دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى وتكىزگەن حالىقارالىق فورۋمدا  «تاعام ءونىمى جانە ءومىر ساپاسى» اتتى بايانداماسىندا  كانادانىڭ ازىق-تۇلىك ينسپەكسياسىنىڭ ديرەكتورى لۋيزا كارەر «بىزدە وسىرىلەتىن اسىل تۇقىمدى جىلقىنىڭ ەتىن، قىمىزىن  ازيا ەلدەرىنە، ونىڭ ىشىندە قازاقستانعا تاسىمالداۋ ويىمىزدا بار» دەگەندى ايتىپ قالدى. سونداي-اق،  كانادا قازىردە قىمىز بەن شۇباتتان ءونىم الۋدى ۇيرەنىپ، ءتىپتى قىمىزدان اعزاعا قاجەتتى قۇرعاق تابلەتكاداعى  دارۋمەندەر شىعارۋعا دا دەن قويا باستاعان.

جالپى، قازاقستانداعى قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى بيەنىڭ ساۋمالى مەن قىمىزىنىڭ دەنساۋلىققا پايدالى ەكەنىن دالەلدەگى ءبىراز ۋاقىت بولدى. بۇل رەتتە اتالمىش اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى تورەگەلدى شارمانوۆ مىرزا تالاي دايەكتەردى  العا تارتىپ ءجۇر. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، بيەنىڭ ساۋمالىندا ادام اعزاسىنا اۋىر تيەتىن ترانس ماي قىشقىلى بولمايدى. وسىدان بارىپ، ول دەنساۋلىققا پايدالى، اعزاعا ءسىڭىمدى بولادى.

جالپى، دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەسەبىنە جۇگىنسەك، ءبىز جوعارىدا اتاپ وتىرعان ترانس ماي قىشقىلى اعزادا ءتۇرلى قاتەرلى اۋرۋدىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپكەر بولادى. «اسىرەسە الەم ءوسۋ دەڭگەيىنە الاڭدايتىن وبىر دەرتىنىڭ قوزدىرعىشى – وسى ترانس ماي قىشقىلى» دەيدى ماماندار. ترانس ماي قىشقىلى  حالىق ەڭ كوپ تۇتىناتىن ءسۇت جانە ەت تاعامدارىندا كەزدەسەدى. وسىعان وراي  قازاق عالىمدارى عانا ەمەس،  قىمىزدىڭ اعزاعا پايدالى ەكەنىن ەۋروپالىقتار دا دالەلدەۋدە.

بۇعان قاتىستى ۇعا اكادەميگى تورەگەلدى شارمانوۆ «ءقازىر ەۋروپا ەلدەرى قىمىز بەن شۇباتتىڭ قاسيەتىن ۇعىنىپ، جىلقىنىڭ ەتىن دە تۇتىنا باستادى. ءتىپتى كوپتەگەن ەلدەردە قىمىزدان قۇرعاق تابلەتكالار جاسالىپ، ونى ارنايى ءدارىحانالاردا دا ساتا باستادى. سونداي-اق، بالمۇزداق، كونديتەرلىك ونىمدەر، يوگۋرت جاساعاندا، سيىردىڭ ءسۇتىن ەمەس، بيەنىڭ ساۋمالىن قوسىپ جۇرگەن وندىرۋشىلەر دە بار. مۇنى ءبىز دە ارنايى دالەلدەپ، بيەنىڭ ساۋمالى قوسىلعان كونديتەر ونىمدەرىن، يوگۋرتتاردى، بالمۇزداقتاردى جاساپ كوردىك. ولاردا ترانس ماي قىشقىلى بولماعاندىقتان جەڭىل وتەدى. ۇلبىرەپ ءدامى وزگەشە بولىپ تۇرادى» - دەدى

نەگىزىندە، ممامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، دەنساۋلىققا اسا پايدالى  قىمىزدىڭ ءقادىرىن قازاقتان بۇرىن شەتەل ءبىلىپ وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، قازىردە يزرايل، گەرمانيا، نورۆەگيا ءتارىزدى ەلدەردە قىمىزدىڭ قۇنى دا جوعارى، ءوندىرىلۋ تەحنولوگياسى دا ساپالى. سالىستىرۋ ءۇشىن ءسوز ەتسەك، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قىمىزدىڭ ورتاشا باعاسىنىڭ ءبىر ءليترى 450-500 تەڭگە دوللار بولسا، يزرايلدە جانە گەرمانيادا  1 ليتر قىمىزدىڭ قۇنى 15 دوللاردان كەم ەمەس. ەكونوميكالىق پايداسى بىلاي تۇرسىن، ۇلتىنىڭ دەنساۋلىعىنا كول-كوسىر ۇتىمدى تۇسى بارىن سەزىنگەن يزرايلدىك كاسىپكەرلەر ءتىپتى ساۋمالدان راسىمەن دە بالمۇزداق پەن يوگۋرت جاساۋدى مەڭگەرىپ الىپتى. بۇل رەتتە سول ەلدىڭ پروفەسسورى رەۋۆەن ياگيل «بيەنىڭ سۇتىنەن جاسالعان بالمۇزداق پەن يوگۋرتتارعا قانت قوسىلمايتىندىقتان بۇل ونىمدەردىڭ قانت ديابەتى دەرتىنە بەرەر داۋاسى كوپ ەكەنىن» بارىنشا دالەلدەۋدە ەكەن.  ال وتاندىق عالىمدار «ساپاسى جوعارى قىمىزدىڭ ادام اعزاسىنداعى ءوت جولدارىن تازالاۋعا، باۋىر-بۇيرەك جۇمىسىن جاقسارتۋعا بەرەر شيپاسى مول» دەپ وتىر. 

بۇعان قاتىستى بىزگە پىكىر بىلدىرگەن بيولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مۇرات نىعمەتوۆ قازاق الداعى ۋاقىتتا قىمىزدى ۇقساتۋدى زامانعا ساي تەرەڭ مەڭگەرۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. 

«ءقازىر قىمىزدىڭ پايداسىن كانادا مەن گەرمانيا قاتتى ۇعىنا باستادى.  بۇعان تاعى ءبىر دالەل: نەمىس كاسىپكەرى گانس سولماننىڭ وسىدان ەكى جىل بۇرىن قىمىزدىڭ  دارۋمەندەرگە باي ەكەنىن ەسكەرىپ، قىمىز ءسوزىن «كۋمىلاك» دەپ الماستىرىپ پاتەنتتەپ العانىن ءبارىمىز جارىسا جازعانبىز.  قازاقتىڭ جابى تۇقىمدى جىلقىلارىن ءوسىرىپ، ودان ءونىم الىپ  وتىرعان گانس سولمان ساۋمالدىڭ قۇرعاق ءتۇرىن جاساي الاتىنىن دا جاسىرماعان بولاتىن.  تەحنولوگياسى دامىعان ەلدەر قىمىزدىڭ قاسيەتىن ۇعىنىپ كەلەدى. مىسالى بiر ليتر تۇيەنىڭ شۇباتىندا  528  ككال بولسا، بيە ءسۇتiندە 961، سيىردىكى 460 كالوريانى قۇرايدى. سوندىقتان قىمىزدىڭ ادام اعزاسىنا بەرەر پايداسى مول. قازىردە ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ 99 پايىزى رەسەپتسىز ءدارىحانالاردان دارى-دارمەك الىپ ءوزىن-وزى ەمدەۋگە بەيىم. ءتىپتى ءتۇرلى بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالاردى ءىشىپ دەنساۋلىعىن قۇرتىپ الىپ جۇرگەن جاندار دا بارشىلىق. سول بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالاردىڭ ورنىن وسى قىمىز، قىمىران، ساۋمال ىسپەتتى اعزاعا پايدالى تابيعا قوسپالار ارقىلى الماستىرار بولساق تالاي دەرتكە داۋا تابىلار ەدى. مىسالى، 1 تابلەتكا قۇرعاق ءونىمنىڭ ىشىندە 1،24 گرامم قىمىز بولادى دەلىك، بۇل دەگەنىڭىز -  سول ءبىر ءتۇيىر تابلەتكانىڭ ىشىندە ۆ1، ۆ12، ۆ16، س دارۋمەندەرى بار ەكەنىن بىلدىرەدى. ال كۇنىنە 1 گرامم س دارۋمەنىن قابىلداۋ يممۋن تاپشىلىعىن جويىپ، ءتۇرلى دەرتتەردىڭ الدىن الادى. ادامنىڭ قورعانىش قابىلەتى ارتۋى ءۇشىن تاعام قۇرامىندا اقۋىز، كومىرسۋتەك، بەلوك جەتكىلىكتى بولۋى كەرەك. مەنىڭشە، بىزگە قىمىزدىڭ تابيعي بەلسەندى قوسپا ەكەنىن ناسيحاتتاۋ كەرەك. ارنايى زەرتحانالاردا قۇرعاق قىمىز جاساۋ ءادىسىن قولعا الىپ، نارىققا ساتىلىمعا ەنگىزگەن ءجون. مۇنداي تابيعي زاتتاردان جاسالعان دۇنيەلەردىڭ ناسيحاتى ارتسا ۇلتىمىزدىڭ ساۋلىعى دا نىعايا تۇسپەك»،- دەيدى بيولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مۇرات نىعمەتوۆ. 

ابزالىندا، قىمىزدى وندىرىسكە ەنگىزۋ، ەكسپورتقا شىعارۋ تۋرالى مامانداردىڭ ايتارى كوپ. 

بۇل رەتتە ەكونوميست-عالىم جاڭاباي الدابەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىردە كانادا ەلىندە قىمىزدىڭ قۇرىلىسىن، قاسيەتىن، قۇرامىن زەرتتەۋگە سول ەلدىڭ عالىمدارى بارىنشا ىقىلاس بىلدىرۋدە. دەمەك، بولاشاقتا قىمىزعا دەگەن سۇرانىس ارتىپ، بۇل ۇلتتىق سۋسىنىمىزدى تۇتىنۋشىلاردىڭ سانى ارتا تۇسپەك.

«بولاشاقتا وسى ءبىر ۇلتتىق سۋسىندى ناسيحاتتاۋ ءتۇرىنىڭ كەڭىنەن قانات جايعانى ابزال. مەنىڭ ءبىر تاڭ قالاتىنىم، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قۇس شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى بار، بالىق شارۋاشىلىعى، مال شارۋاشىلىعى، جەم-شوپ ينستيتۋتى بار. ەڭ قىزىعى،  جىلقىعا ينستيتۋت بۇيىرماعان. جىلقى شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋ مال شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ەنشىسىندە بولعانمەن، كولەڭكەدە قالىپ جاتقانى راس. سوندىقتان بولاشاقتا وسى ماسەلەگە دە بايىپپەن قاراۋ كەرەك. بىزدە جىلقى شارۋاشىلىعىمەن جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر اينالىسىپ بۇل سالاعا جان بىتىرگەن بولىپ ءجۇر. ءبىراق بۇل سالا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. نەگە بىزگە قىمىزدى ەكسپورتقا شىعارۋدى ۇيرەنبەسكە؟! قازاقتىڭ ەڭ اسىل سۋسىنىن ەۋروپالىقتار وزدەرى جاساپ ۇيرەنىپ الىپ تۇتىنىپ ءجۇر. ال ءبىز نەگە زامانۋي تەحنولوگيالارعا جۇگىنىپ وسى سالانىس جانداندىرىپ الماسقا؟!  ەگەر بولاشاقتا ۇلتتىق سۋسىندارىمىزدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرىپ، حالىقارالىق نارىققا ەنگىزىپ پايدا تاپقىمىز كەلسە، وسى ماسەلەلەردى ەسكەرگەن ءجون بولار ەدى» دەيدى ەكونوميست-عالىم جاڭاباي الدابەرگەنوۆ.  

قارلىعاشزارىققان قىزى