسەنتريزمدى، تۇركىسەنتريزم الماستىرۋ كەرەك دەگەن ۇندەۋىمنىڭ ءمانى دە وسىندا جاتىر. ولاي بولماعاندا شە ...، اناۋ مىناۋ ەمەس تۇركىلەر تۇپ تۋرا ەۋروپانىڭ سەنترىنەن قاعاناتتار قۇرعان بولسا. قازىرگى دەيىن جەتكەن ءارىسى حۋندار قۇرعان حۋنگاريانى، اۆارلار قۇرعان باۆاريانى، بەرىسى الباندار قۇرعان البانيا مەن دۋلاتتار قۇرعان بولگاريانى ايتپاعاننىڭ وزىندە سول كەزەڭدەگى عۇندار جيناعان سەنتتەر بولسىن، قاناتىن كەڭگە جايعان ءتۇرلى قاعاناتتار بولسىن، ەۋروپانىڭسەنتءرى تۇركىلىك سەنتر بولعانىن ايعاقتاپ تۇر ەمەس پە! (ە.ق.)

بورىكتى تۇركىلەر مەن شوشاق بورىكتى ساقتار انولوگياسى بويىنشا ەترۋسكىلەر ەۋروپالىقتارعا قالپاق (شلياپا) كيگىزدى.

داريادان (ادريا، ادريا پورتى) ءار تاراپقا جۇزگەن كەمەلەرى ارقىلى تەڭىز كارتاسىن جاساي وتىرىپ، ەترۋسكىلەر فلوتى جەرورتا تەڭىزىمەن عانا شەكتەلمەي جۇيەلى تۇردە امەريكا قۇرلىعىنا دا بارىپ كەلىپ وتىرعان دەپ جورامال جاساۋىمىزعا ابدەن بولادى. (ە.ق.).

تۇرساق وبالارىمەن ساق وبا قورعاندارى ۇقساس بولسا، تۇرساقتار تۇرعىن جايى كادىمگى كيىز ۇيلەردەي بولعان. جوعارىدا اتالعان گارۋسپيكتەر بولجامدارى دا اسا ماڭىزعا يە.[3]اسىلىندا مالدىڭ ىشكى ورگاندارىنا قاراپ بولجام جاسايتىن (harus تۇرساقشا ىشەك-قارىن دەگەندى بىلدىرەدى) جانە نايزاعاي ءتۇسىرىپ، جاسىن ويناتاتىن گارۋسپيكتەر دەپ اتالاتىن تىلسىم كۇش يەلەرىنىڭ اتالۋىندا كەستەدە كورسەتىلگەن قارىن سوزىنەن بولەك قازاقتىڭ «عارىش» ءسوزى بۇعىپ جاتقانداي. البەتتە، جاڭبىر شاقىرعاندا تۇرساقتار ءجون-جورالعىلارىن جاسايتىن. بۇل ارەكەتتەردى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان «تاساتتىق بەرۋ» عۇرپىنان دا كورە الامىز عوي. زەڭگىر كوكتى قاستەر تۇتاتىن، جاڭبىر جاۋعانىن – كۇن جاۋدى، كۇن كۇركىرەدى دەيتىن، جاڭا تۋعان قياقتاي وراق ايعا «اي كوردىم، امان كوردىم – ەسكى ايدا ەسىركە، جاڭا ايدا جارىلقا» دەپ سالەم بەرەتىن، جاڭا جىلىمىز – ناۋالى ناۋ ىرىسىمىز كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەن تۇستان باستالاتىن «بىزدەر» مەن تۇرساقتار قالايشا تامىرلاس ەمەسپىز! ەترۋسكىلەردىڭ نايزاعايعا، جانۋارلاردىڭ ىشكى ورگاندارىنا قاراپ بولجام جاساۋى ەجەلگى شۋمەر مەن ۆاۆيلوندا، جالپى تۇركىلەردىڭ بارلىعىندا بولعان.[4] ال تاس توبەدەگى تەمىرقازىقتى ناۆيگاتور تۇتقان قازاقتارداعى جۇلدىزشىلاردىڭ ءدوپ كەلەتىن بولجامدارى جايىندا اڭگىمە قوزعاۋ ءتىپتى وزىندىك ايرىقشا سيپاتقا ەنىپ كەتەدى. كوك ءتاڭىرىنىڭ پەرزەنتتەرى بىزدەر مەن كۇندى، يۋپيتەردى (تينا)، ۇماي انانى قاستەر تۇتقان ەترۋسكىلەردىڭ تامىرى ءبىر. ەترۋسكىلەر اتاعان يۋنون (ۋنا)، ول تۇپ تۋرا ۇماي انا (ە.ق.).  سەبەبى، يۋنوننىڭ ءبىر ەپيتەتى ۇلسىن (لۋسينا (ە.ق.)) جاس سابيلەردىڭ ءپىرى، شارانانى قورعاۋشى. ال بىزدەگى ۇماي انا (ۋماي، نۋماي، وماي، ىماي-يدجە،ىماي-ينە، ماي. ماين، ماينا ت.ب.) بولسا ۇرپاق جالعاستىرۋ دەمەۋشىسى، بوبەكتەر مەن ولاردىڭ انالارىنىڭ ءپىرى ءارى جەبەۋشىسى.ۋنا بولسا، ءسوزسىز «انا» ۇعىمىن ءبىلدىرىپ تۇر. ءار بىردەن كەيىن ۇماي انا ەگەر وسى ماسەلە تولىق زەردەلەنسە حاۋا انا انالوگى بولۋى دا مۇمكىن. ال بۇل جاعدايدا تاڭىرشىلدىك پەن يسلامنىڭ ەتەنە بايلانىسى مەن ساباقتاستىعى وزدىگىنەن ايقىندالار ەدى. سونىمەن، توقتامعا كەلە بىردەن ايتار بولساق جاھانعا پيفاگورداي ماتەماتيك سىيلاعان ەترۋسكىلەر قازاقتار دەپ سەنىمدى تۇردە ايتۋىمىزعا بولادى!

باسكىلەر  بايىرعى قازاقتار.

عىلىمدا، پيرەنەي تۇبەگىندە سويلەۋ ۇلگىسى مەن ءتىلى ەشكىمگە ۇقسامايتىن وقشاۋلانعان توپ رەتىندە كورسەتىلىپ جۇرگەن باسك حالقى مەن ولاردىڭ ءتىلىن تۋىستارىمىز قاتارىنا جاتقىزۋىمىزعا ابدەن بولادى. بۇل ەڭ الدىمەن، ءۇشىنشى جازبامدا كورسەتىلىپ كەتكەن مىسالعا تىكەلەي بايلانىستى، ودان سوڭ ولاردىڭ تىلدەرىنىڭ سوزىلمالى تىلدەر قاتارىنا جاتاتىنىمەن، كەيبىر سوزدەرىنىڭ بىزبەن ۇقساستىعىمەن (مىسالى، «اسي» ءسوزى، «ءوسۋ» ەتىستىگىن بىلدىرەدى جانە ت.ب.) بايلانىستى، جانە اقىرىندا ولاردىڭ «باسك» دەگەن اتاۋىمەن دە بايلانىستى. باسك دەگەن باسقى! ەڭ باسقى، اتاباسقى! ەندى باسقىداعى جانە قازاقتاعى كەيبىر سوزدەردىڭ ايتىلۋىنا زەر سالايىق:

حاتت، حەتت حالىقتارى بايىرعى قازاقتار.

الدىڭعى جازبالارىمدا ەلام اتاۋىنىڭ ءوزى قازاقتىڭ «الەم»، «ەلىم» اتاۋىنان شىققانىن جازعانمىن. ەلىمىزدىڭ باتىسىندا ورنالاسقانىن نەگىزگە الساق، ەلام ەلىن قازاق تۇرماق، ءبىزدىڭ ءبىر عانا رۋىمىز ءالىم تايپاسى عانا قۇراۋى مۇمكىن دەپ تە ايتۋىمىزعا بولادى. ەلام، حاتت، حەتت تىلدەرى وتە ۇقساس بولعان. ءازىربايجاندىق ر. گۋسەينوۆ دەگەن زەرتتەۋشى ي. مەليكوۆ، ي.فريدريح (گروزنىي، فوررەر، لاروش، كەممەنحۋبەر، دياكونوۆ، دۋنايەۆسكاياجانە ت.ب.) سەكىلدى عالىمداردىڭ پىكىرلەرى نەگىزىندە حاتت، حەتت، ەلام تىلدەرىنىڭ شۋمەر تىلىمەن دە، تۇركى تىلىمەن دە بايلانىسىن ءسوز قىلادى. بۇل جەردەن مەن مىناداي پاراللەلدەردى تاپتىم.

حاتت، حەتت مەملەكەتىندەگى بابالارىمىز قولدانعان سوزدەردىڭ كەيبىر مىسالدارىنا نازار اۋدارايىق:

جازبامداعى نەگىزگى ءادىس اكسيوماتيكالىق ءادىس بولعاندىقتان وسى جەردەن بايلانىستى ءۇزىپ، بىردەن شۋمەر تىلىنە جاقىندايىق.

شۋمەرلىكتەر ارعى قازاقتار!

شۋمەر تىلىنە كەلسەك ل. ۆۋللي، گ. ۆينكلەر، ا. دجاۆاد، و. سۇلەيمەنوۆ، ا. امانجولوۆ، ا.مامەدوۆ، ت. گادجييەۆ، ە. اليبەيزادە جانە باسقا دا كوپتەگەن عالىمدار بۇل ءتىلدىڭ تۇركى ءتىلى ەكەنىن الدەقاشان زەرتتەپ كەتكەن. سوندىقتان، وسى جازبادا بۇل ءتىلدىڭ تۇركىلىك بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساۋ –مەنىڭ اكەم شىنىمەن دە مەنىڭ ءوز اكەم بولۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىگى باسىم جورامال سەكىلدى كورىنەدى. شۋمەردىڭ ەجەلگى قازاق وركەنيەتى ەكەندىگى بۇكپەسىز ءارى بۇلتارتپاس اقيقات ءھام دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن شىندىق! ەكىنشى جازبامدا كورسەتكەنىمدەي الەمدەگى ەڭ العاشقى ادەبي تۋىندىنى ەڭ العاش بىزدەر، ياعني پروتوقازاقتار جازعان. ول،  «بىلگەمىس تۋرالى اڭىز» دەپ اتالادى جانە ونى ارعى بابالارىمىز شۋمەر كەزەڭىندە جازعان. ال وسى ءتورتىنشى جازبامداعى نەگىزگى مىندەت، تەك بۇل تىلدە سويلەۋ عانا. شىنىمەن اق بىزگە شۋمەر تىلىندە سويلەۋ عانا قالدى. بۇل تۇرعىدا ءتىلىمىزدىڭ ۇقساستىعىن الدىڭعى كەستەلەردەگىدەي تەك سوزدىك نىسانىندا كورسەتكەننەن گورى، مۇمكىندىگىنشە سويلەم قۇراپ كورۋگە تالپىنىس جاسادىم. جەكەلەگەن سوزدەردىڭ ماعىناسى جوعارىداعى اۆتورلار ەڭبەكتەرىنەن، اسىرەسە و.سۇلەيمەنوۆ زەرتتەۋلەرىنەن كورىنىس تابادى. ال ءبىراق مىنا كەستەدەگى «سويلەمدەردى» ەش جەردەن تابا المايسىزدار. سەبەبى، العاش سويلەم ءتۇزىپ وتىرمىن جانە  ول وسى پورتالدا العاش رەت جاريالانىپ وتىر.

ەندەشە وسى شۋمەر كەزەڭىندەگى بابالار تىلىمەن سويلەپ كورەلىك:

باۋىرلارىم باسقا فلەكتيۆتى تىلدەرمەن ەڭ بولماعاندا «ىرىمعا» ءبىر ءسوزى سايكەس كەلمەيتىن شۋمەر ءتىلى قۇددى ءوز تىلىمىزدەي ەكەنىنە وسى مىسالدارعا قاراي وتىرىپ قالاي شەك كەلتىرۋگە بولادى! وسىلايشا، مىڭجىلدىقتار بويى قارىم-قاتىناس، عىلىم ءتىلى بولىپ كەلگەن شۋمەر ءتىلىن پافوسپەن بولسا دا قازاق ءتىلى دەمەسكە لاج جوق.

امەريكانىڭ بايىرعى تۇرعىندارى پروتوقازاقتار.

تەرىسكەي تۇركىلەرى! بۇل تىركەستى وقىپ وتىرعاندارىڭىز وسى ءقازىر عانا جانە بۇنى العاش وقىپ وتىرسىزدار. تيىسىنشە، بۇل اتاۋدى تۇركىلەر مەن باتىسقا عانا ەمەس، تەرىسكەي تۇركىلەرى مەكەن ەتەتىن سولتۇستىك جارتى شارداعى امەريكا جۇرتشىلىعىنا دا قاتىستى ءمانى بويىنشا قولدانعان جاعدايدا تۇركىلەرگە قاتىستى ادىلەتتىلىك ورناعان بولار ەدى. ول كۇننىڭ ورناۋى دا ابدەن مۇمكىن.  وعان نىق سەنىمىم بار جانە نەگىزدەر دە جەتكىلىكتى. امەريكا ۇندىستەرى دەگەنىمىز – قايىقتى قايىق، بالدىزدى بالدىز دەپ قازاقشا ايتاتىن، بوپەسىن بەسىككە بولەيتىن امەريكاندىق تۇركىلەر، ياعني تەرىسكەي تۇركىلەرى. ول قالاي، ءقايتىپ ت.ب. دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە جوق.  سەبەبى، امەريكاندىق ۇندىستەردىڭ «تۇركى» ەكەندىگى الدەقاشان دالەلدەنىپ، ابدەن جاۋىر بولعان. بۇل جاعداي قابىرعاسىن تۇرعىزىپ، شاتىرىن جاۋىپ ۇلگەرگەنشە، ەۋروپاسەنتريزمنىڭ دۇلەي داۋىلى سوعىپ، شاتىرى جۇلىنىپ قالقيعان كەرگەسى عانا قالعان اياقتالماعان «ساقالدى» قۇرىلىس سەكىلدى. بۇل جەردەگى باستى ميسسيا تەوريالىق تۇردە مىڭ مارتە دالەلدەنىپ قويعان «اقيقاتتى»، پراكتيكالىق تۇردە نەگىزدەپ، ەشبىر جەل قۇلاتپاستاي شاتىرىن نىق قىلىپ جابۋ! بۇل ءۇشىن امەريكا ۇندىستەرىنىڭ تۇركىلەر ەكەنىن دالەلدەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى نەگىزىندە ءۇندىس قانداستارىمىزدى قازاقشا سويلەتۋگە بەل بۋىپ وتىرمىن. ءتىلى ءبىر بولعانىنىڭ ءوزى عانا جەتكىلىكتى! ال بۇعان ماييالىقتار مونشاسى مەن وتىرار مونشاسىنىڭ ۇقساستىعىن، ۇندىستەر مەن تۇركىلەردىڭ جاڭا تۋعان سابيلەرىندە كەزدەسەتىن قۇيمىشاقتىڭ جوعارى تۇسىنداعى تۇركى داعىن (جاڭساق تۇردە عىلىمدا موڭعول داعى اتالىپ كەتكەن) قوساتىن بولساق، ۇندىستەردىڭ ايبىندى تايپالارى: تولتەكتەر اتاۋىنىڭ ءوزى-اق تازا قازاقشا تول-تەگىمىزدىڭ ءبىر بۇتاعىنان حابار بەرەتىنىن، سايىن دالامىزدى ەسكە تۇسىرەتىن بالبال تاستارىنىڭ بىردەيلىگىمەن باس شۇلعىتا تاڭ قالدىراتىن ولمەكتەردىڭ بىزگە ۇقساستىعىن قوساتىن بولساق، ولاردى بىردەن «قازاق» دەپ نۇكتە قويا سالۋعا دا بولاتىنداي! ولمەك اتاۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى... بۇدان بولەك ۇندىستەردىڭ كوك ءبورىنى قاستەر تۇتاتىنىن، كەيبىرىنىڭ وزدەرىن بورىدەن، يت پەن بالىقتان تاراتاتىنىن قوساتىن بولساق شە؟ مىنە، بۇل كورسەتىلگەندەر ءسوزسىز ۇندىستەردىڭ تەرىسكەي تۇركىلەرى ەكەنىن كورسەتەدى. جوعارىدا ايتقانىمداي بۇل بايلانىستاردىڭ ەشقايسىسىنا توقتالماي تەك تىلدىك ماتەريالدى عانا نەگىزگە الايىق. ول – ۇندىستەردىڭ قازاقشا سويلەگەنى! بۇعان نازار اۋدارۋ ۇندىستەردىڭ تۇركىلىك بولمىسىن وزدىگىنەن-اق ايقىنداماق. وسىلايشا زەرتتەۋشىلەر تۇزگەن، مىسال رەتىندە كەلتىرگەن جەكە-جەكە ءۇندىس سوزدەرىنەن سويلەم قۇراپ كورۋگە تىرىستىم. بالكىم بولار، بالكىم جوق، ءبىراق بۇرىن-سوڭدى ءۇندىس سوزدەرى نەگىزىندە سويلەمدەر قۇرالعانى جونىندەگى اقپاراتتى كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. سوندىقتان دا، ءۇندىس تىلىندەگى قازاقشا ءمانى كورسەتىلگەن سويلەمدەر العاش رەت قۇرالىپ وتىر دەۋگە نەگىز بار. سوزدەردىڭ جالعانۋ ءتاسىلى مەن جالعاۋلار جايى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەندىكتەن ونە بويىمداعى تۇركىلىك رۋح سەپ بولىپ ءبىرقاتار سويلەمدەر قۇرالىپ شىقتى. سويلەمدەر بولعاندا قانداي؟ كەز-كەلگەن قازاق، كەز-كەلگەن تۇرىك بالاسى ەش «اۋدارماسىز» تۇسىنە الاتىن سويلەمدەر! بۇدان ارتىق ۇندىستەردىڭ تۇركى ەكەنىن دالەلدەيتىن قانداي نەگىز كەرەك؟! ەندى قازاق پەن ءۇندىستىڭ تۋىس قانا، تۇركى عانا ەمەس، ولاردىڭ ءبىر ەكەنىن ايعاقتايتىن سويلەمدەرگە كەلەيىك. سويلەمدەردى كورنەكتى تاتار لينگۆيسى ابرار كاريمۋلليننىڭ  "پروتوتيۋركي ي يندەيسى امەريكي. پو سلەدام ودنوي گيپوتەزى" اتتى ەڭبەگىندە كەلتىرىلگەن ءۇندىس سوزدەرى نەگىزىندە قۇرادىم. ءمانى اشىلۋ ءۇشىن ءبىرقاتار تۇستارىن باس قارىپتەرمەن بەلگىلەدىم.[5]

سيۋ ۇندىستەرىنىڭ سوزدەرى:

ماييا ۇندىستەرىنىڭ سوزدەرى:

كەچۋا ۇندىستەرىنىڭ سوزدەرى:

مىنە، سوناۋ الەمنىڭ تەرىسكەي شەتىندەگى، مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى باعانانى باعانا، مىسىقتى مىسىق، باقانى باقا، شاعاندى شاعان دەيتىن حالىق ءتىلىنىڭ ءبىزدىڭ تىلمەن ۇقساس ەكەنىنە قالايشا تاڭ قالماۋعا بولادى. ال، ەگەر وسى ۇقساستىقتاردى كورە تۇرا ءمىز باقپاي، ە ە بوپتى دەپ وتىرعان كەيىپ، قانداي ادامنىڭ قالپى بولماق!

كاليفورنياداعى بەتەگەلى بەتەكۋيتوس، يۋكوتانداعى باقاسى مەن بالىعى تايداي تۋلاعان باكالار شىعاناعى، تەرىسكەي جارتى شارىنىڭ ءار تۇستارىنداعى سيلان (جىلان)، تۋلۋم (تۇلىم)، ياشيل (جاسىل)، تاس (تاس)، ياشچيلان (جاس جىلان) سەكىلدى تولىپ جاتقان توپونيمدەر تەرىسكەي تۇركىلەرىنىڭ سايراپ جاتقان ىزدەرى ەمەي نەمەنە؟!

جاڭساق تۇردە ءۇندىس دەپ اتالىپ كەتكەن حالىقتار توبىنىڭ شىن مانىندە تەرىسكەي تۇركىلەرى ەكەنىن انىقتاۋ جانە ءبىز بەن ولارعا ورتاق تىلدە سويلەپ كورۋ كوپتەگەن عالىمداردىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىنە تاۋەلدى ەكەنىن باسا ايتىپ كەتكەنىم ابزال بولار.

ءا دەگەندە امەريكا ۇندىستەرى (سيۋ-حوكا تەرىسكەي تۇركىلەرى)  ءتىلىنىڭ تۇركى تىلدەرىمەن ۇقساستىعىن سوناۋ حVII عاسىردا بايقاعان اعىلشىن دج. دجوسسەلين بولدى. ول ءتىپتى ونشاقتى جىل تەرىسكەي تۇركىلەرىمەن بىرگە عۇمىرىن وتكىزگەن. كەيىننەن ءوزىنىڭ كۇندەلىگى نەگىزىندەگى جازبالارىن 1672 جىلى لوندوندا تاسقا باسادى. بۇدان بولەك دج. ماكينتوش تا 1853 جىلى ۆاشينگتوندا جارىق كورگەن ەڭبەگىندە سيۋ-حوكا ۇندىستەرى ءتىلىنىڭ تۇركى تىلدەرىمەن ۇقساستىعىن جازادى. وسى سەكىلدى، ا.ر.اراۆيو، روبەرت گ.لاتحام، يۋليۋس پلاسمانن (س.ۆيكاندەر ايتۋى بويىنشا) سىندى، ن.ف.ياكوۆليەۆ، ۆ. ۆاحت، ف.ميليەۆسكيي سەكىلدى زەرتتەۋشىلەرى دە، انتروپولوگ، ارحەولوگ تۋر حەيەردال دا ۇندىستەر ءتىلى مەن تۇركى تىلدەرىنىڭ ۇقساستىقتارىن كورسەتكەن.

ءۇندىس تىلدەرىنىڭ تۇركى تىلدەرىمەن بايلانىسىن كورسەتكەن، جالپى ءۇندىس تىلدەرىن زەرتتەۋگە بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان يۋ. كنوروزوۆتىڭ تاباندىلىعىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءلازىم. ال، ي.ك. فەدوروۆ بولسا كەچۋا، ايمارا ۇندىستەرى ءتىلىنىڭ تۇركى تىلدەرىمەن بايلانىسىن كورسەتە وتىرىپ، ولاردىڭ كەيبىر ەلەمەنتتەرىنىڭ پولينەزيادا دا كەزدەسەتىنىن ايتادى. دەمەك، ءۇندىس تىلىمەن ەتەنە بايلانىستى قازاق ءتىلى دە، پولينەزيا تىلىمەن تۋىس دەگەن بولجام جاساۋىمىزعا بولادى (ءوز تاجىريبەمدە ۇزىك جۇلىق بولسا دا كەيبىر پولينەزيا مەن ميكرونەزيا تىلدەرىنىڭ، ءتىپتى يندونەزيا ءتىلىنىڭ قازاق تىلىمەن جاقىن ۇندەسەتىنىن اڭعارعانمىن! مىسالى، اتا – كاكە، ەنە – نەنە، ماي – نينياك جانە ت.ب.).

بۇل تۇرعىدا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن حح عاسىرداعى سكانديناۆيالىق شىعىستانۋشى ستيگ  ۆيكاندەر. س. ۆيكاندەر ماييا، كەچۋا تىلدەرىن زەرتتەگەن. 1935 جىلى ريمدە وتكەن حالىقارالىق شىعىستانۋشىلار كونگرەسىندە ۋرۋگۆايلىق پروفەسسور  ب.فەرراريو دا ءۇندىس تىلدەرى مەن تۇركى تىلدەرىنىڭ تۋىستىعىن كورسەتەدى.

ەڭ نەگىزگى، ەڭ ءماندى جانە ەڭ قوماقتى ەڭبەك XIX عاسىرداعى كورنەكتى امەريكان لينگۆيسى ءارى پوليگلوتى فرەدەريح ليۋيس وتتو رەريگتىڭ زەرتتەۋلەرى بولىپ تابىلادى. ءوزىمىزدىڭ تۇركى-قازاق زەرتتەۋشىلەرىنە كەلسەك م.اريبجانوۆ، م.زاكييەۆ، س.نۋرجاكيانوۆ، ە.قاجىبەكوۆ، ارينە ا.كريمۋللين، ق.ورازبەك ۇلى، ش.ىبىرايەۆ، ءا. احمەتوۆ سەكىلدى تۇلعالار ۇندىستەر مەن تۇركىلەردىڭ تۋىستىعىن نەگىزدەپ بەردى. ت.جۇرتباي، ت.نۇرلى­باي­بي­تە­گى، ب.قايرات ۇلى جانە باسقا دا اۆتورلار تاراپىنان جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر دە جۇرگىزىلدى.

ارعى تۇركىلەردىڭ تەرىسكەي بەتكە ءوتىپ امەريكاعا تارالۋى ءۇشىنشى جازبامدا كەلتىرىلگەن سۋمەن سيپاتتالاتىن اتىلانتى كەزەڭىنە، اق تۇتەك بوران مەن مۇزبەن سيپاتتالاتىن گيپەربورى كەزەڭى مەن قازىرگە دەيىن مۇز قۇرساۋلانعان ارىقتىعا تىكەلەي بايلانىستى. مىنە بۇل تۇستان كەرى قايىرار بولساق «55000-5500-550» ساندى فورمۋلامنىڭ ءمانى ايقىندالا تۇسەدى. تەرىسكەيگە ءوتۋدىڭ ءبىرىنشى تولقىنى تۇپكى قازاقتار العاش سۇيەك پەن مۇيىزدەن بۇيىمدار جاساي باستاعان ورتا پالەوليتتەگى، ب.د.د. 55000 جىلدارعا سايكەس كەلۋى ابدەن مۇمكىن. تەرىسكەيگە ءوتۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى كەيىنگى پالەوليتتەگى 32000-24000 (ي.ا.زاحاروۆ جانە ت.ب. زەرتتەۋلەرى بويىنشا)  جىلدارعا سايكەس كەلسە، ءۇشىنشى تولقىنى مەزوليت كەزەڭى باستالعان 18000-12000  جىلدار ارالىعىنا توقتايدى. ال قونىس اۋدارۋدىڭ ءتورتىنشى تولقىنى پروتوقازاقتار جىلقىنى قولعا ۇيرەتكەن 6000 جىلداردا بولىپ ءوتتى دەپ جورامال جاساعانىمىز دۇرىس بولماق.

البەتتە، كوش بۇنىمەن توقتاپ قالماسا كەرەك-تى. كەمە قاتىناسى مەيلىنشە دامىعان تۇرساقتار مەن انارىس پەن توقسارىنىڭ كەمە قۇپيالارى جونىندەگى ىلىمدەرىمەن قارۋلانعان ەۋروپالىق تۇركىلەر دە اتىلانتى مۇحيتى ارقىلى تەرىسكەي تارابىنا ءجۇزىپ بارۋى بەك مۇمكىن.

مەشىتتەردە ازانى شاقىرىلعان، ازان-قازان تىرلىك كەشكەن مۇسىلماندار اياعى دا امەريكاعا تيەدى. 1996 جىلى جاريالانعان تاريحشى يۋۋسۋف مرۋە مالىمەتتەرىنە سايكەس مۇسىلماندار امەريكانى 1178 جىلى اشقان ەكەن.

بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە ءحىىى عاسىردا 800 كەمەدەن تۇراتىن قۇبىلاي قاعانىمىزدىڭ فلوتى جاپونياعا جۇزەمىز دەپ داۋىل مەن جىلى اعىس ەكپىنىمەن اداسىپ تەرىسكەي قۇرىلىقتان ءبىراق شىققان. بۇل دا ءبىر كىشى تولقىن. مويناقتان عانا ەمەس مۇحيت ارقىلى دا تەرىسكەي قۇرلىققا ءجۇزىپ بارۋعا بولاتىنىن جوعارىدا اتالعان نورۆەگيا عالىمى ت.حايەردال كەرىسىنشە باعىتتا كامىس قايىعىمەن افريكادان پاناماعا دەيىن ءجۇزىپ جەتكەندىگىمەن دالەلدەگەن.

كوش قاتارىندا وعىز-تۇركىلەرى (ءمۇيىزدى ۆيكينگتەرى)، گوتت-تۇركىلەرى مەن نورمانن-تۇركىلەرى بار كەمە دە امەريكا جاعالاۋىنا كەلىپ جەتەدى. تۇركىلىك بولۋى ابدەن ىقتيمال "كەنسينگستون تاسىنا" قاشاپ جازىلعان رۋنا جازۋلارىنا سايكەس، بۇل ەۋروپالىق تۇركىلەردىڭ كەلگەن ۋاقىتى رەتىندە وسىناۋ 91 كيلوگراممدىق تاس 1362ء-شى جىلدى كورسەتەدى.

وسىنداي تارتىپپەن ءۇندىستاندى ىزدەيمىن دەپ اداسىپ كەتكەن حريستوفور كولۋمبتىڭ جەلكەندى كەمەلەرى تەك 1492 جىلى عانا امەريكا جاعالاۋىنا جەتەدى. وسىلايشا، تەرىسكەي تۇركىلەرى ءالى كۇنگە دەيىن قاتە تۇردە ۇندىستەر اتالىپ كەلسە، 1499 جىلى عانا امەريگو ۆەسپۋچيي امازونكا جاققا تاپ بولادى. سودان بەرى، ءمانى بويىنشا «تەرىسكەي تۇركىلەر قۇرلىعى» اتالۋعا ءتيىس قۇرلىق اتاۋى لايىقسىز بولعانىنا قاراماستان وسى كۇنگە دەيىن ادىلەتسىز تۇردە امەريكا (امەريگو) اتالىپ كەلەدى.

فورمۋلاعا قايتا ورالا وتىرىپ ايتپاعىم – قازاق ءتىلى 55000 مىڭ جىل بۇرىن بولعان! بۇعان دالەل سونشاما جىل بۇرىن تەرىسكەي قۇرلىققا وتكەن ءتول تەگىمىزدەن اجىراماعان، ولمەك بولسا دا بەرى كەلمەگى جوققا شىعارىلعان بابالارىمىزدىڭ اسىل ءتىلى.

ورتاداعى سانعا قاتىستى قازاق ءتىلى 5500 جىل بۇرىن شۋمەر وركەنيەتىنىڭ كەڭ قولدانىستاعى ومىرشەڭ ءتىلى بولعاندىعى. ال، 550 سانى حاندىعىمىز قۇرىلعاننان بەرى وتكەن ۋاقىت ەكەنى بەلگىلى. دەسە دە پارسى دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن گ.قامباربەكوۆا مالىمەتىنشە بۇل داتا 1000 جىلعا شەگەرىلىپ وتىر.

ايتىپ ايتپاي نە كەرەك، بۇل ەڭبەكتىڭ باستى ەرەكشەلىگى ءبىر عانا ءتىلدى تالداۋعا عانا ەمەس، بىرنەشە قازاقى ءتىلدى جيناقتاي وتىرىپ قاراستىرۋعا ارنالعانىندا.

قازاق ءتىلىنىڭ شۇرايلىلىعى مەن جان جاقتى ورالىمدى ەكەنى الەم حالىقتارىن تاڭقالدىرۋعا ءتيىستى. بۇل ءتىلدىڭ اشپايتىن قۇلپى جوق. ءتىپتى انشەيىن عانا ءازىل تۇرىندە شۋمەر – دۋلات تايپىسىنىڭ شىمىر رۋىنىڭ ەلى، ارگەنتينا – ارعىندار نەگىزىن قالاعان ارعىنتينا، برازيليا – قازاقتىڭ ءبىر از ەلى، پاراگۆاي – باراقباي قارتتىڭ، ۋرۋگۆاي –  ۇرىقباي اقساقالدىڭ قۇرمەتىنە قۇرىلعان ەلدەر، چيلي – شي ەلى، الياسكا – ءالياسقار اتامنىڭ قۇرمەتىنە اتالعان، ەكۆادور – ەكى باتىر شايقاسقان جەر، كاراكاس – قاسى كوزى قيىلعان ارۋ قۇرمەتىنە اتالعان قاراقاس دەپ ويناقى ءسوز وربىتكەننىڭ ءوزى بەيحابار جانعا شىنداي كورىنەدى. قانداي حالىق وسى تەكتەس توپونيمدەردى ءوز تىلىنە قارىس قادام بولسا دا جاقىنداتا الادى؟!

ال ەگەر قيسىنعا كەلتىرىپ: جەلماياسىمەن تەرىسكەيدەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان اسان قايعى ەكى باتىر تىرەسكەن جەردەگى، قۇرىلىقتىڭ تۇيىسكەن جەرىنە قاراپ تۇرىپ، «وسى جەر ءوزى پانا ما؟!»، دەپ مويىن بۇرماستان جۇرە بەردى دەگەنگە كەلتىرسەك، «پاناما» اتاۋى قالاي پايدا بولعانى ايقىن بولا كەتەدى! الاباما قىرقاسىنان اتىلانتى مۇحيتىنا ۇزاق قاراعان اسان قايعى قۇبا جوندى ارالدى كوزى شالعاسىن ول ارال «كۋبا» اتالىپ كەتەتىنى نەگىزدەلە كەتەدى. وسىلاي ناماز ۋاقىتى جاقىنداعاندا كۋبا جاقتان قۇبىلانى باعدارلاماق بولعان اسان قايعى اتامىز ارىرەكتەن جانە ءبىر قياعى مەن قوعاسى قاراۋىتقان، قامىسى سۋسىلداعان ارالعا كوزىن سالعان كۇيى «نۋ قارا قوعا» دەگەنى نەگىزىندە «نيكاراگۋا» اتاۋى پايدا بولدى دەپ اسان قايعى بابامىزدىڭ جۇرگەن كەڭىستىگىن كەڭىتە تۇسسەك بىرەۋ ءبىزدىڭ تونىمىزدى شەشىپ الا ما؟! قالاي بولعاندا دا جەر جاھانداعى تاۋ مەن تاستى، ادىر مەن بەدەردى  مانىنە كەلتىرە بەينەلەي الاتىن قازاق ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىنە قالايشا تاڭ قالماسقا! وسىنىسىنا جانە امەريكانى ءوز مەكەنى ەتكەن تەرىسكەي تۇركىلەرىنىڭ ءتىلى بولعانىنا عانا بولا قازاق ءتىلى تۇركى تىلدەرى اراسىنان شىققان «دەلەگات» ءتىل رەتىندە امەريكادا ورنالاسقان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى قۇجاتتار ءتارجىمالانۋعا ءتيىس جەتىنشى حالىقارالىق ءتىل بولۋعا ابدەن قۇقىلى! بۇلاي بولعانى بىرىنشىدەن ادىلەتتىڭ سالتانات قۇرعانى، ەكىنشىدەن الەمدىك بەرەكەتتىڭ ورناۋىنىڭ كەپىلى بولار ەدى. سەبەبى، حالىقارالىق تىلدەردەن تۇراتىن افريكا اببريەۆياتۋراسىنداعى 6 (التى) ءتىل، التى سانى كوزگە ۇرىپ تۇرعاندىقتان جەردەگى تارتىپكە تازا ەمەس كۇشتەردىڭ ىقپالىن شاقىرىپ تۇرعانداي. ال، بار بولعانى ەكى ايدا ۇيرەنۋگە بولاتىن قازاق ءتىلى حالىقارالىق ءتىل بولسا، وندا حالىقارالىق تىلدەر سانى جەتى بولعاندىعى جاعدايىنىڭ ءوزى اق كۇللى الەمدى نۇرلاندىرىپ، داۋلەت پەن ساۋلەتكە جەتكىزەتىن ەدى...

وسىمەن، ءتورتىنشى جازبام دا ءتامام بولىپ وتىر اعايىن! تىكەلەي «حاندىققا» بايلانىستى ماسەلەلەر قوزعاماعانىمنىڭ باستى سەبەبى، ءتورت جازبامدا دا تەك تىڭ تاقىرىپتار كوزدەلگەندىگىندە دەپ تۇسىنگەيسىزدەر.

شىركىن وسى جازبا اعىلشىن تىلىندە امەريكاندىقتار نازارىنا جەتىپ جاتسا قانە ...

اۆتور تۋرالى قىسقاشا مالىمەت:

قوشقاربايەۆ ەربولات ەركىن ۇلى

زاڭگەر، جۋرناليست،  قۇقىق ماگيسترى، فيلوسوفيا ماگيسترى.

ەڭبەك جولىمدى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا، سوت جۇيەسىندە باستاعانمىن. جەتى جارعى رەسپۋبليكالىق زاڭ ادەبيەتتەرى باسپاسىنىڭ رەداكتورى بولدىم. ءار جىلدارى الماتىداعى قازككا، قازۇپۋ، قازۇمۋ سەكىلدى جوو-دا فيلوسوفيالىق، قۇقىقتىق پاندەر بويىنشا دارىستەر وقىدىم. 2005 جىلدان باستاپ س.ج.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ-دە فيلوسوفيا، قۇقىق نەگىزدەرى، مەديسينالىق قۇقىق ت.ب. پاندەر بويىنشا شاكىرتتەرىمەن جۇمىس جاساپ كەلەمىن.

زاڭ سالاسىندا: س.زيمانوۆ، ع.ساپارعالييەۆ، ە.جاكىشيەۆ، س.سارتايەۆ، ا.اعىبايەۆ سىندى تۇلعالاردىڭ؛ جۋرناليستيكادا: قىتىمىرلاۋ اتام ت.قوجەكەيەۆتىڭ، ب.جاقىپ، ن.وماشيەۆ، س.مەدەۋبەك ۇلى، ت.جۇرتباي، ق.ساق، د.ىسقاقتاردىڭ، فيلوسوفيادا: ءا.نىسانبايەۆ، س.نۇرمۇراتوۆ، م.ورىنبەكوۆ سەكىلدى تۇلعالاردىڭ مەكتەپتەرىنەن ءوتتىم.

[1]شاميل مينگازوۆ "ەترۋسكي ي تيۋركي". paneravis.ru. وسى سياقتى ش.نافيكوۆ. ن.كادرەتدين جانە ت.ب. جازبالارى.

[2]ماكنامارا ە. ەترۋسكي. بىت، رەليگيا، كۋلتۋرا /پەر، س انگل. ت.ە.ليۋبوۆسكوي. - م.: زاو. سەنترپوليگراف، 2006.

[3] بلوك ر. ەترۋسكي. پرەدسكازاتەلي بۋدۋششەگو/پەر. س انگل. ل.ا.يگورەاسكوگو. - م.: زاو. سەنترپوليگراف، 2004

[4]روبەر ج.-ن. ەترۋسكي. - م.: ۆەچە، 2007

[5] كاريمۋللين ا.گ. "پروتوتيۋركي ي يندەيسى امەريكي. پو سلەدام ودنوي گيپوتەزى"

 موسكۆا "ينسان"، 1995