قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆتىڭ 2018 جىلعى 10 قاڭتارداعى «ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك ريەۆوليۋسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ون باسىمدىقتىڭ جەتىنشى تاپسىرماسىندا «ادامي كاپيتال – جاڭعىرۋ نەگىزى» جولدارىن ىزدەۋ قاجەتتىلىگىنە نازار اۋدارىپ، «قازاقستاندىقتاردىڭ بولاشاعى – قازاق، ورىس، جانە اعىلشىن تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرۋىندە» ەكەندىگىن، ەرەكشە اتاپ كورسەتكەنى ءمالىم. وسىعان وراي، الماتى قالاسى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋدا كورسەتكەن مەجەسىنە قول جەتكىزۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جۇيەلى اتقارىپ كەلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى الماتى قالاسىنىڭ 2017–2019 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى بويىنشا 2018 جىلعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 54 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىندى.
2018 جىل باسىندا الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىندە تىلدەردىڭ قولدانىلۋ جاعدايىن زەردەلەۋ ماقساتىندا مونيتورينگ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مونيتورينگ بارىسىندا 8 اۋدان اكىمى اپپاراتى مەن 23 باسقارمادا ءىس جۇرگىزۋدە مەملەكەتتىك جانە رەسمي تىلدەردىڭ قولدانىلۋى، قۇجاتتاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ساپالى رەسىمدەلۋى، قىزمەتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيى قاراستىرىلدى. قىزمەتكەرلەرگە ق ر ءتىل تۋرالى زاڭناما تالاپتارى ءتۇسىندىرىلىپ، ءىس جۇرگىزۋدە تىلدەردى قولدانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ادىستەمەلىك كومەكتەر كورسەتىلدى. مونيتورينگ بارىسىندا جالپى سانى 231 قىزمەتكەرمەن اڭگىمە وتكىزىلىپ، ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
ءتىل ساياساتى ءۇش نەگىزگە سۇيەنىپ جۇرگىزىلەتىنى بەلگىلى. ءبىرىنشى، ءتىل ساياساتىنىڭ زاڭدىق نەگىزى بولۋى؛ ەكىنشى، ونى ناسيحاتتاۋ؛ ءۇشىنشى، تىلگە قاتىستى شارالاردى قارجىلىق قولداۋ. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ زاڭدىق نەگىزى بار. اتا زاڭىمىزدا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە بەلگىلەنگەن. سونداي-اق، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2018 جىلعى 2 شىلدەدەگى №401 قاۋلىسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011–2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى. دەيتۇرعانمەن، مەملەكەتتىك ءتىلدى ءوز تۇعىرىنا قوندىرۋ ءۇشىن ونى ءبىلۋدى مىندەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن كۇشەيتە بەرۋىمىز كەرەك. ماسەلەن، 2018 جىلدىڭ ءى جارتىسىندا الماتى قالاسى اكىمدىگى بويىنشا 1179 قىزمەتكەرى قازتەست جۇيەسى بويىنشا دياگنوستيكالىق تەستىلەۋدەن ءوتتى. بۇل 1491 مەملەكەتتىك قىزمەتءشىنىڭ 80 پايىزىن قۇرايدى. ءبىزدىڭ باسقارما الداعى ۋاقىتتا قازتەست جۇيەسى ارقىلى قىزمەتشىلەردى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە مىندەتتەۋ شارالارىن اۆتوماتتاندىرىپ جەتىلدىرە بەرمەكشى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازاربايەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جۇمىستارىن باستاپ، بۇل ماسەلەگە نەعۇرلىم دايەكتىلىكپەن تەرەڭ ءتۇسىنىپ، بايىپپەن قاراۋ قاجەتتىلىگىن ايتقان بولاتىن. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى – قازاق ءتىلىنىڭ حالىقارالىق دارەجەگە شىعۋىنا، حالىقارالىق اقپارات كەڭىستىگىنە كىرىگۋگە ءتيىمدى جولدار اشىلماق. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى ۇلت مۇراتىنىڭ جاڭا ءبىر بەلەسكە ورلەۋىنە، تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ءوزارا ءتىل بايلانىسىنىڭ ارتۋىنا، جاڭا زامان تالابىنا ساي وسكەلەڭ ۇرپاقتارىمىزدىڭ اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋىنە زور مۇمكىندىك تۋادى. ءقازىر رەسپۋبليكا كولەمىندە لاتىن ءالىپبيىنىڭ ەملە ەرەجەلەرىن بەكىتۋ جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. بۇل سالادا قالا كولەمىندە دە ءبىرقاتار شارالار بەلگىلەنگەن. الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن 2018 جىلعى مامىر كۇنى ايىندا «قازاق ءالىپبيىن لاتىن قارپىنە كوشىرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا كونفەرەنسيا وتكىءزىلدى. وتكىزىلگەن كونفەرەنسيالاردىڭ جۇمىسىنا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءا.ءجۇنىسبەك، ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى ز.بازاربايەۆا، ادىستەمەلىك جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى ق ر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، پروفەسسور، پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى ف.ورازبايەۆا، تەحنيكالىق جانە اقپاراتتىق سۇيەمەلدەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى ب.قۋانىش، ت.ب تانىمال عالىمدار باياناداما جاساپ، ءوز پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. كونفەرەنسيانىڭ ماتەريالدارى جيناق رەتىندە شىعارىلىپ، كوپشىلىككە تاراتىلدى. ءبىز قازاق ءالىپبيىن لاتىن قارپىنە كوشىرۋگە بايلانىستى وسى جىلدىڭ قازان ايىنا تاعى ءبىر عىلىمي كونفەرەنسيا، قاراشا ايىنا سەمينار-كەڭەس وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سونداي-اق، ءبۇلدىرشىندەردى لاتىن الىپبيىنە ۇيرەتۋ ماقساتىندا قازاق ءتىلى دىبىستارىنىڭ انيماسيالىق فورماتتا ۇيرەتەتىن مۋلتيمەديالىق باعدارلاما ازىرلەۋدى قولعا الدىق.
ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى وقىتۋ. وسى ۋاقىتقا دەيىن كۋرستار «باستاۋىش، جالعاستىرۋشى جانە تەرەڭدەتىلگەن» دەڭگەيلەر بويىنشا ءبىر جۇيەمەن وقىتىلىپ كەلەدى. ءۇستىمىزدەگى جىلى بارلىعى 1092 مەملەكەتتىك قىزمەتشى، ونىڭ ىشىندە – 842 تىڭداۋشى قازاق تىلىنە، 250 تىڭداۋشى اعىلشىن ءتىلى كۋرسىنا، الماتى قالاسىنداعى 12 ەتنومادەني بىرلەستىكتەردەن 148 تىڭداۋشى قازاق تىلىنە، 175 تىڭداۋشى انا تىلدەرى كۋرسىنا قاتىسۋدا.
مەن ءبىلىم جۇيەسىندە ۇزاق جىلدار ىستەگەندىكتەن، بۇل سالادا تاجىريبەم بار. مەنىڭ ويىمشا ءتىلدى ءۇزىپ-جۇلىپ وقىعاننان گورى، تىلدىك ورتاعا تولىقتاي ەنىپ ۇيرەنگەن ۇتىمدى بولماق. ءتىل ۇيرەنۋدە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەملەكەتتىك ءتىلدى وندىرىستەن قول ءۇزىپ وقىسا، وتە ۇتىمدى بولار ەدى. مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ ينستيتۋتىنا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءوزىنىڭ كاسىبي سالاسى بويىنشا بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋعا تۇراقتى تۇردە جىبەرىلىپ تۇرادى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ كۋرسىندا سونداي جۇيەگە كوشىرگەن دۇرىس. ويتكەنى، ءتىل ۇيرەتۋدە تىلدىك ورتا جانە جالعاستىق دەگەن ەكى ماڭىزدى فاكتور بار. اپتاسىنا ەكى رەتتەن 5-6 ايعا سوزىلعان كۋرستاردان ءتىل ۇيرەنۋشى جالىعادى جانە كۇندە-كۇندە دايىندالماعان سوڭ، تىلدىك ورتادان قايتا-قايتا قول ءۇزىپ، ءبىر ساباقتا بىلگەنىن كەلەسى ساباقتا ۇمىتىپ قالا بەرەدى. بىر-بىرىمەن بايلانىستى تۇتاس باعدارلامانى از عانا ۋاقىت ىشىندە مەڭگەرىپ الۋ، ءتىل ۇيرەنۋشىنىڭ وزىنە دەگەن سەنىمدىلىگىن وياتار ەدى. مۇنداي تاجىريبە ءوزىن-وزى اقتايدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە ەكىنشى دەڭگەيدەن باستاپ كاسىبي قازاق ءتىلى قاجەت. جالعاستىرۋشى دەڭگەيدە زاڭگەر مەن قۇرىلىسشىنى ءبىر وقۋ قۇرالمەن وقىتۋ مۇمكىن ەمەس، ويتكەنى ءار سالانىڭ ءوز ءتىلى بار، سوعان سايكەس ءار سالانىڭ وزىندىك وقۋ قۇرالدارى بولۋى شارت. ول سول سالاعا قاتىستى قۇراستىرىلعان تىلدەسكىشتەردىڭ، سول سالانىڭ تەرميندەر سوزدىگىنىڭ جانە سول سالادا كۇندەلىكتى قولدانىلاتىن ءىس-قاعاز ۇلگىلەرىنىڭ ماتەريالدارىنا سۇيەنىپ جاسالۋى ءتيىس. كاسىبي گلوسسارييلەردەن باستالاتىن مۇنداي سالالىق ادەبيەتتەردى سول سالانىڭ ۆەدومستۆو باسشىلىعى بەكىتكەننەن كەيىن بۇكىل قازاقستان اۋماعى بويىنشا، ەڭ قۇرىماسا قالا دەڭگەيىندە ءبىر سالا ءبىر-اق وقۋلىقپەن وقيتىن جۇيەگە جەتۋىمىز قاجەت. ءبىز بۇل سالادا ءبىرقاتار جۇمىستار اتقاردىق. قالاداعى ءار باسقارماعا ارناپ ءىس-قاعازدار ۇلگىلەرى مەن انىقتامالىق سوزدىكتەر شىعارىلدى. بۇلاردى سالا ماماندارى قاراپ، تولىقتىرىپ، ءار سالاعا ارنالعان گلوسسارييلاردى بەكىتۋى قاجەت. الداعى ۋاقىتتا وسى ايتىلعانداردى ەسكەرىپ، مەملەكەتتىك ءتىلدى دەڭگەيلەپ ۇيرەتۋگە ارنالعان اۆتوماتتاندىرىلعان ۆەب-سەرۆيس جانە ءىت ينفراقۇرىلىم ازىرلەۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل ۇكىمەتىمىزدىڭ سيفرلى قازاقستانعا اينالۋ جوسپارىنا دا سايكەس كەلەدى.
ءقازىر ورتا مەكتەپتەرگە جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ ەنۋىنە بايلانىستى قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋ، ءتىل ۇيرەتۋدىڭ يننوۆاسيالىق تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ، وزىق ادىستەمەلەردى ناسيحاتتاۋ، ءتىل ۇيرەتۋ باعدارلامالارىن بىرىزدەندىرۋ جانە ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، رەسپۋبليكا كولەمىندە بەلگىلەنگەن وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستار بىرىنەن-بىرى تۋىنداپ جاتۋى كەرەك. ماسەلەن، ادىستەمەنى، وقۋ باعدارلامالارىن جانە قازاق ءتىلىن وقىتۋ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان شارالار ءارقايسىسى بولەك-بولەك بولماي، بىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى بولعانى ءجون. بۇل سالادا سوندا عانا ناتيجە بولادى. الماتى قالاسىندا عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتا شوعىرلانعاندىقتان، ءبىز مۇنداي شارالاردى قالا دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىرۋعا ءازىرمىز. ياعني الداعى ۋاقىتتا:
ا) تىلگە قاتىستى ناقتى اۋديتورياسى جوق جۋرنالداردىڭ ورنىنا «قازاق ءتىلىنىڭ ادىستەمەسى» جۋرنالىن شىعارۋ؛
ءا) جالپىنى جاپپاي قامتۋ ءۇشىن ونىڭ سايتتاعى ەلەكتروندى نۇسقاسىن جاساۋ؛
ب) جۋرنال ارقىلى مونيتورينگ جۇرگىزىپ، ۇزدىك ۇسىنىستاردى (ۇزدىك باعدارلاما، ۇزدىك اشىق ساباق جانە ت.ب.) ساراپتاۋ؛
ۆ) سونىڭ ناتيجەسىندە ۇزدىك وقىتۋشىنى تاڭداۋ؛
گ) جۋرنالدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر بويىنشا ادىستەمەنى، وقۋ باعدارلاماسىن، قازاق ءتىلىن وقىتۋ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان شارالار (دوڭگەلەك ۇستەلدەر، كونفەرەنسيا جانە سەمينارلار مەن شەبەرلىك كلاستارىن) وتكىزۋ، ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋ جۇمىستارىن جولعا قويماقشىمىز.
الماتى قالاسى كوشەلەرىندەگى دەرەكتەمەلەر مەن كورنەكى اقپاراتتارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتىل تۋرالى زاڭنامالارى تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرادى. 2018 جىلعى 8 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 3068 جارناما ەسكيزدەرىنىڭ ماتىندەرى تەكسەرىلدى. ونىڭ 924-نە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. الماتى قالاسى الاتاۋ، بوستاندىق اۋداندارىنداعى اتاۋى قايتالاناتىن 164 كوشە وزگەرتىلدى. بۇل جۇمىستى اۆتوماتتاندىرۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا Almaty-Atau ۆەب سەرۆيسىن ازىرلەۋ جوسپارلانۋدا. بۇل اۆتوماتتاندىرىلعان ەلەكتروندى باعدارلاما ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن ءىت قۇرىلىم تەك جالپى اقپارات بەرۋمەن عانا ەمەس، قاجەتتى مالىمەتتى تاۋىپ بەرۋ جانە ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى لەزدە شىعارىپ بەرۋ جۇيەسىمەن دە ەرەكشەلەنەتىن بولادى.
مەملەكەتتىك تىلدە ءىس جۇرگىزۋ باعىتىندا الماتى قالاسى اكىمدىگى قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ قۇجات اينالىمىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ ۇلەسى تۋرالى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ۇلتتىق قۇرامى جانە قازاق تىلىندە ءىس جۇرگىزەتىندەرى تۋرالى مالىمەتتەر بويىنشا مەكەمەلەردەن ەسەپ الىنىپ، 2018 جىلدىڭ 8 ايىنا ساراپتاما جاسالىندى. مونيتورينگ ناتيجەسى بويىنشا الماتى قالاسىنىڭ جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇجات اينالىمىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ ۇلەسى كىرىس حاتتارى بويىنشا – 46%، شىعىس جانە باستاماشىل حاتتار بويىنشا – 70%. الماتى قالاسى اكىمدىگىندەگى 1423 مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ 95%-ى قازاق، 2%-ى ورىس، 3%-ى وزگە ۇلت وكىلى، 92% قازاق تىلىندە ءىس جۇرگىزە الادى. الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىشتى 100%-عا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ تاعى ءبىر باعىتى – مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارالار ءتۇرلى تاقىرىپتاردا بايقاۋلار مەن وقۋلار وتكىزۋ. الماتى قالاسىنداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن «ءتىل – تاتۋلىق تىرەگى»، «اباي وقۋلارى»، «پۋشكين وقۋلارى»، قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن قاتار مەڭگەرگەن جاستار اراسىندا «ءتىل شەبەرى»، «ءتىل دارىن»، «ءتىل پاراسات» اتتى بايقاۋلار ۇيىمداستىرىلادى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «مەملەكەتتىك ءتىل – مەنىڭ ءتىلىم»، «كوركەمسوز وقۋ شەبەرلەرى»، «ءتىل مەرەيى»، «انا ءتىلىم – ارداعىم» اتتى ءىس-شارالار وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان. الايدا، بۇقارالىق ءىس-شارالاردى وتكىزۋدىڭ فورماتىنىڭ وزگەرۋىنە جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋ شارالارىنا كەلەسى جىلى ءبىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزەمىز.
راحات شيماشيەۆا
الماتى قالاسى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى
