ەلباسى جولداۋىندا ايقىندالعان «نۇرلى جەر» باعداراماسىنىڭ باستى ماقساتى- كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتقان سۇرانىس جاعدايىندا حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ. بيىل جامبىل وبلىسىندا وسى باعدارلاما اياسىندا تۇرعىن ۇيلەر مەن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ نىساندارىنا 16،7 ميلليارد تەڭگە قارالىپتى.
جالپى، اعىمداعى جىلى وبلىستا «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا 465،4 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جوسپارلانىپتى. ونىڭ ىشىندە 140 247 شارشى مەترى – كوپپاتەرلى، 325 153 شارشى مەترى – جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى. تۇرعىن ۇيلەر مەن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ نىساندارىنا قاراستىرىلعان 16،7 ميلليارد تەڭگەنى ناقتىلار بولساق، ارەندالىق ۇيلەرگە – 5،7 ميلليارد، كرەديتتىك ۇيلەرگە – 6،2 ميلليارد، ال جالپى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا 4،6 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن ەكەن. وسى قارجى ەسەبىنەن 30 كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ، 14 ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم جوبالارى ىسكە اسىرىلماق. وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى جايىقباي شالداروۆتىڭ سوزىنە سەنسەك، اعىمداعى جىلى بيۋدجەت ەسەبىنەن 2 095 ادام پاتەرمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
– ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىنسىز جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي سالۋ بويىنشا وسى جىلى 658 پاتەرلى ارەندالىق 9 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جانە قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى. ماسەلەن، وبلىس ورتالىعىندا 400 پاتەرلى 5 ءۇي، قورداي اۋدانىندا 50 پاتەرلى 1 ءۇي، جامبىل اۋدانىندا 18 پاتەرلى 1 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلەتىن بولسا، سارىسۋ اۋدانىندا 190 پاتەرلى 2 ۇيگە قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. سونىمەن قاتار تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى باسىبايلى باسپانالارىنا نەسيە ارقىلى قول جەتكىزەتىندىگى بەلگىلى. وسىعان وراي، وڭىردە 2019 جىلى 1460 پاتەرلى 21 ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ، پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر، – دەيدى جايىقباي شالدار ۇلى.
ياعني، تۇرعىندارعا كرەديتتىك نەگىزدە ۇلەستىرىلەتىن تۇرعىن ۇيلەردەن 800 پاتەرلى 10 ءۇي وتكەن جىلدان وتپەلى ەكەن. سونداي-اق 660 پاتەرلى 11 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جاقىن ارادا باستالماق. ايتا كەتەرلىگى، مۇنداي تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىستارىنا 6،2 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپتى. دەمەك، قىرۋار قارجى قاراستىرىلىپ وتىرعان بۇل سالادا توقىراۋ بولمايدى دەگەن ءسوز. تاعى ءبىر تىلگە تيەك ەتە كەتەتىن جايت، ايماقتا ءبىرىڭعاي ساۋلەتتىك ستيلدە جەكە ۇيلەر سالۋ جوباسى بويىنشا تاراز قالاسىندا 255 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى باستالىپ كەتىپتى. ول ۇيلەر وسى جىلى ءوز يەلەرىنە تاپسىرىلماق ەكەن.
بۇگىندە ءۇي الۋدان بولەك جەر الۋدىڭ ءوزى ءبىراز ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. جاسىراتىنى جوق، كوپتەگەن ازاماتتار ءۇي سالۋعا تيەسىلى الاقانداي جەر ۋچاسكەسىنەگە قول جەتكىزە الماي ءجۇر. الدىڭعى جىلدارى جەر ماسەلەسى ۋشىققان كەزدە ۇكىمەت تەگىن جەر بەرۋ تۋرالى ايتقان بولاتىن. الايدا ونىڭ كىمگە جانە قالاي بەرىلەتىندىگى تۇسىندىرىلمەگەن ەدى. ەندىگى كەزەكتە ۇكىمەت تۇرعىندارعا وسىناۋ «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى ارقىلى جەر ءۇي سالىپ بەرۋدى قولعا الىپ، ءۇي سالۋعا كەرەك جەردى تەگىن بەرە باستادى. ءبىراق بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىرقاتار تالاپتاردى ەسكەر قاجەت. بىرىنشىدەن، تەگىن جەر ۇكىمەتتىك باعدارلاماعا قاتىسۋشىلارعا عانا بەرىلەدى. ەكىنشىدەن، كەزەكتە تۇرعان ازامات جەكە ءۇي سالۋ ءۇشىن قارجى تولەۋى نە «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە» سالىمشى بولۋى كەرەك.
ايتا كەتەرلىگى، مۇنداي جەر تەلىمدەرى سۋ قۇبىرى مەن جارىق جۇيەسى تارتىلعان اۋدانداردان بەرىلەدى. اتالعان باعدارلاما اياسىندا وڭىردە 1704 گەكتار ءۇي القابى ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاسيالىق ينفراقۇرىلىممەن قامتىلادى ەكەن.
ناقتىراق ايتقاندا، وبلىس ورتالىعى تاراز قالاسىندا 628 گەكتار جەردەگى 3289 جەر تەلىمىنە، سونداي-اق جۋالى اۋدانىندا 65 گەكتارداعى 356 جەر تەلىمى، قورداي اۋدانىنداعى 615 گەكتار اۋماقتاعى 2776 جەر تەلىمى، ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنداعى 138 گەكتارداعى 521 جەر تەلىمى جانە شۋ اۋدانىنان 258 گەكتار اۋماقتاعى 1330 جەر تەلىمىنە ينفراقۇرىلىم تارتىلماق. ءوز كەزەگىندە ينفراقۇرىلىم جۇرگىزىلگەن وسىنشاما جەر تەلىمدەرى ءوز يەلەرىن تاباتىن بولادى. بۇدان وزگە وبلىستا وسى جىلى كەزەكتە تۇرعان 1554 ازاماتقا جەر تەلىمى ۇلەستىرىلەتىن كورىنەدى.
جالپى، «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا تاراز قالاسىندا ىلكىمدى ىستەر اسىرىلىپ-اق جاتىر. ماسەلەن، وبلىس ورتالىعىنداعى سابالاقوۆ كوشەسىنىڭ اياعىنان تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جەر تەلىمى «ءبىرىڭعاي جۇرگىزۋشىگە» ءبولىنىپ قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىۋدە. سونداي-اق «كولتوعان» شاعىن اۋدانىنان 128 جەر تەلىمى پايدالانۋ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋىنا جانە نىسانالى ماقساتىنا ساي دەر كەزىندە يگەرىلمەۋىنە بايلانىستى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلىپتى. قازىرگى تاڭدا ول جەرلەردى كەزەكتە تۇرعان ازاماتتارعا تاراتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق قالالىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ تاراپىنان جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جەر تەلىمىن الۋعا 2005 جىلدان كەزەكتە تۇرعان 1000 ازاماتقا «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنىڭ باستالۋىنا بايلانىستى ەسكەرتۋ حات جولدانىپتى. بۇگىندە اتالعان باعدارلاما ارقىلى جەكە تۇرعىن ءۇي الۋعا نيەت بىلدىرگەن 25 ازاماتتىڭ ءتىزىمى «قازاقستاننىڭ ءتۇرعىن-ۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە» تولەم قابىلەتتىلىگىن باعالاۋدان وتۋگە جولدامالارى جولدانىپ، ونىڭ ىشىندە 4 ازاماتتىڭ وتىنىشتەرى ماقۇلدانىپتى.
باقىت جالعاس
