(ەرتەگى)
ادام بالاسى قاعاز بەن سيا ويلاپ تاپقان ەرتە زاماندا ەڭ العاشقى گازەت ومىرگە كەلىپتى. ول ۇنەمى جۇرتتىڭ نازارىندا بولۋدى قالاپ، ءون-بويىنا تاڭ قالارلىق جاڭالىقتار جاريالاپتى. العاشقى گازەتتىڭ تارالىمى وتە از بولىپتى.
- ءاي، مەنىڭ كوشىرمە باۋىرلارىم! - دەيدى ەڭ العاشقى گازەت. – مىنە، ءبىزدىڭ داۋرەنىمىز كەلدى. بۇگىننەن باستاپ ءبىز الەمدى اۋىزىمىزعا قاراتاتىن بولامىز!
- ءبىز وتە قاراپايىم، بار بولعانى ءبىر-اق بەت پاراقشامىز عوي، قالايشا داڭقتى بولامىز، - دەپ شۋلاپ قويا بەرەدى كوشىرمەلەر.
- ول وپ-وڭاي، گازەت شىعاراتىن ادامدار ءبىزدىڭ بەتىمىزگە عاجايىپ وقيعالار جايلى جازادى. جۇرتتىڭ ءبارى ءبىزدى وقۋعا اسىعاتىن بولادى ءالى، - دەيدى ءبىرىنشى گازەت. – سەزار پاتشانىڭ ءوزى ءبىزدى شىعارۋ ءۇشىن باقانداي ءجۇز قۇلدى جالداپ، جازۋ ۇيرەتتى ەمەس پە؟ وسىنشاما ەڭبەك جاسالعاندا، ەلگە پايداڭ تيمەسە، نەسىنە ءومىر سۇرەسىڭ؟!
- راس-ەي، وسىنىڭ ءوزى ادامدارعا كەرەمەت جاڭالىق ەمەس پە؟ ءبىراق، سەزار پاتشا ءبىزدىڭ بەتىمىزگە قاراپايىم جۇرت وقيتىن حابارلاردى ەمەس، ءوزىنىڭ جارلىعىن جازىپ قويدى عوي.
- مىنە، كوردىڭ بە؟ – دەيدى ەڭ العاشقى گازەت. – ءبىز ەڭ ۇلى يمپەراتوردىڭ ءسوزى جازىلعان گازەتتەرمىز. ءبىراق كەيىن جۇرت قىزىعىپ وقيتىن، ەڭ پايدالى اقىل-كەڭەستەر جازىلاتىن بولادى.
گازەتتەردىڭ ءبارى بولاشاقتىڭ جارقىن بولارىنا سەنىپ، ۇندەمەي قالادى. ارادا عاسىرلار زۋلاپ وتەدى. اعىلشىن جەرىندە ءبىر ەمەس، بىرنەشە بەتتىك گازەتتەر ومىرگە كەلەدى. جۇرت دۇڭگىرشەكتەردەن قالاعان گازەتىن ساتىپ الا باستايدى.
- ءاي، قاتتى جۇلقىلاماڭدار، مەن جىرتىلىپ قالام! – دەپ گازەت باسىنا تەلپەك كيگەن اعىلشىن تەكتەس ادامنىڭ ساۋساقتارىنا. بۇل كەزدە قوجايىن ۇيىنە كەلىپ، ديۆانعا جايعاسىپ، گازەت وقىماق بولىپ ەدى.
- سەن ءوزىڭدى كەرەمەت ساناپ تۇرسىڭ عوي، - دەيدى اقسۇيەكتىڭ ساۋساقتارى. – بىلە بىلسەڭ، سەن مەنىڭ اپپاق تانىمە قارا بوياۋدى جاعۋدان باسقا ەشتەڭەنى بىلمەيسىڭ!
- قوجايىنىڭ مەنىمەن كۇننەن قورعانباعاندا، سەن باياعىدا-اق قارايىپ كەتەر ەدىڭ.
- وي، شىركىن-اي، ءا! بوسەسىڭ-اۋ، سەن! مەن ساعان ءقازىر شىرەنگەننىڭ قانداي بولاتىنىن كورسەتەيىن، - دەپ ساۋساقتار گازەتتىڭ باستان-اياق شىقىرلاتا بۇكتەپ، تەرەزەنىڭ ۇستىنە قونىپ تۇرعان شىبىندى الىپ ۇردى.
- ويباي! - دەي ايعاي سالدى گازەت. – سەن ءوزىڭ نە ىستەگەنىڭدى بىلەسىڭ بە؟ اقسۇيەكتىڭ ساۋساعى ەكەنمىن دەپ، دەنەمە لاس شىبىندى جابىستىرىپ تاستادىڭ. سەن مەنى باعالاماي، لاس جۇمىسقا جەگىپ قويدىڭ. جاساعان-اۋ، مىنا شىركىن ءولىپ قالىپتى عوي!
- ونى وزىڭنەن كور! – دەدى اقسۇيەكتىڭ سالالى ساۋساقتارى ۇستەلدىڭ بەتىندە تاق-تاق، تاق-تادا-داق، تاق-تاق، تاق-تادا-داق دەپ، ىرعاققا سالىپ بيلەي جونەلدى.
- ماسقارا! سەن مەنى قىلمىسكەر قىلدىڭ! ەندى جۇرتتىڭ كوزىنە قالاي قارايمىن. اقسۇيەكتىڭ ساۋساقتارى مەنى اياۋسىز جانشىپ، تىرشىلىك يەسىن ولتىرۋگە ماجبۇرلەدى دەپ قالاي ايتام؟ ايتسام دا، بىرەۋ سەنە قويار ما؟ بار كانانى وزىمە اۋدارار. سەن تەگى مەنى انەبىر قىلمىس الەمى تۋرالى جازاتىن گازەتپەن شاتاستىرىپ العاننان ساۋمىسىڭ؟
- كۇڭكىلدەي بەرمە! ايتپەسە، ءدال وسى جەردە كۇل-پارشاڭدى شىعارىپ جىرتىپ، وتقا لاقتىرا سالامىن.
- سەنىڭ قوجايىنىڭ مەنى ساتىپ الماعاندا، مەن بالالارعا بارار ەدىم. سەن بالالاردىڭ ساۋساقتارىن كورگەن جوقسىڭ عوي. ولار سونداي مەيىرىمدى. ءارى جۇپ-جۇمساق.
- ءيا، ساعان، وتە كىشكەنتاي اقىماقتاۋ ساۋساقتار سەنى جىرتىپ تاستاۋى مۇمكىن، - دەپ جۋان ساۋساقتار شامىنا ءتيىپ ءبىتتى. مىنا دورەكى، ەبەدەيسىز ساۋساقتاردان تەزىرەك قۇتىلعىسى كەلدى.
اقسۇيەك ادام شىبىن جابىسقان گازەتتى اقتارعىسى دا كەلمەي، تەرەزەنىڭ الدىنا اكەلىپ تاستاي سالدى. «ۋح، انا ءبىر كورگەنسىز ساۋساقتاردىڭ قۇرساۋىنان قۇتىلدىم-اۋ»» دەپ گازەت دالادان ىشكە قاراي سوققان تازا اۋامەن تىنىستاپ الدى. سوسىن ەڭ العاشقى گازەت – اتاسىنان تۋىستارى ارقىلى جەتكەن وسيەت سوزدەردى ەسىنە الدى. «ءبىز ءالى بۇكىل الەم جۇرتىنا پايداسى تيەتىن بۇيىم بولامىز. سەندەر سابىر ساقتاپ، سول باقىتتى كۇنگە جەتۋ ءۇشىن جاقسى قاسيەتتەرىڭدى كورسەتىپ، ادامدارعا جاقسىلىقتى ناسيحاتتاڭدار!» دەگەن ەدى.
گازەتتىڭ جانىندا بىرنەشە باۋىرلاس گازەتتەر جاتتى.
- مەن «اعىلشىن جۇلدىزى» دەگەن گازەت بولامىن، ەلگە ەڭ قىزىقتى، سارايداعى ساۋىق كەشتەر تۋرالى، ءتىپتى حانزادا مەن حانشايىمنىڭ ءومىرى تۋرالى تاماشا حابار تاراتامىن، - ءتۇرلى-تۇستى تۇسپەن باسىلعان گازەت ماقتانا جونەلدى. جانىنداعى قارا-كوك سيامەن باسىلعان گازەت مىرس ەتىپ كۇلىپ جىبەردى.
- بايقۇس-اۋ، اركىمدى ءبىر ماقتايمىن دەپ، كوزىڭدى ابدەن شەل باسىپتى عوي. سەنىڭ ءتۇرلى-تۇستى كويلەك كيگەنىڭ كىمگە كەرەك؟ سەنى بايلار عانا وقيدى. سارايداعى ءسانقوي، جاتىپىشەر جالقاۋ، حالىقتى توناعان اقسۇيەكتەردىڭ جۇماق ءومىرى كەدەي-كەپشىككە قىزىق دەيسىڭ بە؟!
ماقتانشاق گازەت جىم بولدى. «وپپوزيسيا» دەپ اتالاتىن الگى گازەت شىندىقتى ايتۋمەن حالىققا ۇنايتىنىن ايتتى.
- سەنىڭ ۇستىڭدەگىدەي ءتۇرلى-تۇستى كويلەگىم جوق بولسا دا، قاراشا حالىق مەنى ىزدەپ ءجۇرىپ وقيدى. ويتكەنى مەن تەك ادىلدىكتى جاقتايمىن. سەن ماقتاپ جۇرگەن ناشار ادامداردى ايىزىم قانعانشا سىناپ، ەلدىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمسىزدىگىن ورشىتە تۇسەمىن. بار بيلىك ءبىزدىڭ قولىمىزدا، ەل تولقىسا سەنىڭ اقسۇيەكتەرىڭ كىرەرگە تەسىك تاپپاي قالار.
- باۋىرلار، ءبىر جاقتى كەتۋگە بولمايدى، - دەدى ءوزىن «تاۋەلسىز» دەپ اتايتىن سالماقتى گازەت. – مەن اينا سەكىلدىمىن، ەگەر اقسۇيەكتەر مەملەكەتى حالىقتىڭ قارجىسىن ورىنسىز شاشاتىن بولسا، سىنايمىن، ال قامقورلىق جاساسا، ءسۇيىنشى سۇرايمىن، - دەدى.
گازەتتەر وسىلايشا ءوزارا ايتىسىپ، سوزدەرىن ەلەۋسىز تىڭداپ تۇرعان كىشكەنتاي گازەتكە:
- سەن ءوزى كىمسىڭ؟ قايدان كەلدىڭ؟ – دەپ سۇرادى.
- مەن بە؟ مەن باسپادان شىقتىم.
بۇل جاۋاپقا سالماقتى گازەتتەر كەڭكىلدەپ كۇلىپ الدى.
- شىراعىم-اۋ، ءبارىمىز باسپادان شىقتىق قوي. ءبىراق سەنى جاساعان مەكەمەنى بىلەسىڭ بە؟
- بىلمەيمىن.. ايتەۋىر، بالالار كوپ كەلەتىن جەر. ول جەردىڭ ادامدارى مەيىرىمدى ەكەن.
- سەن ءوزى قالاي اتالاتىنىڭدى بىلەسىڭ بە؟
- شەكەمدەگى جازۋدى وقىپ كورمەپپىن.
- بايقۇس-اي، سەن ءارىپ تانىمايتىن شىعارسىڭ. سەنىڭ ماڭدايىندا «جاس ورەن» دەگەن جازۋ بار ەكەن. دەمەك، سەنىڭ اتىڭ - «جاس ورەن».
- باسە، ەلدىڭ ءبارى وسى ءسوزدى نەگە ايتا بەرەدى دەسەم، اتىمنىڭ ءوزى وسىنداي ەكەن عوي، - دەپ بالالار گازەتى ويلانىپ قالدى.
- سەن ءوزى اتقاراتىن مىندەتتىڭدى بىلەسىڭ بە؟
- بىلگەندە قانداي! مەن كۇن سايىن بالالاردىڭ ۇيىنە بارامىن. مەنىڭ بەتىمدە قىزىقتى ەرتەگىلەر، جۇمباقتار، جاڭىلتپاشتار، ءار ءتۇرلى تاپسىرمالار جازىلادى. بالالار ءار بەتىمدى قىزىعا وقىپ، سۋرەتتەرىمە تامسانا قارايدى.
- سەندەر بۇل گازەتكە بەكەر ءسوز شىعىنداپ وتىرسىڭدار، بۇل ءالى جاس قوي. نەنى بىلەدى دەيسىڭ؟ – دەدى عىلىمي گازەت ماڭعازدانا.
- اعالار، ايتىڭدارشى، ەگەر بالالار كىشكەنتاي كۇنىنەن الدىنا ماقسات قويىپ، ەڭبەك ەتپەسە، ارمانىنا جەتە الادى ما؟
- ارينە، جەتە المايدى، - دەپ شۋ ەتە ءتۇستى گازەتتەر. – ەرىنشەك، جالقاۋ بالا قايتىپ ارمانىنا جەتسىن! ول ساباعىن جاقسى وقىماسا، ءتىپتى ءبىزدى دە وقي الماي، جاڭالىقتان قۇر قالادى.
- مىنە، كوردىڭىزدەر مە، ەگەر بالالاردىڭ بويىنداعى قابىلەتىن اشپاساق، ۇلكەن-ۇلكەن گازەتتەرگە ماقالا جازا الا ما؟
- ارينە، جازا المايدى، - دەپ شۋلاي ءتۇستى گازەتتەر.
- بالالار وزدەرى سالعان سۋرەتتەرىن گازەت بەتىنە جاريالانعانىن كورگەندە قاتتى قۋانادى. اقىن مەن جازۋشى بولاتىن بالالار ەڭ العاشقى شىعارمالارى گازەت بەتىنە شىققاندا ىنتالانا تۇسەدى. مىنە، مەن اپتا سايىن بالالاردى قۋانتۋعا اسىعىپ جۇرەمىن، - دەيدى «جاس ورەن».
نەبىر وزىق ويلى گازەتتەردىڭ ءوزى كىشكەنتاي گازەتتىڭ اقىلىنا ريزا بولادى. وسى كەزدە قاتتى جەل سوعىپ، كىشكەنتاي گازەتتى دالاعا ۇشىرىپ اكەتەدى. كوشەدە جاتقان گازەتتى بالالار ءبىرى تاۋىپ الىپ، باسىنا قالپاق جاساپ الادى.
- قاپ، مىنا بالا مەنى ءتورت بۇكتەپ، مىجعىلاپ تاستادى-اۋ، - دەپ كۇڭكىلدەدى گازەت. ءبىر كەزدە قالپاق استىنداعى شاشتار شۋلاپ:
- ۋح، قانداي راحات! قوجايىن، باعانادان بەرى نەگە تەلپەك كيمەگەن، كۇن ىستىقتا كولەڭكە استىندا تۇرعان قانداي جاقسى، - دەپ جامىراي جونەلدى.
- مىنە، ەندى مەن قالپاق تا بولدىم. ءبىر ەمەس، بىرنەشە قاجەتكە جارايدى ەكەنمىن عوي، - دەپ كومەگى تيگەنىنە قۋانىپ، ماسايراي ءتۇستى گازەت. ءبىراق قۋانىشى كوپكە سوزىلمادى. بالالار گازەتتەن قايىق جاساماق بولدى. گازەتتى قاق ورتادان تارتقىلاي باستاعاندا گازەتتىڭ جانى شىعىپ كەتە جازدادى.
-ا-ا-ا-يي، ابايلاڭدار، مەن وتە جۇپ-جۇقامىن عوي، جۇپ-جۇقامىن. جىرتىلىپ قالۋىم مۇمكىن، - بەزىلدەي جونەلدى. قوس بەتى دار ەتىپ ايرىلعاندا باقىرىپ جىبەردى. بايقۇستىڭ ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ كەتتى.
- مەن دەگەن ۇلى گازەتپىن عوي، ال سەندەر بولساڭدار، قادىرلەمەيسىڭدەر، - دەپ وكپەلەدى. ءبىراق بالالار گازەتتىڭ ءسوزىن ەلەمەدى مە، قايىق جاساپ، سۋعا اعىزىپ جىبەردى.
- ۋح، جانىم-اي! قانداي راحات! – دەپ ازىراق تىنىم العان گازەت. – ەركىنمىن، ەشكىمگە تاۋەلدى ەمەسپىن. وسى سۋمەن بىرگە الەمدى شارلاپ، نەبىر قىزىققا باتقىم كەلەدى. سوسىن ونى بەتىمەن جاريالاپ، كەرەمەت جاڭالىق جازار ەدىم، - دەيدى ماساتتانىپ. ءبىراق قىرسىق ءبىر اينالدىرسا، شىر اينالدىرادى ەكەن، ءبىر ەسەرسوق باقا جايباراقات ءجۇزىپ كەلە قايىقتىڭ ۇستىنە وتىرىپ الىپ، سۋىق سۋدى شولپ ەتكىزدى. ول قايىقتىڭ ۇستىنە وتىرا بەرگەنى سول ەدى، اۋىر سالماقتى كوتەرە الماي، قايىق سۋعا باتا باستادى. باقا سۋعا سەكىرىپ كەتتى.
- ا-ا-يي، قۇتقارىڭدار! مەن سۋعا باتىپ بارام. مەن ءالى ەلگە كەرەكپىن. جاڭالىعىمدى ءالى ەشكىم وقىعان جوق، - دەپ سۋعا باتىپ بارا جاتقان ول كول قۇسىنداي شۋلاپ قويا بەردى. ءبىراق باقا دا، باسقا بىرەۋ دە كومەككە كەلگەن جوق. ءبىز كەزدە قاتتى جەل سوعىپ، قايىقتى جاعاعا شىعارىپ تاستادى.
- ۋح، جانىم-اي! ايتەۋىر، ءتىرى قالدىم عوي، - دەپ گازەت جاعادا كۇنگە قىزدىرىنىپ جاتتى. ءقازىر ول قايىق ەمەس، ەكى بۇكتەلگەن قاعازعا اينالعان. كەپكەن گازەت شىتىرلاپ قالپىنا كەلدى، ءبىراق ارىپتەرى كومەسكىلەنىپ كەتىپتى.
- الاقاي! مەن ەندى ازاتپىن! – دەپ گازەت قۋانىپ قالدى. بۇل كەزدە وزەن جاعاسىنداعى قارماق ۇستاعان ءبىر ادام اۋلاعان بالىعىن ءپىسىرىپ جەمەكشى بولدى. وتتىعى بار، ءبىراق اعاشتى تۇتاتاتىن ەشنارسە جوق ەدى. بالىقشى اينالاسىنا كوز جۇگىرتىپ، جاعادا جاتقان گازەتتى كوردى. ول گازەتتى كەپكەن بۇتا-تالدىڭ استىنا تىعىپ، وت جاقتى. بۇل كەزدە گازەتتىڭ شىڭعىرىپ، باقىرعانىڭ كورسەڭىز. ءبىراق ونىڭ ءۇنىن ەشكىم ەستىمەدى.
- ويباي، كۇيىپ-جانىپ بارام، مەنىڭ ارماندارىم كوپ ەدى عوي، مىنا ادامعا قالاي عانا تاپ بولدىم، - دەپ باجىلدادى. كوپ ۇزاماي گازەت لاپىلداپ، قىزىل جالىعان ورانىپ جانىپ بارا جاتتى. گازەتتىڭ سوڭعى سوزدەرى ورماندى جاڭعىرتتى.
- -مەن جانىپ بارا جاتسام دا ادامدارعا كومەگىمدى تيگىزىپ بارام، سول ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. مەن باقىتتىمىن! مەن باقىتتىمىن! - دەگەن گازەتتىڭ داۋىسى وت اراسىنان ەستىلىپ جاتتى.
اسحات ومىربايەۆ
