قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى

                                                                      ەرلان ساعادييەۆ مىرزاعا

                                                                ا ش ى ق   ح ا ت

مەكتەپ باعدارلاماسىنان دارۆين تەورياسىن الىپ تاستاۋدى ۇسىنامىن!

       ءبىز (شىعىس حالقى) العاشقى اتامىز بەن انامىزدى – ادام اتا جانە حاۋا انا دەپ اسا قۇرمەتپەن اتايمىز. ال، باتىس حالقىندا ونداي قۇرمەت كورسەتىلمەيدى. ولاردى  ءاۋىل-ۇيدىڭ ەسسىز ويىن بالاسىنداي، نەمەسە قۇرداسىنداي ەتىپ، جاي عانا «ادام ي ەۆا» دەپ اتايدى.

       ءبىز بۇل اتاۋدان اتا مەن انانىڭ قۇرمەتتەلۋى شىعىستان ياعني قازاقيادان باستالعانىن كورەمىز. قازاقيانىڭ ءسوز ءتۇبىرى، ياعني ءوز ءتۇبى (ءوز اتاسى) ازيا بولاتىنى وسىدان. ازيا قۇرىلىعى اتاۋىنىڭ دا شىعۋ تەگى وسى.

      ال، ەندى وسى ازياعا جالعاسىپ جاتقان قۇرىلىقتىڭ ەۆروپا دەپ اتالاتىنىنا كەلسەك، ەۆروپانى ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى) ەۆا بولادى. مىنە، وسىعان سايكەس، ەۆا، ەۆروپا، ەۆانگەليە، ەۆگەنيكا،  ديەۆا، ديەۆا ماريا، ديەۆۋشكا ت.ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بۇگىنگى كەيبىر ازاماتتارىمىزدىڭ ءوز تەكتەرىن «ەۆ»، «يچ» دەپ جازىپ جۇرگەندەرى دە وسىدان. اقيقاتىندا، بۇل مەن قازاق ەمەسپىن، قازاققا جيەنمىن، ياعني مەنىڭ تەگىم قىزدان تارايدى دەگەن ءسوز. ال، ولاردىڭ قوزعاۋشى كۇشتەرى، ءسوز ءتۇبىرى ايتىپ تۇرعانداي ەۆرەيلەر بولىپ تابىلادى.

       تۇسىنىكتەمە: ەۆروپا قۇرىلىققا جاتپايدى. الەمدىك عىلىمي تۇجىرىم بويىنشا قۇرىلىقتار تولىقتاي سۋمەن (مۇحيتتارمەن) قورشالىپ جاتۋلارى ءتيىس. ەۆروپا ولاي ەمەس. ەۆروپا ازيا قۇرىلىعىنا جالعاسىپ جاتىر.

       قازاقي شەجىرە ولاردى جيەندەر ەلى دەپ اتايدى.  مىسالعا، سولتۇستىكتەگى كورشىمىز ورىس ەلىن الساق، ەجەلگى تاريحشىلار ولاردى جيەندەر ەلى دەپ اتاعان. جيەن دەپ قازاق قىزدان تۋعان ۇرپاقتى ايتادى. اقيقاتىندا دا، بۇگىنگى ورىستار وزدەرىن اتادان ەمەس، انادان تاراتادى.

      بۇل تۇجىرىمعا ايداي ايعاق بولاتىن، ورىستا «براك» (نەكە) دەگەن ءسوز بار. وسى ۇعىمنىڭ ماعىناسىنا ۇڭىلسەك، مىنا جاعدايدى ايقىن كورەر ەدىك.

        مايمىلدى ادامزاتتىڭ اتاسى دەپ تانىعان باتىس ءىلىمى ادام بالاسىنىڭ ادام اتا مەن حاۋا انادان تارايتىنىنا، سول اتالارىمىزدى بالالارى اكە دەگەنىن، ال سول اكەلەردىڭ بالالارى اكەسىنىڭ اكەسىن اتا دەپ، ال ونىڭ ۇرپاقتارى نەمەرە، شوبەرە، شوپشەك، نەمەنە ت.ت. دەپ اتالىپ، الدىنداعى اتالاردىڭ بارلىعىن  ادا (اتا)، ادام (اتام، اتام مەنىڭ، نەمەسە مەنىڭ اتام) دەپ اتالىپ كەلە جاتقانىن تۇسىنۋگە دە سانالارى ياعني اقىلدارى مەن بىلىمدەرى جەتپەي كەلەدى.

        بۇل ۇعىمداردىڭ باستاۋ الاتىن جەرى سوناۋ باستاپقى داۋىردە ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ وزدەرى جانە ۇرپاقتارى نەكەگە وتىرىپ، سولاردىڭ اق نەكەسىنەن تاراعان ۇرپاق اتالىق تەكتى قۋالاپ كەلەدى. ولار وزدەرىن دۇنيەگە اكەلگەن ەر ادامدى اكە دەپ اتادى. ن-ەكەنىڭ ءسوز ءتۇبىرى ەكە (اكە) بولاتىنى وسىدان. ال، اكەنىڭ (ەكەنىڭ) الدىنداعى «ن» دىبىس-تاڭباسى ءارقاشاندا نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ ەسىمىن بەرەدى.  دەمەك، نەكەنىڭ تولىق ماعىناسى نۇق اكە. بۇل جەردە «اۆتورلىق قۇقىق» ساقتالىپ تۇر.

سول زامانداردا تۋرا قازىرگىدەي «ازاماتتىق نەكەدە» عۇمىر كەشىپ جاتقاندار مەن ءبىر ايەلدىڭ بىرنەشە ەركەكپەن بىرگە تۇراتىندارى سياقتى ەكىنشى ءبىر توپ پايدا بولىپ، ولار نەكەسىز بەي-بەرەكەت ەركىن ءومىر سۇرۋگە كوشكەن ەدى. ولاردىڭ قوعامدارىندا جەتەكشىلىك ءرولدى ايەلدەر اتقاردى. بالالارى اتاسى تۇگىلى، اكەلەرىن دە بىلمەيتىن. تەك انالارىن بىلەتىن. ول تاريحتا «ماتريارحات» كەزەڭى دەپ اتالعان. كەيىننەن بۇلاي بەي-بەرەكەت نەكەسىز قارىم-قاتىناستىڭ زياندى ەكەنىنە كوزدەرى جەتكەننەن كەيىن، ولاردىڭ اراسىنان دا قايتادان ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ جۇپتاسىپ ءومىر ءسۇرۋى جايىلا باستادى. ولار جۇپتاسىپ عۇمىر كەشۋشىلەردى ءوز قاجەتتىلىكتەرىنە جارامسىز دەپ تاۋىپ، ءوز قاتارلارىنان شىعارىپ تاستاپ وتىردى، ياعني «براكوۆات» ەتتى. سول زامانداردان بەرى كوپتەگەن ەۆروپا حالقى جانە سولاردىڭ جولىن ۇستانعان مىنا سولتۇستىكتەگى كورشىمىز دە نەكەنى «براك» دەپ اتاپ كەلەدى. دەمەك، ولاردىڭ ءبارىنىڭ نەكە جايلى تۇسىنىگى وسىنداي. ەۆروپا قۇرىلىعى اتاۋى ءتۇبىرىنىڭ ەۆا (ايەل) بولاتىنى وسىدان.

ولار جاتتىڭ ىقپالىنا ەرىپ، اتالىق تەككە قارسى شىعامىن دەپ، ءوز تەكتەرىن مايمىلدان (ايۋاننان) تاراتىپ، اسا ورەسكەل قاتە تۇجىرىم جاسادى. ولاردىڭ ءوز انالارىنىڭ مايمىلمەن (ايۋانمەن) نەكەگە وتىرا المايتىندارىنا دا بىلىمدەرى جەتپەي كەلەدى.

كەشەگى قوزعاۋشى كۇشى جەبرەيلەر بولعان كەڭەستىك بيلىك قازاقستاننىڭ بارلىق مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ باعدارلاماسىنا ادامزاتتىڭ اتاسى ادام اتا ەمەس، مايمىل (ايۋان) دەگەن نەگىزسىز بولجام، سوراقى تۇجىرىمدى ەنگىزدى. مىنە، سودان بەرى ءۇش عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى، ەۆروپالىقتار  ايۋاننان ادام جاسايمىن دەپ، قانشاما سىناق جاسادى، قانشاما ميللياردتاعان قاراجاتتى جەلگە شاشتى. جاساي المادى. جاساي دا المايدى. ءقازىر ونداي سىناق جاساۋدى تولىقتاي توقتاتقان. سەبەبى، تىرشىلىك يەلەرىنە سانا بەرۋ تەك قانا ۇلى جاراتۋشى اللامەن ءناسىپ ەتىلگەن. 

 مىنە، وسىنى جاقسى ءتۇسىنىپ، باعدارلاماسىن تولىقتاي وزگەرتكەن ءتۇبىمىز ءبىر باۋىرلاس ەلىمىز تۇركيا مەملەكەتى بولدى.

«تۇركيانىڭ مەكتەپ باعدارلاماسىنان دارۆين تەورياسى الىنىپ تاستالدى» دەپ حابارلادى 24.kz (17 قاڭتار 2017 جىل)

«تۇركيانىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى يسمەت يىلماز دارۆين ەۆاليۋسياسى جاي عانا تەوريا ەكەنىن مالىمدەدى. تۇرىك وقۋشىلارىنا بۇدان بىلاي چارلز دارۆين ەۆويۋليۋسيالىق تەورياسى تۋرالى ايتىلمايدى. بۇل تۋرالى تۇركيانىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى يسمەت يىلماز مالىمدەدى، دەپ حابارلايدى Turkishminute پورتالى.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، جاڭا وقۋ باعدارلاماسى بيىلعى وقۋ جىلىنا ەنگىزىلەدى. جوعارى سىنىپتاردىڭ بيولوگيا ءپانىنىڭ وقۋلىقتارىنان ەۆوليۋسيالىق تەوريا الىنىپ تاستالدى. ونىڭ ورنىنا قورشاعان ورتانىڭ گەنەتيكالىق وزگەرىستەرگە ىقپالى تۋرالى تاراۋ قوسىلادى.

ۆەدومستۆو باسشىسى مينيسترلىكتىڭ بۇل شەشىمى تۋرالى جۋرناليستەردىڭ سۇراعىنا دارۆين بويىنشا ەۆوليۋسيا – «بۇل جاي عانا تەوريا» دەپ جاۋاپ بەردى. «ءدارۆيننىڭ ەڭبەگى – بۇل تەك تەوريا، عىلىم وسىلاي دەيدى. ءدال وسىنداي فيزيكاداعى ۇلكەن جارىلىس تەورياسى بار. بۇل جەكە تالقىلاۋدى قاجەت ەتەدى»، - دەپ ءتۇسىندىردى يسمەت يىلماز». 

ءبىزدىڭ اتا شەجىرەمىزدە، اتا دىنىمىزدە دارۆين ءىلىمىن تولىقتاي جوققا شىعارادى.                                                

«ارينە مەن جەردە ءبىر ورىنباسار جاراتامىن!»،- دەگەن ەدى. (پەرىشتەلەر): «وندا بۇزاقىلىق ىستەپ، قان توگەتىن بىرەۋ جاراتاسىڭ با؟ نەگىزىنەن ءبىز سەنى دارىپتەپ، ماقتاۋ مەن پاكتاۋدامىز» دەدى. اللا: «مەن سەندەردىڭ بىلمەگەڭدەرىڭدى جاقسى بىلەمىن!»،- دەدى. (اللا ادامدى توپىراقتان جاراتىپ وعان جان سالدى". (باكارا سۇرەسى، 30 ايات)؟

قازىرگى «عىلىم» ايتىپ جۇرگەندەي، ادامزات مايمىلدان ەمەس، العاشقى ادامدى ۇلى جاراتۋشى – اللا توپىراقتان جاراتتى.

 «ەي، ادامدار! نەگىزىندە، ءبىز سەندەردى ءبىر ەر جانە ءبىر ايەلدەن جاراتتىق، ءارى سەندەردى بىر-بىرلەرىڭدى تانىپ، بىلۋلەرىڭ ءۇشىن حالىقتار (ۇلتتار) مەن رۋلار ەتىپ جاسادىق» (قۇران كارىم. ءال-حۋجۋرات سۇرەسى. 13 ايات). 

ءتاپسىر: اسا ۇلى اللا ادام بالاسىنىڭ شىعۋ تەگى، ءتۇبى ءبىر ەكەندىگىن بايان ەتتى. بۇكىل ادامزات ادام اتا، وعان اللانىڭ سالەمى بولسىن جانە حاۋا انادان تارايدى. اللا ولاردان كوپ ادامدار تاراتىپ، ولاردى بىر-بىرلەرىن تانۋى ءۇشىن ۇلكەن حالىقتار، سونداي-اق كىشىگىرىم رۋ-تايپالار تۇرىندە بۇكىل جەر بەتىنە جايدى. سوندىقتان ءاربىر ادام ءوزىنىڭ شىققان تەگىن، ەلىن ءبىلۋى قاجەت. الايدا اللانىڭ الدىندا ادامداردىڭ ەڭ ءقادىرلىسى – بارلىق جاعدايدا تەك اسا ۇلى اللاعا بويسۇنىپ، كۇنالاردان ساقتانعان ىزگىلەرى. ا.سادي. بۇل اياتتا ناسىلشىلدىككە دە (راسيزم م.ق.)، ۇلتسىزدىققا دا (ينتەرناسيوناليزم م.ق.) تىيىم سالىنعان. قار: ءال-مانسي.

دەمەك، قازاقستاننىڭ ءوزىن  مۇسىلمان مەملەكەتى دەپ جاريالاي تۇرىپ مەكتەپ وقۋلىقتارىندا ادام مايمىلدان جارالعان، ادامزاتتىڭ اتاسى مايمىل دەپ وقىتىلۋى ەش ءبىر اقىلعا سياتىن دۇنيە ەمەسى انىق.

 ءقازىر قازاقستاندا قارتتار ءۇيى جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتارداي قاپتاپ، كوبەيىپ بارادى. نەگە؟ ءبارى وسىنداي تەرىس تاربيەنىڭ جەمىسى. شىنىندا دا، ۇكىمەتىمىز بالالارىمىزدى مەكتەپ تە «سەنىڭ اتاڭ ادام اتا ەمەس،  مايمىل (ايۋان) دەپ وقىتسا، ولاردى تورىنە شىعارىپ قويىپ، ول بالا ماڭگى باقي قالاي باعادى. قازىرگى قارتايعان اتا مەن انالارعا جانە وزدەرىنەن جاسى ۇلكەندەرگە كورسەتىلىپ جاتقان قۇرمەتتىڭ مايمىلعا كورسەتىلەتىن «قۇرمەتپەن» قارايلاس بولاتىنى وسىدان.

جوعارىدا كورسەتىلگەندەردىڭ نەگىزىندە، مەكتەپ باعدارلاماسىنان دارۆين تەورياسىن الىپ تاستاۋدى ۇسىنامىن!

 مۇحامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى، ماڭعىستاۋ