الەۋمەتتىك جەلىدە كۇنىنە سان ءتۇرلى الىپقاشپا پىكىرلەرگە تولى كوممەنتارييلەر جازىلادى. ءبىرىن قولداساڭ، ەكىنشىسىن جوققا شىعارىپ جاتاسىڭ. ءبىراق كەيدە الاڭداتارلىق ماسەلەلەر جاريالاتىنى دا راس. سونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە يۋنەسكو ماماندارى وسىدان بىرنەشە اي بۇرىن كۇماندى زەرتتەۋدىڭ شەتىن شىعاردى. ولاردىڭ سوزىنە سەنسەك، «قازاق ءتىلى بولاشاقتا جويىلاتىن تىلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى ەكەن. ارينە، اقيقات دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى. دەگەنمەن بۇل ماسەلەنىڭ جەلىدە اسا قىزۋ تالقىعا تۇسكەنى راس.
ءوزىنىڭ فەيسبۋك پاراقشاسىنداعى جازعان ماقالاسىندا رۋسلان تۇسىپبەكوۆ مۇنى جوققا شىعاردى جانە وعان قارسى بىرنەشە دالەلدەر كەلتىردى. بۇعان ءبىز دە قوسىلامىز.
«يۋنەسكو قازاق ءتىلىن جويىلىپ كەتۋ ءقاۋپى بار تىلدەردىڭ قاتارىنا ەنگىزگەن. جويىلىپ كەتۋ ءقاۋپى بار ءتىل تەك تۇرمىستىق جاعدايدا عانا قولدانىلادى. ال ءبىلىم سالاسىندا، ياعني مەكتەپتەر مەن جوو-دا قولدانىلماعان ءتىل جويىلىپ كەتۋ ءقاۋپى بار تىلدەردىڭ قاتارىنا ەنگىزىلەدى. ءقازىر جويىلۋ ءقاۋپى بار تىلدەردىڭ قاتارىنا قازاق تىلىنەن بولەك بەلارۋس، باشقۇرت جانە چۋۆاش ءتىلى بار.
ءيا، بەلارۋس ءتىلىنىڭ جاعدايى تۇسىنىكتى. بەلورۋسسيا ەلىندە تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى انا ءتىلىن بىلەدى، الايدا ستۋدەنتتەردىڭ 98 پايىزى ورىس تىلىندە ءبىلىم الادى. سونىمەن بىرگە وقۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى ورىس مەكتەبىندە وقيدى.
قازاق ءتىلىن بەلارۋس تىلىمەن سالىستىرۋ اقىلعا قونبايدى. سەبەبى، قازاقستاندا وزگە ۇلت وكىلدەرىن قاتار ەسەپتەگەننىڭ وزىندە وقۋشىلاردىڭ 75 پايىزى قازاق تىلىندە ءبىلىم الادى. ال قازاقتاردىڭ قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم الۋ كورسەتكىشى 90 پايىزعا تەڭ. ەلىمىزدەگى وقۋ ورىندارىندا دا وسىنداي جاعداي. جالپى ەسەپتگەندە 70 پايىز ستۋدەنتتەر قازاق تىلىندە ءبىلىم السا، قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ تازا كورسەتكىشى 85 پايىزعا جۋىقتايدى.تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، بەلارۋس تىلىندە سويلەيتىندەردىڭ سانى 6 ملن ادامعا جۋىقتاسا، قازاق تىلىندە - 15 ملن. ءبىراق ەڭ باستىسى، تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى از عانا ۋاقىتتا قازاق ءتىلى قارىشتاپ دامىدى. قازاقستانداعى قازاق تىلىندە سويلەيتىن ادامداردىڭ سانى 2 ەسەگە ءوستى جانە ءالى دە ءوسۋ ۇستىندە. ال قازاق ءتىلىن باشقۇرت نەمەسە چۋۆاش تىلىمەن سالىستىرۋ مۇلدەم دۇرىس ەمەس. قازىرگى ۋاقىتتا وكىنىشكە قاراي باشقۇرتتار مەن چۋۆاشتار ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان جوق.
سول سەبەپتى يۋنەسكو قازاق ءتىلىن جويىلىپ كەتۋ ءقاۋپى بار تىلدەردىڭ قاتارىنان الىپ، ءقاۋىپسىز تىلدەر قاتارىنا قوسۋدى وتىنەمىن». مىنە رۋسلان تۇسىپبەكوۆ ءوزىنىڭ الەۋۋمەتتىك پاراقشاسىندا وسىلاي دەيدى. ارينە رۋسلاننىڭ پىكىرى قوسىلۋعا تۇرارلىق. الايدا...
قانداي تىلدەر جويىلادى؟
تاعى ءبىر ازاماتىمىز اسحات قاسەنعالي facebook –تەگى پاراقشاسىندا
«ءتىلدىڭ دە مامونتى بولادى. عىلىمدا ولگەن، ياكي ءولۋ الدىنداعى تىلدەردى سولاي اتايدى» دەيدى.
«الەمدە جىل سايىن بىرنەشە ءتىل جويىلىپ كەتەدى. ءوزىنىڭ مىڭداعان جىلدىق قالىپتاسۋ تاريحىنا قولدى ءبىر سىلتەپ، قۇلپىتاسقا اينالىپ، جوق بولادى. افريكا مەن ازيا، ەۋروپا مەن امەريكادا بۇل ءۇردىس ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتىر.
ءبىر ءتىلدىڭ جويىلۋى قانداي قايعى؟ ودان اسقان قاسىرەت جوق شىعار مىنا ومىردە؟!. ءبىر ءتىل جويىلدى، دەمەك ءبىر ۇلت جويىلدى. سول ۇلت قالىپتاستىرعان مادەنيەت، تاريح جوق بولدى دەگەن ءسوز.
افريكانى الىپ قارايىقشى. بيشۋو تىلىندە - 1، بەراكۋ تىلىندە - 2، نلۋۋ تىلىندە - 3، مابيرە تىلىندە - 3، بالدەمۋ تىلىندە - 5، نداي تىلىندە - 5، ندجەرەپ تىلىندە - 6، مپرە جانە ماسالات تىلدەرىندە - 10-12 ادام سويلەيدى. ول ادامدار ولگەن ساتتە، بۇل تىلدەر دە جويىلادى. مىنا الەم ءتىپتى ونداي ءتىلدىڭ بولعانىن دا ۇمىتىپ كەتەدى. ويتكەنى وسى ۋاقىتقا دەيىن جويىلعان 2000-نان استام ءتىلدىڭ قايسىسىنا قايعىرىپ، ازا تۇتقان ەدىك؟! سوندىقتان ءتىل جويىلدى دەگەندە، ۇلت جويىلدى دەۋ كەرەك.
قانداي تىلدەر جويىلادى؟ بىردە-بىر عىلىمي ەڭبەك جازىلماعان، بىردە-بىر مەملەكەتتىك زاڭ قابىلدانباعان، سويلەۋ اياسى كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ دەڭگەيىنەن كوتەرىلمەگەن تىلدەر ءسوزسىز جويىلادى. ۋاقىت كەڭىستىگىنە بايلانىستى جاڭا سوزدەرمەن تولىقپاعان كەدەي تىلدەر جوق بولادى. سوندىقتان قازاق ءتىلىن عىلىمي تىلگە اينالدىرۋ اسا ماڭىزدى. قازاق تىلىنە ساپالى تۇردە كىتاپتاردى اۋدارۋ – سونىڭ باستاماسى. قازىرگى «100 كىتاپ جوباسىنىڭ» كىتاپتارىنا وسى تۇرعىدان ريزا بولدىم. ەندىگى تاڭدا مەملەكەتتىك قۇجاتتار مەن زاڭداردىڭ بارلىعى دەرلىك مەملەكەتتىك تىلدە قابىلدانۋى قاجەت. سوندا عانا قازاق ءتىلىنىڭ ءرولى ارتا تۇسپەك. ءبىزدىڭ ءتىل «مامونت تىلدەر» قاتارىنان تابىلماسىنا سەنەمىن، الايدا ونىڭ تەك قانا كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ ءتىلى بولىپ قالۋىن قالامايمىن».
اسحات قاسەنعاليدىڭ الاڭداپ وتىرعانى بەكەر ەمەس. قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ءتىلدىڭ تۇيتكىلى شەشىلمەسە، ول مىندەتتى تۇردە جويىلادى. ءبىراق يۋنەسكو ماماندارىنىڭ جاساپ وتىرعان بولجامىنا ەش سەنۋگە بولمايدى. ويتكەنى ءبىز تاۋەلسىز ەلمىز. ءدىنىمىز، ءدىڭىمىز، ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان تاريحىمىز، ءسالت-داستۇرىمىز، مەملەكەتتىڭ ءتىلىمىز بار.
«ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» نەمەسە قازاقتىڭ ءتىلى قۇنارلى
پرەزيدەنت نازاربايەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ جالعاسى رەتىندە تاعى دا «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ۇلتقا قاتىستى باعدارلامالىق قۇجاتىن جاريالادى. بۇل بىزگە رۋحاني باعدارشام ىسپەتتى.
«قازاقستان تاريحى دا جەكە جۇرناقتارىمەن ەمەس، تۇتاستاي قالپىندا قازىرگى زاماناۋي عىلىم تۇرعىسىنان قاراعاندا تۇسىنىكتى بولۋعا ءتيىس. وعان قاجەتتى دايەكتەرىمىز دە جەتكىلىكتى. بىرىنشىدەن، قوسقان ۇلەسى كەيىنىرەك ءسوز بولاتىن پروتومەملەكەتتىك بىرلەستىكتەردىڭ دەنى قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قۇرىلىپ، قازاق ۇلتى ەتنوگەنەزىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن قۇراپ وتىر. ەكىنشىدەن، ءبىز ايتقالى وتىرعان زور مادەني جەتىستىكتەر شوعىرى دالامىزعا سىرتتان كەلگەن جوق، كەرىسىنشە، كوپشىلىگى وسى كەڭ-بايتاق ولكەدە پايدا بولىپ، سودان كەيىن باتىس پەن شىعىسقا، كۇنگەي مەن تەرىسكەيگە تارالدى. ۇشىنشىدەن، كەيىنگى جىلدارى تابىلعان تاريحي جادىگەرلەر ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ءوز زامانىنداعى ەڭ وزىق، ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارعا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن ايعاقتايدى. بۇل جادىگەرلەر ۇلى دالانىڭ جاھاندىق تاريحتاعى ورنىنا تىڭ كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءتىپتى، قازاقتىڭ كەيبىر رۋ-تايپالارىنىڭ اتاۋلارى «قازاق» ەتنونيمىنەن تالاي عاسىر بۇرىن بەلگىلى بولعان. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ كوكجيەگى بۇعان دەيىن ايتىلىپ جۇرگەن كەزەڭنەن تىم ارىدە جاتقانىن ايعاقتايدى... ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا قاسىرەتتى ساتتەر مەن قايعىلى وقيعالار، سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستار، الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءقاۋىپتى سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر از بولمادى. مۇنى ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. كوپقىرلى ءارى اۋقىمدى تاريحىمىزدى دۇرىس ءتۇسىنىپ، قابىلداي ءبىلۋىمىز كەرەك»، - دەدى پرەزيدەنت. دەمەك، ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي، تاريحى تەرەڭدە جاتقان ۇلتتىڭ ءتىلى ەشۋاقىتتا جويىلماۋى ءتيىس. ويتكەنى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ قۇنارلى ءتىلدىڭ بىرىنەن سانالاتىن قازاقتىڭ ءتىلىنىڭ بولاشاعى ءالى الدا.
قازاق تىلىندە قانشا ءسوز بەن ءسوز تىركەسى بار؟
مىسالى، 2015 جىلدارى باسپادان شىققان 15 تومدىق قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىنە 150 مىڭنان استام ءسوز بەن ءسوز تىركەسى ەنگىزىلگەن. ال سول 15 تومدىقتىڭ 2017 جىلى جارىق كورگەن سىعىمدالعان ۇلگىسى رەتىندە شىعارىلعان قازاق ءتىلىنىڭ ءبىر تومدىق ۇلكەن تۇسىندىرمە «قازاق سوزدىگىندە» 106 مىڭ اتاۋلى ءسوز بەن 48 300 ءسوز تىركەسى قامتىلعان.
ماسەلەن، قىرعىز اعايىنداردىڭ شىعارعان 2 تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگىندە 50 مىڭنان استام عانا ءسوز بەن ءسوز تىركەسى بار ەكەن. وزبەكتەردىڭ 5 تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگىنە 80 مىڭعا جۋىق ءسوز بەن ءسوز تىركەسى ەنگەن. ستامبۇلدا ابدەن تولىقتىرىلعان 11ء-شى رەداكسيامەن شىققان تۇرىك ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىنە 92 مىڭ اتاۋ ءسوز كىرگەن، ءسوز تىركەستەرىن قوسا ەسەپتەگەندە 130 مىڭنىڭ ماڭايىندا شىعادى.
ال قازاق ءتىلىنىڭ ءبىر تومدىق ۇلكەن تۇسىندىرمە «قازاق سوزدىگىندە» 106 مىڭ اتاۋلى ءسوز بەن 48 300 ءسوز تىركەسى قامتىلعان. بۇل – قازاق ءتىلى دۇنيە ءجۇزىنىڭ 30-دان استام حالىقتارىنىڭ تىلدەرى ىشىندە ەڭ باي ءتىل ەكەندىگىن دالەلدەيدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ باي ءتىل – اراب ءتىلى بولىپ ەسەپتەلەدى. وندا 12 ملن 300 مىڭ ءسوز بار. بۇل كورسەتكىش اعىلشىنشا 700، قازاقشا 600 مىڭدى قۇرايدى. Cونىمەن قازاق ءتىلى الەمدەگى ەڭ باي تىلدەردىڭ قاتارىندا بولىپ ەسەپتەلەدى.
دەمەك، بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: قازاق ءتىلى جويىلادى دەۋ كۇپىرلىك، مۇمكىن ەمەس ءارى جۇزەگە اسپايتىن نارسە.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن قالاي كوتەرە الامىز؟
ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءوزىمىز تالاپشىل بولۋىمىز كەرەك. جالپى ءبىز «مەملەكەتتىك ءتىل –قازاق ءتىلى. سوندىقتان قىزمەتتىڭ بارلىعى دا قازاق تىلىندە بولۋى كەرەك» دەپ ويلايمىز. ءتىل تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ، ونىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتكەندە ءبىر نارسەنى ەسكەرە بەرمەيمىز.
جالپى تىلگە قاتىستى كەز كەلگەن ارەكەتىڭىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن بولعان وقيعانى الدىمەن بەينەكاماراعا ءتۇسىرىپ العانىڭىز ءجون. «ءتىپتى وقيعانى بەينەكاماراعا تۇسىرەتىنىڭىزدى دە ەسكەرتىپ قويعانىڭىز دا» ارتىقتىق ەتپەيدى.
سودان كەيىن ءسىزدىڭ سوتقا تۇسىرگەن تالاپ ارىزىڭىزدا وزىڭىزگە قاتىستى اقپاراتتاردىڭ تولىق بولعانى دۇرىس. ەگەر ارىزدا ءوتىنىش يەسىنىڭ تولىق ءاتى-جونى، تۇرعىلىقتى مەكەنجايى، جسن، تەلەفون ءنومىرى كورسەتىلمەسە، انونيم بولىپ ەسەپتەلەدى. مۇنداي ءوتىنىش ەسكەرىلسە دە، قاراستىرىلمايدى.
سونداي-اق، «تiل تۋرالى» زاڭدى بۇزعانى ءۇشiن جاۋاپتىلىق اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 75-بابىندا اتاپ كورسەتىلگەن. جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار ءتىل تۋرالى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن 10-20 ارالىعىندا اەك مولشەرiندە ايىپپۇل تولەيدى. «جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ ءتارتىبى تۋرالى» جانە «ءتىل تۋرالى» زاڭ دا بار. وسى زاڭداردا «ءوتىنىش، ارىز، سۇراۋ قاي تىلدە تۇسسە، سول تىلدە جاۋاپ بەرىلەدى» دەپ كورسەتىلگەن. دەمەك، بۇدان شىعاتىن قورىتىندى قانداي؟ كەز كەلگەن ازامات قازاق تىلىندە جاۋاپ الۋى ءۇشىن سۇراقتى نەمەسە تالاپ-ارىزدى ءتيىستى ورىندارعا قازاق تىلىندە قويۋى نەمەسە جازۋى كەرەك. جانىڭىزدا بولعان ازاماتتار وقيعانىڭ كۋاگەر بولسا، ونى دا تىركەۋگە بولادى. سوندا عانا ماسەلەنىڭ تولىققاندى ورىندالۋىنا كوزىڭىز جەتەدى. جالپى مۇنىڭ بارلىعىن دا بايبالامعا سالماي، ساۋاتتى تۇردە وسىلاي زاڭنىڭ اياسىندا شەشۋگە بولادى.
بىزدە ءتىل ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن تۇلعالار جەتەرلىك. مىسالى، وعىز دوعان، رۋزا بەيسەنبايتەگى، دوس كوشىم جانە تاعى باسقالار. بەلسەندىلىگىمىز ارتسىن!
قازاق تىلىنە قۇرمەت – وزىمىزدەن...
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXVII سەسسياسىندا قوستاناي وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى اللا چەچەتكينا اسسامبلەيا دەلەگاتتارى مەن تۇڭعىش پرەزيدەنت نازاربايەۆتىڭ الدىندا جالىندى ءسوز سويلەدى.
–مەن قوستاناي وبلىسىنىڭ امانگەلدى اۋدانى تاستى اۋىلىنىڭ تۋماسىمىن. ۇلتىم –مولداۆان. ءاتى-جونىم – اللا چەچەتكينا. ءوزىم قازاقتىڭ ءسالت-داستۇرى مەن مادەنيەتىنەن سۋسىنداپ وسكەن بالامىن. نەگىزى، قازاق ءتىلىن ءبىلۋ ءۇشىن، مەن سياقتى، كورشى كۇمىس اجەنىڭ مىجىماسىن جەپ ءوسۋ كەرەك. ال سىزدەر، مىجىمانىڭ قانداي اس ەكەنىن بىلەسىزدەر مە؟ قولدىڭ سارى مايى قوسىلىپ، مىجىلعان ىستىق تابا ناننىڭ ءدامى ءالى كۇنگە تاڭدايىمنان كەتپەيدى. دەگەنمەن، ءوز اتا-اناما دا العىس ايتقىم كەلەدى. سول كىسىلەردىڭ اقىلىمەن مەن قازاق سىنىبىندا وقىدىم. ساقىپجامال دەگەن العاشقى ۇستازىمنىڭ ارقاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ قاسيەتىن سەزىندىم. قازىرگى تاڭدا احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرادا وقيمىن.
مەن، قازاقتىڭ نانىن جەپ، سۋىن ءىشىپ وسكەندىكتەن، ەڭ الدىمەن قازاق تىلىنە قۇرمەت كورسەتىلۋىن تالاپ ەتەمىن. مەملەكەتتىك تىلدە سويلەمەسەك، بىلۋگە تىرىسپاساق، ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزگە، ەگەمەندىگىمىزگە قوسقان ۇلەسىمىز نەمەن ولشەنەدى؟ بارلىق قانداس باۋىرلارىمدى قازاق ءتىلىن بىلۋگە، سۇيۋگە، ومىرىنە رۋحاني ازىق ەتۋگە شاقىرامىن. جاھاندانۋ زامانىندا قازاقى تاربيە ۇمىتىلماسا دەگەن تىلەگىم بار. ءبىزدىڭ اۋىلدا قىز بالانىڭ كەشكى ۋاقىتتا كوشە كەزىپ جۇرگەنى ۇيات، ەرسى سانالاتىن. وزىمنەن كەيىن ءوسىپ كەلە جاتقان سىڭلىلەرىم دە وسى تاربيەدەن الشاقتاماسا ەكەن دەيمىن، –دەدى اللا چەچەتكينا.
ديماش - الەمدى قازاقشا سويلەتىپ جاتىر!
الەۋمەتتىك جەلىدەگى كەيبىر پىكىرلەردى قاراپ وتىرساق، ءبىز قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقانداي كورىنەمىز. «تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 25 جىلدان اسسا دا، مەملەكەتتىك تىلدە نەگە سويلەمەيمىز؟»، «قازاقتىڭ ءتىلى قۇرىدى». «بارىنە كىنالى – بيلىك، ولار رەسەيدىڭ تىلىندە سويلەيدى». ءبىراق بۇلاي دەپ بايبالام سالعانىمىزبەن، تىلدىك جاعداي تۇزەلدى مە؟ جوق.
نەگىزى نيەت ەتكەن ادامعا قازاقتىڭ قۇنارلى ءتىلى مەن ءسوز مايەگىن ۇيرەنۋ تۇك قيىندىق تۋدىرمايدى. تەك ارەكەت، تاعى دا نيەت كەرەك. ءبىر عانا مىسال قازاقتىڭ تالانتتى بالاسى ديماش قۇدايبەرگەن اللا بەرگەن تالانتىنىڭ ارقاسىندا تورتكۇل دۇنيەنى قازاق انىمەن مويىنداتتى. ونىڭ مىقتىلىعىنا ءقازىر ءبارى باس ۇرادى، مويىندايدى جانە باعالايدى. ءتىپتى ديماشتىڭ فاناتتارىنىڭ ءوزى ءقازىر قازاق ءانىن شىرقاي باستادى. قاراپايىم ادامداردى بىلاي قويعاندا، پورتۋگال ءانشىسى لارا Aلeيxo ديماش ايتىپ جۇرگەن حالىق ءانى «دۋدار –اي» مەن ««ۇمىتىلماس كۇندى» ءقازىر قالاي ناشىنە كەلتىرىپ ورىندايدى؟! راس، جۇدىرىقتاي ۇلىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاق مادەنيەتى مەن قازاق ءتىلى الەم ساحناسىندا ەكسپانسياعا شىقتى. بۇعان تەك قۋانۋىمىز كەرەك. دەمەك، ەۆوليۋسيالىق جولمەن دە ءتىل، اۋەن، اۋەز ارقىلى دا الەمدى جاۋلاپ الۋعا بولادى.
–ديماش - الەمدى قازاقشا سويلەتىپ جاتىر! اعىلشىن ءتىلىن ءبىر ديماشتىڭ ىسىرىپ شىعارۋعا قابىلەتتى! شەتەلدە جاپپاي قازاقشا ۇيرەنۋ ديماشتىڭ ارقاسىندا ءجۇرىپ جاتىر. تۋا ءبىتتى، قازاق جەرىندە تۇرىپ سويلەمەگەندەرگە اقشا شىعىن ەتكەنشە، الەمدى قازاقشا سايراتىپ جاتقان ديماشقا قارجى قۇيۋ وتە ءتيىمدى، –دەيدى ونەر سالاسىنىڭ مامانى، تەاترتانۋشى سايا قاسىمبەك.
دەمەك، ءتىلىڭ باردا تىرشىلىگىڭ ودان ارى جالعاسا بەرەدى. مەملەكەتتىك ءتىل، ياعني، قازاق ءتىلى - الەمدەگى التى مىڭعا جۋىق تىلدەردىڭ ىشىندەگى قولدانۋ ءورىسى جاعىنان جەتپىسىنشى، ال ءتىل بايلىعى مەن كوركەمدىگى، ورالىمدىلىعى جاعىنان العاشقى وندىققا ەندى. سونداي-اق، ول دۇنيە جۇزىندەگى اۋىزشا جانە جازباشا ءتىل مادەنيەتى قالىپتاسقان التى ءجۇز ءتىلدىڭ جانە مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە ەكى ءجۇز ءتىلدىڭ قاتارىندا تۇر. ال مۇنداي قۇنارلى جانە ءقادىرلى ءتىل ەشقاشان جويىلمايدى.
ۇلتقا ۇلتتىق يدەولوگيا كەرەك
«ءتىل بەسىكتە بەكيدى، ۇيدە قالىپتاسادى، بويعا ۇيالايدى، شاڭىراقتا شىڭدالادى، مەكتەپتە داميدى، سويلەگەندە جەتىلەدى، جازعاندا قالىپتاسادى» بۇل ءتىل جاناشىرى اسىلى وسمانوۆانىڭ ءتۇيىندى ءسوزى.
–«قازاقستاندا ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ جوقتىعى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستى ءبۇلدىرىپ بارادى. تاياۋدا ءدارىحاناعا كىرىپ، قازاقشا ءدارى سۇراسام، ساتۋشىسى: "يا ۆاش يازىك نە پونيمايۋ" دەيدى. "ءسىز قازاقستاندا تۇراسىز، سوندىقتان قازاقشا بىلگەنىڭىز جاقسى دەسەم، " الگى قىز ءمىزباقپاستان "زنات ۆاش يازىك نە وبيازانا!" دەپ قاراپ تۇر. وڭىنەن بايقاپ تۇرمىن، ورىس ەمەس - ۇيعىر ما، ءازىربايجان با، بىردەمە. ومىردە وسىنداي جاعدايمەن ءجيى كەزدەسەمىز.
باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ كوبى قازاقستاندا وسى مەملەكەتتىڭ يەسى قازاق حالقى ەكەندىگىن ۇققىسى كەلمەيدى.
بۇل نەنىڭ سالدارى؟ بۇل بيلىكتىڭ ۇلتتىق مەملەكەت ەمەس اقش-تاعى سياقتى ازاماتتىق مەملەكەت قۇرۋ باعىتىن ۇستانىپ وتىرعانىنىڭ سالدارى. قازاق حالقىن دياسپورا دەڭگەيىنە تۇسىرۋگە ۇمتىلۋ - باياۋ جارىلاتىن مينا. ءارى مۇنداي ساياسات ءتۇپتىڭ تۇبىندە ۇلتارالىق قاقتىعىستارعا سوقتىراتىنى وكىنىشتى.
ءىس جۇزىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 130 ۇلت تۇرادى دەگەن بەكەر ۇنەمى ايتىپ كەلەمىز. قازاقستاندا جالعىز ۇلت قازاقتار عانا تۇرادى (!!!) جانە باسقا ۇلتتاردىڭ دياسپورالارى مەكەندەيدى. دياسپورالار مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت بولا المايدى. بىزدەگى نەمىستەردىڭ – گەرمانياسى، ورىستاردىڭ – رەسەيى، وزبەكتەردىڭ – وزبەكستانى، پولياكتاردىڭ –پولونياسى، گۇرجىلەردىڭ - گۇرجىستانى، ت.ب. دياسپورالاردىڭ تاريحي وتاندارى بار. قازاقتىڭ باسقا قازاقستاننان باسقا وتانى جوق.
بۇگىندە قازاقستانداعى قازاق حالقىنىڭ سانى 72 پايىزعا جۋىقتادى. بىرەۋلەر قالاي توسقاۋىل قويعىسى كەلسە دە، قازاقستاندا قازاق مەملەكەتتىلىگى داميتىن بولادى. حالىقارالىق نورمالار بويىنشا حالقىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى جەرگىلىكتى ۇلت بولسا، ول مەملەكەت كوپۇلتتى ەمەس مونوۇلتتى مەملەكەت بولىپ سانالادى. سوندىقتان قازاقستانداعى ۇلت ساياساتى جالعان "كوپ ۇلتتىلىقتان"، "كوپ ەتنوستىقتان" بارلىق دياسپورالاردى مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقى مەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرۋ ساياساتىنا اۋىستىرىلۋى ءتيىمدى! پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەرلەر الداعى ۋاقىتتا وسىنى ەسكەرۋگە ءتيىس!». بۇل– قوعام قايراتكەرى، پۋبليسيست مارات توقاشبايەۆ اعامىزدىڭ ءسوزى.
...بۇعان ءبىزدىڭ دە الىپ قوسارىمىز جوق. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەرەيى ءوسسىن! ەندەشە ءتىل ءۇشىن كۇرەس توقتاماي، جالعاسا بەرەدى.
بەرىك بەيسەن ۇلى
