يسلام ءدىنى كەلگەنگە دەيىن، الەمدە ايەل بالاسىنىڭ كەمسىتىلىپ، كوپ قاعاجۋ كورگەنىن بايقايمىز. ايەل زاتىن قورلىقتا ۇستاۋ، ادام قاتارىندا ساناماۋ، ارىن اياققا تاپتاۋ، تۋعان اكە-شەشەسىنىڭ مۇراسىنان قاعۋ سىندى، ت.ب. جامان ادەتتەر اراب قوعامىندا دا بار ەدى.
يسلام ءدىنى العاشقى ۋاقىتتاردان باستاپ-اق ايەل زاتىنىڭ جانۇياداعى ءارى قوعامداعى ورنىن بەلگىلەدى. وزىنە تيەسىلى مىندەتىن ناقتىلاپ، ار-ۇياتى مەن ابىرويىن قورعادى. سۇيكىمدى قىز، سۇيىكتى جار، اياۋلى انا رەتىندە بەدەلىن ءوسىردى. ءدىنىمىزدىڭ ايەلدەرگە زور قامقورلىق جاساۋى – بارشا ايەل زاتى ءۇشىن ادامزات تاريحىنداعى تەڭدەسسىز وقيعا بولدى. ويتكەنى، وزگە ەلدەردە دە ايەلدىڭ جاعدايى تىم ايانىشتى كۇيدە ەدى. قۇران كارىمدە 176 اياتتان تۇراتىن «نيسا» («ايەلدەر»)، 98 اياتتان تۇراتىن «ءماريام» دەپ اتالاتىن سۇرەلەر تىكەلەي ايەلدەرگە ارنالعان. بۇدان باسقا، «نۇر»، «احزاب»، «مۇمتاحينا»، «تاحريم»، «تالاق» سۇرەلەرىندە دە دىنىمىزدەگى ايەل ادامنىڭ ورنى تۋرالى كەڭىنەن ايتىلعان. بۇل – يسلام ءدىنىنىڭ ايەلدەرگە قانشالىقتى كوڭىل بولگەنىنە دالەل.
اراب قوعامىندا قىز بالانى اسىراۋدان قاشاتىن، ۇلدى ارتىق كورىپ، قىزدى بولعانىنا كۇيىنىپ، قاتتى ىزالاناتىندار دا بار ەدى. بۇنداي جاۋىز مىنەزدىڭ اسقىنعانى سونشا – جاڭا تۋعان نازىك جاندى شارانانى شىمىرىكپەستەن تىرىدەي ولىمگە قيىپ، اۋلاققا اپارىپ كومىپ تاستايتىندارى دا كەزدەسەتىن. قىز بالانى بەتكە شىركەۋ، سۇيەككە تاڭبا سانايتىن ناداندىق ارەكەت قۇراندا اششى سىنعا الىنعان: «كەيبىرەۋلەرى قىزدى بولعانىن ەستىگەندە، اشۋدان جۇزدەرى تۇتىگىپ، تۇنەرىپ كەتەدى. بۇنداي «جامان» حاباردىڭ سالدارىنان ەل كوزىنەن تاسالانادى. بۇل قورلىققا شىداپ، ونى اسىراپ-باعۋ كەرەك پە، جوق الدە توپىراققا كومىپ تاستاعان دۇرىس پا؟ قاراڭدارشى، بەرگەن ۇكىمدەرى قانداي جامان؟!» («ناحل» سۇرەسى، 58-59-اياتتار).
سول كەزدە جاراتۋشى يە ناداندىق داۋىرىندەگى وسى ءبىر تاعىلىققا توسقاۋىل قويىپ، قىز بالانى ولتىرمەۋگە شاقىردى: «جارلى كۇي كەشىپ، تۇرمىس-تىرشىلىكتەرىڭ ناشار بولعاندىعى ءۇشىن بالالارىڭدى ولتىرمەڭدەر! سەندەردىڭ دە، ولاردىڭ دا ريزىعىن ءبىز بەرەمىز» («ءانعام» سۇرەسى، 151-ايات).
سونداي-اق، قيامەت كۇنىندە بەيكۇنا سابيلەرگە كورسەتىلگەن جاۋىزدىقتىڭ ەسەبى سۇراققا الىنىپ، جازاسىز كەتپەيتىندىگى ەسكەرتىلەدى: «تىرىدەي كومىلگەن بالالارىڭا «قانداي كىنا-لارىڭ بار ەدى، نەندەي كۇنا ءۇشىن ولتىرىلدىڭدەر؟»، – دەپ سۇرالعاندا…» («تاكۋير» سۇرەسى، 8-9 اياتتار).
بىردە ۇلكەن ساحابالاردىڭ ءبىرى وتكەنىن ەسكە العاندا، كەيدە قاتتى جىلاعىسى، كەيدە كۇلگىسى كەلەتىنىن ايتقان ەدى. قاسىنداعىلار مۇنىڭ سەبەبىن سۇراعاندا: «جىلاعىم كەلەتىن سەبەبى – يسلامعا دەيىنگى كەزدە ءبىر قىزىم بار ەدى. ءتورت جاسقا تولعاندا، كوزىن قۇرتپاق پيعىلمەن شولگە ەرتىپ اپاردىم. شۇڭقىر قازىپ جاتقانىمدا، قىزىم ەشتەڭەدەن بەيحابار كۇيدە مەنىڭ ۇستىمە جۇققان قۇم-توپىراقتى تازالاۋمەن بولدى. قازىپ بولعاننان كەيىن، قىزىمدى شىڭعىرىپ جىلاعانىنا قاراماس-تان تىرىدەي كومىپ كەتىپ ەدىم. سول ءبىر قاتىگەزدىگىم ەسىمە تۇسكەن سايىن، ەرىكسىز كوزىمنىڭ سوراسى اعادى. ال كۇلگىم كەلەتىنى – جاھيل كەزىمىزدە ۇننان ءارتۇرلى ءمۇسىن جاساپ، سوعان تابىناتىن ەدىك. كەيدە سونى وتقا ءپىسىرىپ جەپ تە قوياتىنبىز. سول كەزگى ناداندىعىمىزعا ءقازىر كۇلكىم كەلەدى»، − دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
دەمەك، يسلام ءدىنى العاشقى ۋاقىتتاردان باستاپ-اق قىز با-لالارعا مەيىرىممەن، اياۋشىلىق-پەن قاراۋعا شاقىرعان. ءتىپتى ءبىر جانۇياداعى بالالاردى دا ۇل-قىز دەپ الالاماۋعا تاربيەلەۋىنىڭ ءوزى قىز بالالارعا ءدىنىمىزدىڭ زور كوڭىل بولگەنىن بايقاتادى.
ادامزاتتىڭ اسىلى سۇيىكتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءدىندى نا-سيحاتتاي باستاعاندا، ايەلدەر قاۋىمى دا وعان وتە كوپ قولداۋ كورسەتكەن. ايتالىق، حاديشا انامىزدىڭ (ر.ا.) يسلامدى العاش بولىپ قابىلداپ، بۇكىل بايلىعىن ءدىن جولىندا سارپ ەتكەنى بەلگىلى. وسى سەبەپتى پاي-عامبارىمىز (س.ع.س.): «ەل مەنەن تەرىس اينالعان كەزدە، حاديشا ماعان سەندى. ايتقاندارىمدى ەشكىم قابىلداماعاندا، مەنى العاشقى بولىپ راستاعان سول ەدى»، – دەپ، ونى ءومىر بويى ۇمىتپاي، جاقسىلىقتارىن ءاردايىم ەسكە الىپ وتىرعان. حاديشا انامىز (ر.ا.) مۇسىلمان بولعان سوڭ، كەيىن قىزدارى رۋقيا، زەينەپ، ءۇممۇ كۇلسىم جانە فاتيما دا يسلام ءدىنىن قابىلداعان. قىزدارى پايعامبارىمىزدى (س.ع.س.) قاتتى جاقسى كورەتىن. اياۋلى اكەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن وجەت مىنەزگە دە باراتىن. ءبىر كۇنى پايعامبا-رىمىز (س.ع.س.) قاعبادا ناماز وقىپ تۇرعان كەزدە، ءابۋ ءجاھيل باستاعان ءبىر توپ مۇشرىك بۇقپانتايلاپ كەلىپ، مۇباراك باسىنا تۇيەنىڭ ىشەك-قارنىن تاستاپ جىبەرىپ، ايىزدارى قانا سىرتىنان ءاجۋالاپ كۇلىپ جاتتى. ولاردىڭ مازاقتاعان دورەكى داۋىستارىن ەستىگەندە، فاتيما (ر.ا.) جان ۇشىرا جۇگىرىپ كەلىپ، مۇشرىكتەرگە جەر-جەبىرىنە جەتە ۇرىستى. جىلاپ تۇرىپ اكەسىنىڭ ۇستىنەن اققان مالدىڭ قان-جىنىن تازالادى. الگىلەردىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلىپ، دەرەۋ كۇلكىسىن تىيدى (حايسامي الي يبن ءابۋ باكر، ءماجماۋز-زاۋايد، VI،13، كاير، ح.1407 ج.).
ءدىن جولىنداعى وسىنداي تاباندى ەرلىكتەرى مەن قاجىرلى ەڭبەكتەرىن باعالاپ پايعام-بارىمىز (س.ع.س.) بىردە: «وسى دۇنيەدە دە، اقىرەتتە دە قۇرمەتكە يە بولاتىن ءتورت ايەل بار: يمراننىڭ قىزى – ءماريام، پەرعاۋىننىڭ جارى – ءاسيا، ءحۋايليدتىڭ قىزى – حاديشا، مۇحاممەدتىڭ قىزى – فاتيما»، – دەگەن ەدى (يبن يسحاق مۋحاممەد، سيرا، رەد: م. حاميدۋللاھ، كونيا، 1981. ب. 228.).
يسلام تاريحىندا العاشقى شەيىتتىڭ دە ايەل كىسى بولعانى بارشامىزعا ءمالىم. يسلامدى جارىسا قابىلداپ جاتقانداردىڭ كوپشىلىگىن ايەلدەر قۇراعان. ايتالىق، ءابۋ باكىردىڭ (ر.ا.) ءۇيىنىڭ قاسىنا كەلىپ، ىشتەن داۋىستاپ وقىلعان قۇرانعا قۇلاق تۇرەتىندەردىڭ دە ءبىرازى ايەلدەر ەدى. ويتكەنى، مۇشرىكتەر: «ءابۋ باكىر ايەل، بالا-شاعامىزدى جولدان تايدىراتىن بولدى»، – دەپ ۋايىمداعان (رىزا ساۆاش، حاز. مۋحاممەد (س.ا.ۆ.) ديەۆريندە كادىن، ب. 81. ستامبۋل، 1991). تاريحشىلار ساحابا وماردىڭ (ر.ا.) يسلام ءدىنىن قابىلداعان قىرقىنشى ەر كىسى ەكەنىن، وعان دەيىن 39 ەر كىسى، 10 ايەلدىڭ مۇسىلمان بولعانىن ايتادى. الايدا، كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ومار (ر.ا.) يسلام ءدىنىن قابىلداعان كەزدەگى مۇسىلمان ايەلدەردىڭ سانى ەر كىسىلەردەن دە كوپ بولعانىن العا تارتادى (بۇل دا سوندا. ب. 82.). ايگىلى ۇحۇد سوعىسىنا 14 ايەل قاتىسقانى ايتىلادى (يبن ساعىد مۋحاممەد ءابۋ ابديللاھ، ات-تاباقاتۋل-كۋبرا، VIII، ب. 241. ءبايرۋت، 1968.).
ەر كىسىلەرمەن قاتار ايەلدەر دە پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) كەلىپ سەرت بەرەتىن. «…مۇنداي سەرتتەرىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن كەيدە توپ-توبىمەن كەلىپ جاتسا، كەيدە 2-3 ايەل بىرگە كەلەتىن ەدى. ولار سەرت بەرۋگە كەلگەندەرىن ايتقاندا، پايعامبارىمىز (س.ع.س.) بەرگەن سەرتتەرىن قابىلداپ، ولارعا كەرەكتى ۇگىت-ناسيحات ايتاتىن. وسىنداي سەرت بەرۋ وقيعاسىن ءسالما بينت قايس بىلاي باياندايدى: «انسارلى ايەلدەرمەن بىرگە توپ بولىپ كەلىپ، پايعامبارىمىزعا سەرت بەردىك. راسۋلۋللا (س.ع.س.) بىزگە اللاعا سەرىك قوسپاۋدى، ۇرلىق جاساماۋدى، زيناعا جاناسپاۋدى، بالالارىمىزدى ولتىرمەۋدى، بىرەۋ-گە جالا جاپپاۋدى، وزىنە قارسى كەلمەۋدى ناسيحات ەتتى جانە «كۇيەۋ-لەرىڭدى الداماڭدار» دەدى. ءبىز وسى ايتىلعانداردى ورىنداۋعا ۋادە بەردىك. ۇيگە قايتىپ بارا جاتقاندا، ءبىر ايەلگە پايعامبارىمىزعا قايتا بارىپ الگى «كۇيەۋلەرىڭدى الداماڭدار» دەگەنىنىڭ ءمانىسى نە ەكەنىن سۇراۋىن ءوتىندىم. اللا ەلشىسى (س.ع.س.) مۇنىڭ «كۇيەۋىنىڭ رۇقساتىنسىز ونىڭ دۇنيە-مۇلكى-نەن ەشكىمگە ەشتەڭە بەرمەۋ» ەكەن-دىگىن ءتۇسىندىرىپتى» (ش. ادىلبايەۆا، «العاشقى مۇسىلمان قوعامىن-داعى ايەلدەر». كونفەرەنسيا ماتەريالى.).
ءمادينا كەزەڭىنىڭ العاشقى جىلدارىندا مۇسىلماندار قاتتى قينالعاندا، ايەلدەر التىن، كۇمىستەن جاسالعان جۇزىك، سىرعالارىن، القالارىن پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) اكەپ تابىستاپ، مۇسىلماندارعا كوپ كومەك كورسەتكەن (بۇل دا سوندا). بۇل دا ايەلدەردىڭ ءدىن ءۇشىن بارلىق جانقيارلىققا بارا بىلگەن ىقىلاستىلىقتارىن دالەلدەۋدە.
يسلام تاريحشىلارىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، ايەلدەر ءدىن ءۇشىن يسلامداعى سوعىستاردا ايتارلىقتاي بەلسەندىلىك تانىتقان. تىكەلەي قارۋ الىپ شايقاسۋمەن قاتار، كەرەك كەزدەرىندە ءتۇرلى قىزمەتتەر دە اتقارعان. ايتالىق، يسلامنىڭ العاشقى كەزەڭىندە مۇسىلمان بولعان ايەلدەردىڭ كەيبىرەۋلەرى جاسىرىن تىڭشى-لىق قىزمەت جاسادى. ولار مۇسىل-ماندارعا مۇشرىكتەردىڭ قيتۇرقى جوسپارلارىن استىرتىن جەتكىزىپ تۇردى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءماديناعا ىرگە كوتەرىپ، قونىس اۋدارماق بولعاندا، وعان تاڭ الاگەۋىمدە قاستاندىق جاساماق بولعان مۇشرىكتەردىڭ ارام پيعى-لىن مۇسىلماندارعا الدىن-الا حابارلاعان رۋكايكا بينت ءابۋ سايفي ەدى. سول ءتۇنى اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) توسەگىنە ءالي (ر.ا.) كەلىپ جاتىپ، ءۇي تورىعان دۇشپاندار پايعامبارىمىزدىڭ قاي ۋاقىتتا ۇيدەن شىعىپ كەتكەنىن سەزبەي، ايلالارى ىسكە اسپاي، سان سوعىپ قالىپ ەدى (يبن ساعىد مۋحاممەد ءابۋ ابديللاھ، ات-تاباقاتۋل-كۋبرا، VIII، ءبايرۋت، 1968. ب. 52.).
سول جولى ءماديناعا ھيجرەت ەتىپ بارا جاتىپ مۇشرىكتەردەن جاسىرىنىپ، ۇڭگىردى پانالاعان كەزدەرىندە پايعامبارىمىز (س.ع.س.) بەن قاسىنداعى ءابۋ باكىرگە ونىڭ قىزى ءاسمانىڭ تاماق تاسىپ، باسقا دا كەرەك-جاراقتارىن جەتكىزىپ تۇرعانى تاريحتان بەلگىلى (بۋحاري ءابۋ ابديللاھ مۋحاممەد يبن يسمايل، ساحيح، IV، ستانبۋل، 1981. ب. 13.).
يسلام ۇكىمدەرىن ايەلدەر دە ەر كىسىلەردەن كەم مەڭگەرمەگەن. ءبىر عانا ايشا انامىزدىڭ (ر.ا.) ءوزى دىنگە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. سونىمەن قاتار، ول كوپشىلىكتىڭ سىي-قۇرمەتىنە بولەنگەن ءدىن عا-لىمى بولعان، ءپاتۋا بەرەتىن بيىك دەڭگەيدەن كورىنگەن. جاستارىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماستان كەي ساحابالار بىلمەگەن نارسەلەرىن كەلىپ ايشادان (ر.ا.) سۇرايتىن. كەلتىرگەن ايقىن دالەلدەرى ايشانىڭ (ر.ا.) پىكىرىن ولارعا ەرىكسىز مويىنداتاتىن. ءتىپتى، حازرەتى وماردىڭ (ر.ا.) ءوزى بىلمەگەن نارسەسىن حازرەتى ايشا انامىزدان (ر.ا.) ۇيرەنەتىن. ونىڭ اسىرەسە سۇننەتكە قاتىستى ماسەلەلەردى ءجيى سۇرايتىن بىردەن-بىر ادامى وسى ايشا انامىز (ر.ا.) ەدى. حايرا بينت ءابي حادرا ءال-اسلامي، ءۋمايما بينت ابد يبن بيجاد، رۋكايكا بينت ءحۋايليدتىڭ قىزى ءۋمايما، زەينەپ بينت قايس (ر.ا.) سەكىلدى ەسىمدەردى دە ۇستازدىق جاساپ، يسلام ءدىنىنىڭ كەڭىرەك تاراۋىنا ۇلەس قوسقان ايەل كىسىلەردىڭ قاتارىندا ايتا كەتۋگە بولادى.
ايشا انامىزدان (ر.ا.) تا-بيۋنداردان سايد يبن ءمۋساييب، ءالقاما يبن قايس جانە ماسرۋك يبن ءال-اجدا سياقتى حاديس الىپتارى حاديس ريۋايات ەتكەن. ساحيح حاديس كىتاپتارىندا ايشا انامىزدىڭ (ر.ا.) بەرگەن ءپاتۋالارى وتە كوپ كەزدەسەدى. حازرەتى ايشا (ر.ا.) پايعام-بارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ءومىر بويى ەشقانداي قىزمەتشىنى رەنجىت-پەگەنىن، ەشقانداي ايەلىنە قول كوتەرمەگەنىن ايتادى.
اللا تاعالا: «سونداي-اق، ولارمەن (ايەلدەرمەن) جاقسى شىعىسىڭدار. ەگەر ولاردى جەك كورسەڭدەر، سەندەردىڭ جاقتىرماعان نارسەلەرىڭدە اللانىڭ كوپتەگەن جاقسىلىعى بولۋى مۇمكىن» («نيسا» سۇرەسى، 19-ايات)، – دەپ، وتباسىندا ىدىس-اياق سىلدىرلاعان جاعدايدا سابىرعا كەلۋگە، ايەلدىڭ ءبىر قىلىعى جايسىز كورىنگەن جاعدايدا قاتتى اشۋلانىپ، قاتەلىكتەرگە ۇرىنباۋعا شاقىرادى. جاراتۋشى يەمىزدىڭ قاي ىسىندە دە ءبىز بىلمەيتىن تالاي حيكمەت، جاقسىلىق جاتاتىنىن ەسكە سالادى.
ايەلدى ۇرۋ بىلاي تۇرسىن، كۇيەۋىنىڭ وعان رەنجۋىن دە دۇرىس ساناماعان اللا ەلشىسى (س.ع.س.): «ءمۇمىن ەر كىسى ءمۇمىن ءبىر ايەلگە اشۋلانىپ رەنجىمەسىن. ادام ايەلىنىڭ ءبىر مىنەزىن ۇناتپاسا، باسقا مىنەزىنە ريزا بولادى»، – دەگەن (Mءۇسلىم، ت.II، ب. 1091.).
تاعى ءبىر حاديستە: «مۇمىندەردىڭ يمان جاعىنان ەڭ كامىلى – كوركەم مىنەزدە ەڭ جاقسىسى، ال سەندەردىڭ ەڭ جاقسىلارىڭ – جۇبايلارىڭمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعاندارىڭ»، – دەگەن پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ايەلدى قاي كەزدە دە سىيلاۋعا، وعان دورەكىلىك كورسەتپەۋگە، ولارمەن جاقسى ءتىل تابىسۋعا شاقىرعان. وسى تۇرعىدا: «اقىرەتتە كۇيەۋى ۇرعان ايەلدىڭ جوقتاۋشىسى مەن بولامىن»، «كۇيەۋىنە قيىندىق تۋدىرماي، بالاسىن باعىپ، نامازىن وقىعان ايەلدەر ءسوز جوق جۇماققا بارادى»، − دەگەن حاديستەرى دە بارشاعا وي سالارلىق.
ءبىر شاڭىراقتاعى بالالاردىڭ اراسىن الالاعاندى قۇپ كورمەگەن پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «كىمدە-كىمنىڭ ءۇش (ەكى يا ءبىر) قىزى بولسا، سولارعا جاقسى قاراسا، اقىرەتتە جۇماققا بارادى»، – دەپ، قىز بالاعا مەيىرىممەن قاراپ، ۇلدان كەم كورمەۋدى وسيەت ەتكەن.
يسلام ءدىنى ايەل بالاسىن انا رەتىندە اسا ءقادىر تۇتقان. «جۇماق – انالاردىڭ تابانىنىڭ استىندا»، «كىمگە جاقسىلىق جاسايىن؟» – دەگەن ساحاباعا ءۇش رەت «اناڭا» دەپ جاۋاپ بەرگەن حاديستەرى وسىعان دالەل.
قۇران كارىم ايەل مەن ەركەكتىڭ ىزگى امالداردا، اقىرەتتەگى سىيدا بىر-بىرىنە تەڭ ەكەنىن ەسكەرتۋمەن قاتار، «ەرلەردىڭ ايەلدەردەگى حاقتارى سياقتى، ايەلدەردىڭ دە ەرلەردە بەلگىلى حاقتارى بار» («باقارا» سۇرەسى، 228-ايات)، – دەيدى. شاپاعات پەن مەيىرىمنىڭ ۇلگىسى بولعان، بارلىق ءىسى جاقسىلىق پەن تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ايەل-دەردىڭ قۇقىقتارىن اياقاستى ەتپەڭدەر، اللادان قورقىڭدار. ويتكەنى، سەندەر ولاردى اللانىڭ اماناتى رەتىندە الدىڭدار» (ءال-اجلۋني، ت. I، 36)، «سەندەردىڭ ەڭ ارداقتىلارىڭ − جارلارى مەن بالالارىنا جاقسى قاراعاندارىڭ. ارالارىڭدا جانۇياسىنا ەڭ جاقسى قارايتىن مەنمىن» (Mءۇناۋي، ت. III، ب. 495.)، – دەپ ايەلگە جاي ەمەس، اللانىڭ ەر-ازاماتتارعا تاپسىرعان اماناتى رەتىندە قاراۋعا شاقىردى. حازرەتى ومار (ر.ا.) بۇل جايىندا: «ءبىز ايەل بالاسىنىڭ دا جەكە قۇقىقتارى بولاتىنىن يسلام كەلگەندە بارىپ بىلە باستادىق»، – دەپ ەسكە العان (يبن يسحاق مۋحاممەد، سيرا، رەد: م. حاميدۋللاھ، كونيا، 1981. ب. 46.).
ەشقانداي ءدىني ىستە ايەلگە شەكتەۋ قويىلمادى. ولار دا ەر كىسىلەرمەن قاتار ءبىر مەشىتتە عيبادات جاسادى. بارلىق ءدىني مىندەتتەر ەرگە دە، ايەلگە دە ورتاق جۇكتەلدى (ناماز، ورازا، زەكەت، قاجىلىق، ساداقا بەرۋ، ت.ب.). اللا تاعالادان تۇسكەن امىرلەردى ايەلدەر دە قال-قادىرىنشا ورىنداۋعا تىرىستى (ھيجرەت، جيھاد، ءىلىم ۇيرەنۋ، عىلىمعا ۇلەس قوسۋ، ۇرپاق تاربيەلەۋ، دۇعا، ت.ب.). ايەل بالاسى قايتا كەي ۋاقىتتاردا ەر كىسىلەرگە قاراعاندا ارتىق قۇقىقتارعا يە بولدى. حايىز ۋاقىتتارىندا، بوسانعاننان كەيىنگى ۋاقىتتاردا كەيبىر ءدىني پارىزداردى ورىنداۋدان بوساتىلادى. كۇيەۋگە ۇزاتىلاردا قىزدىڭ رازىلىعى مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلدى. ول ءتىپتى تۋعان نارەستەسىن ەمىزبەي، ول ءۇشىن جەكە قىزمەتشى جالداۋعا دا قۇقىلى بولدى.
سوناۋ VII عاسىردان باستاپ قالىپتاسقان ادەت بويىنشا مۇسىلمان ايەل قاشان دا ءوزىنىڭ ار-يباسىمەن، اقىل-پاراسات، سىپايى مىنەز، تومەن ەتەكتىگە ءتان ادەپتىلىگى، جان سۇلۋلىعى، بيازى ءجۇرىس-تۇرىس، اللانىڭ بۇيرىعىنا ساي اۋرەت جەرلەرىن جاۋىپ كيىنۋىمەن، قاي كەزدە دە ۇياتىن ساقتاعان يماندىلىعىمەن ەرەكشەلەنگەن.
ايەل بالاسىنىڭ كيىمى جايىندا قۇراندا بىلاي دەلىنگەن: «ءمۇمىن ايەلدەرگە دە ايت: وزدەرىنە حارام ەتىلگەن نارسەلەرگە قاراماسىن، ۇياتتى جەرلەرىن زينادان، كۇنا اتاۋلىدان قورعاسىن، ءماجبۇر كورىنگەن جەرلەرىنەن (بەت، ەكى قول، توبىقتان تومەن ەكى اياق) تىس ادەمىلىكتەرىن كورسەتپەسىن. جانە بۇركەنشىكتەرىن ومىراۋلارىنا ءتۇسىرسىن. كوركىن كورسەتپەسىن» («نۇر» سۇرەسى، 31-ايات).
ايەل بالاسىنا ءتان اۋرەت جەرىن جابىق كيۋ ۇلگىسى كەمسىتۋدەن ەمەس، قايتا ونى وتە باعالى كوزدىڭ قاراشىعىنداي كورۋدەن، سىرت كوزدەن، سونداي-اق، ءتۇرلى ارسىزدىقتار مەن كەسىرى قوعامعا تيەتىن (زيناقورلىق، تاستاندى بالا، تۇسىك تاستاۋ سەكىل-دى) جاماندىقتاردان ساقتاۋ ءۇشىن بەكىتىلگەنىن ەسكەرگەن ءجون. بۇعان قوسا، يسلامدا ايەلگە كۇيەۋىنىڭ ريزاشىلىعىن كوزدەۋ، ەرىنىڭ دۇنيە-مۇلكىنە ۇقىپپەن قاراۋ، تەك ءوز كۇيەۋى ءۇشىن ساندەنۋ، نەكە قيدىرعانعا دەيىن جىگىتپەن وڭاشا قالماۋ، ءوزىنىڭ جاراتىلىسىنداعى نازىكتىگىن ساق-تاۋ، الىس ساپارعا جالعىز شىقپاۋ مىندەتتەلدى. بۇعان قوسا، قالىڭدىق سىيىن يەمدەنۋ، مۇراگەرلىكتەن ءوز ۇلەسىن يەمدەنۋ، ساۋدا-ساتتىقپەن، تابىس كوزىمەن، عىلىم-بىلىممەن اينالىسۋ، كە-لىسىم-شارتتارعا وتىرۋ، مەنشىك يەسى بولۋ قۇقىقتارى دا ايەلگە ورتاق. ال وتباسىن اسىراۋ ءىسى كۇيەۋدىڭ موينىنا جۇكتەلەدى. ايەلىنىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني قاجەتتىلىكتەرىنە كۇيەۋى شاريعاتتىڭ شەڭبەرىنە ساي كوڭىل ءبولۋى قاجەت.
قورىتا كەلگەندە، يسلام دىنىندە ايەلدىڭ ورنى ەرەكشە. سوندىقتان ايەلگە دەگەن قۇرمەت زور بولۋى ءتيىس. يسلام ءدىنى ايەلگە اللانىڭ اماناتى رەتىندە قاراۋعا شاقىرعان. ەشبىر قۇقىن شەكتەمەگەن. قايتا ءوز جاراتىلىسىنا ساي سۇيىكتى جار، اياۋلى انا رەتىندە قاشان دا ونىڭ ورنىن جوعارى باعالاعان. قوعام تاربيەسىن قىز بالانىڭ ۇياتتىلىعىمەن ۇش-تاستىرا قاراستىرعان. ايەل زاتىن جات پيعىلدىلاردىڭ بۇزىق ارەكەتتەرىنەن قورعاۋعا تىرىسقان. وسىنداي قۇرمەتكە لايىق بولا ءبىلۋ ءۇشىن ايەلدەن دە بەلگىلى ءبىر مىندەتتەردى تالاپ ەتكەن. ايەلدەر قاۋىمىنىڭ دارەجەسىن ەشبىر ءدىن ءدال يسلامداعىداي بيىكتەتە العان ەمەس.
شايكەنوۆا رازيا،
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ
يسلامتانۋ ماماندىعىنىڭ
2 كۋرس ماگيسترانتى،
يسلام دىنىندەگى ايەلدىڭ ورنى مەن قۇقىعى
عىلىمي جەتەكشى: باعاشاروۆ قۇدايبەردى PhD
