ءقازىر قازاقستاندا 400-دەن استام تاس جانە كومىر كەن ورىندارى بار. ەلىمىزدەگى كومىردىڭ قورى 160 ملرد توننانى قۇرايدى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، وسى كومىر قورىن ساۋاتتى پايدالانا بىلسەك، 250 جىلعا جەتۋى ابدەن مۇمكىن.
وكىنىشتىسى سول، ءبىز كومىر وندىرۋدەگى ەڭ وزىق 10 ەلدىڭ قاتارىنا ەنە تۇرا كومىر قورىن دۇرىس پايدالانۋدى ءالى مەڭگەرە الماي وتىرمىز. بىزدە كومىر وندىرىسىنە قاتىستى جابايى كاسىپكەرلىك قالىپتاسىپ العان. بۇعان ەلدە جىل سايىن كومىر باعاسىنىڭ ءوسىم بەرەتىنى، تاپشىلىعى، كومىر الۋ ءۇشىن كەزەككە تۇرعان حالىقتىڭ جاعا جىرتىسۋعا دەيىن بارۋى دالەل. ەلدە قىستىڭ كوزى قىراۋدا قاتتى وتىننىڭ باعاسى جىل سايىن ءوسىم بەرەدى. بۇعان قاتىستى ينۆەستيسيا جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك مىرزا «كومىردىڭ باعاسىن ارزانداتامىن» دەپ تىرىسىپ-اق ءجۇر.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، ەلدەگى كومىر رەزەرۆىندەگى نەگىزگى باعا 5500 تەڭگە. ول باعا وزگەرمەي وسى كۇيىنشە قالادى. كومىردى تەمىرجول ارقىلى تاسىمالداۋ شىعىنى 1715 تەڭگەنى قۇرايدى. ستانسادان ەستاكاداعا دەيىن اپارۋ 1242 تەڭگە، ال كومىر قويمالارىنداعى ساتۋشىلاردىڭ ۇستەمەسى 2000 تەڭگە. سوندا وسى سومانىڭ بارلىعىن قوسقاندا دەلدالدارعا دەيىنگى كومىردىڭ باعاسى 10457 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ەندى بۇعان دەلداردار ءوز ۇستەمە باعاسىن قوسادى. ۇيگە جەتكىزىپ بەرۋ باعاسىن قوسادى. سوندا ءبىر توننا قاتتى وتىننىڭ باعاسى 15-20 مىڭ تەڭگە بولىپ شىعا كەلەدى.
«بارومەتر» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ەكونوميست-ساراپشىسى ارمان ءمۋسيننىڭ ايتۋىنشا، ءبىز ءۇشىن الدىمەن وسى دەلدالدار ماسەلەسىن شەشىپ الۋ وتە ماڭىزدى.
«باعامداساق، ەلدە جىل سايىن كومىردىڭ قۇنى ارتىپ بارادى. ەلدەگى كومىر قورى 150-160 ملرد توننانى قۇرايدى. مۇنىڭ 25 پايىزى شەتكە ەكسپورتتالادى، قالعان 75 پايىزى ىشكى نارىقتى قامتۋ ءۇشىن قالادى. وسى 75 پايىز ىشكى نارىقتى تولىققاندى قامتۋعا جەتەدى. ءبىراق بىزدە قىس كەلسە ءبىتتى كومىر تاپشى بولادى. دەلدالدار باعانى قولدان وسىرە قويادى. دەلدالدار مەن كومىر قويمالارىنداعى ساتۋشىلاردىڭ وسىنداي بىرىگىپ الىپ استىرتىن ارەكەتكە بارۋى ءتۇرلى كەلەڭسىز جايتتار تۋدىرۋدا. سوندىقتان ۇكىمەت ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ماسەلەنى شەشۋ كەرەك. كومىر قويمالارىنداعى ساتۋشىلارعا، دەلدالدارعا باقىلاۋ ورناتۋ كەرەك. باعانى قولدان وسىرەتىن دەلدالدارعا، قاجەت بولسا، اكىمشىلىك جازا قاراستىرۋ كەرەك. قاراعاندى كومىر باسسەيىنى، ەكىباستۇز كومىرى، قاراجىرا، شۇباركۇل كومىرى، مايكۇبى قوڭىر كومىر الابى، اقسۋ گرەس كومىر الابى وسىلاردىڭ بارلىعىنا ناقتى قاداعالاۋ باقىلاۋ كەرەك. ۇكىمەتتىك تۇرعىدا قاداعالاۋ بولماسا بولمايدى. جەكەمەنشىكتىڭ قولىندا ەكەن دەپ ەركىنە جىبەرە بەرسەك، بۇلار كومىردىڭ قۇنىن، ونى جەتكىزۋ قىزمەتىن شارىقتاتىپ وسىرە بەرەدى»،-دەيدى ەكونوميست-ساراپشى ارمان مۋسين.
ءبىز ەكونوميست-ساراپشىنىڭ ءسوزى دالەلدى بولۋى ءۇشىن سوڭعى جەتى جىلداعى كومىر باعاسىن ارنايى سىزبامەن كورسەتتىك. مامان ايتىپ وتىرعانداي، راسىمەن دە ەلدەگى كومىر باعاسى جىل سايىن ءوسىم بەرىپ كەلەدى.
سونداي-اق ەكونوميست-ساراپشى ارمان ءمۋسيننىڭ پايىمداۋىنشا، كومىر ەكسپورتىندا دا ءالى كۇنگە دەيىن جوعارى جەتىستىككە جەتكەن جوقپىز. كومىردى تەك شيكىزات كۇيىنشە عانا شەتەلگە جونەلتۋدى مەڭگەردىك. ال وزگە ەلدەر كومىردەن بەنزين الۋ، ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 80 پايىزىن كومىردەن الۋ، ءتىپتى كومىردەن ءتۇرلى ءيىسسۋلار الۋ ءادىسىن دە جاپ-جاقسى مەڭگەرىپ العان.
«كومىردەن جاڭا تەحنولوگيانىڭ كومەگىنە جۇگىنە وتىرىپ جانارماي الۋ ءادىسىن جەتىلدىرە الماي وتىرمىز. مىسالى، بىزدەن كومىر الاتىن جاپونيا وسى ءادىستى ابدەن مەڭگەرىپ العان. فينليانديادا كومىردەن ءيىسسۋ وندىرەتىن كومپانيالار بار. شۆەيساريا كومىردەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 80 پايىزىن ءوندىرۋدى جاقسى مەڭگەرگەن. ءبىز ازىرگە كومىردەن دايىن ءونىم الۋ جاعىن ساۋاتتى مەڭگەرمەدىك. سەبەبى تەحنولوگيالىق بازامىز جەتكىلىكسىز. كومىر مەن اعاشتان سينتەتيكالىق مۇناي الۋعا بولاتىنىن قازاقستاننىڭ «حيميالىق ماتەريالداردى تالداۋ جانە سينتەزدەۋ» ورتالىعىنىڭ عالىمدارى دالەلدەدى. ءبىراق وندىرىسكە ەنگىزە المادى. بىزدە عالىمداردىڭ جاڭالىعىن وندىرىسكە ەنگىزۋ جاعى كەمشىن. نەگىزى اڭعارعانعا، كومىردىڭ بولاشاعى مۇنايدان دا جوعارى. ءبىراق اتقارۋشى بيلىك بۇعان اسا ءمان بەرمەي وتىر»،-دەيدى ەكونوميست ارمان مۋسين.
دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، راسىمەن دە قازاقستان تمد ەلدەرىنەن بولەك جاپونيا، شۆەيساريا، كيپر، فينليانديا ءتارىزدى ەلدەرگە كومىر ەكسپورتتايدى. ماماندار بولاشاقتا قازاقستان كومىرىنىڭ ەكسپورتتاعى الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ودان ءونىم الۋدى مەڭگەرگەنىمىز ءجون ەكەنىن العا تارتتى.
تومەندە ءبىز قازاقستان كومىرىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارنايى سىزبامەن كورسەتتىك.
حيميا عىلىمىنىڭ دوكتورى قورلان اپسالىقوۆانىڭ پايىمداۋىنشا دا كومىر قورىن ساۋاتتى پايدالانساق، ناق بۇگىنگىدەي ىشكى نارىقتا كومىر تاپشىلىعىنا، قىمباتشىلىعىنا جول بەرىلمەس ەدى. ماماننىڭ ايتۋىنشا، 2015 جىلى قىتايدىڭ سينحۋا كومپانياسى قازاقستاندىق كومىردى وڭدەۋگە 8 ملرد دوللار ءبولىپ، جىلىنا 6 ميللليون توننا كومىردى يەمدەنىپ وتىرۋعا كەلىسىم جاساعان. ال 2017 جىلى يزرايل مەملەكەتى كومىرىمىزدى وڭدەۋگە 3 ترلن تەڭگە بولگەن. بۇل جوبا اياسىندا كۇن ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ جوسپارلانعان.
«دامىعان ەلدەردەن بولەك، ەكونوميكاسى بىزبەن دەڭگەيلەس تمد ەلدەرىنىڭ ءوزى كومىردەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ، ءونىم الۋ جاعىنا اسا دەن قويىپ وتىر. بىزدە ءبىر عانا ەكىباستۇز كومىرىنىڭ قورى 10 ملرد توننا. ەكىباستۇز باسسەيىنەن شىققان كومىردىڭ 80 پايىزى رەسەيدىڭ ەلەكتر ستانسيالارىنىڭ پايداسىنا جۇمسالىپ كەلدى. رەسەي ءقازىر 2030 جىلعا دەيىن ءوز كومىرىن ءوندىرۋدى دامىتۋ جوباسىن قولعا الدى. سودان كەيىن بارىپ ءبىزدىڭ ەلدەن رەسەيگە باراتىن كومىر ەكسپورتى سايابىرسىدى. قاراعاندى كومىر باسسەينىنىڭ دە كومىرى 2 ملرد توننادان اسادى. اقسۋ گرەس كومىرىنىڭ قۇرامىندا اليۋمەنيي وكسيدى بار. وسى كومىردى وڭدەپ قۇرىلىسقا قاجەتتى اليۋمەنيي شىعارۋ دا قولىمىزدان كەلمەي وتىر. ەگەر بولاشاقتا كومىردى وڭدەۋدى دۇرىس پايدالانا الساق، زامانعا ساي جىلۋ مەن جارىق الۋدى مەڭگەرەتىن ەدىك. كومىردەن گاز الۋ جاعى دا الەمدە جاقسى دامىپ كەلەدى. سوندىقتان بولاشاقتا تەحنولوگيالىق بازامىزدى جەتىلدىرۋ جاعىن ويلاستىرعان ءجون. بۇل رەتتە عالىمداردىڭ وي-پىكىرىنە دە قۇلاق اسىپ، ولاردىڭ جاڭالىقتارىن وندىرىسكە ەنگىزۋ جاعىنا ءمان بەرىلۋى ءتيىس»،-دەيدى عالىم قورلان اپسالىقوۆا.
قارلىعاش زارىققان قىزى
