قازاقتان قازىردە وزبەكستەن مەن تاجىكستاننىڭ كوكونىستەرىن ەڭ كوپ تۇتىناتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ وتىر. بۇل تۋرالى «قامشى» پورتالى جازادى. مىسالى، ءبىز وتكەن جىلى تاجىكستاننان جالپى قۇنى 20 ملن دوللاردى قۇرايتىن 180 مىڭ توننا كوكونىس يمپورتتاپپىز. ال وزبەكتەردەن  جالپى سوماسى 15 ملن دوللار تۇراتىن 183 مىڭ توننا كوكونىس تاسىمالداعانبىز. بىزدەگى ىشكى نارىقتىڭ 77 پايىزىن وسى ەكى ەلدەن كەلەتىن ونىمدەر قۇرايدى.

نەگىزىنەن، وزبەك پەن تاجىكتىڭ ونىمدەرى ىستىق-سۋىققا توزىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. شىرەمەيدى، كوپ ساقتالادى. وسىنىسىمەن دە تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنا يە. ءبىراق مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ەگەر ءبىز بولاشاقتا دەنساۋلىعىمىزدى جاقسارتقىمىز كەلسە، ەڭ الدىمەن سىرتتان كەلەتىن  ونىمدەردىڭ پروبلەمالارىن سەزىنگەنىمىز ءجون.

قازىردە الەم حالقىنىڭ باسىم بولىگى گەندىك موديفيكاسياعا تۇسكەن  ونىمدەردى تۇتىنۋدان باسىن الىپ قاشۋدا. وسىدان بولار بۇگىندە الەم بويىنشا حالال ونىمدەردى تۇتىناتىن حالىقتىڭ سانى 3،5 ميللاردقا جەتكەن. عالىمدار جىل سايىن حالال ونىمدەردى تۇتىنۋ ءۇردىسى 30-40 پايىزعا ءوسىم بەرىپ وتىرعانىن العا تارتادى. دەسەك تە اس-اۋقاتتى بۋدانداستىرۋ دەڭگەيىنىڭ ءوسىمى ءالى دە جوعارى. گەنەتيكتەرىمىزدىڭ ناقتى ەسەبىنشە، ءقازىر الەمدە 2000 ءتۇرلى وسىمدىك تەكتەس كوكونىسكە گەندىك بۋدانداستىرۋ جۇرگىزۋ مۇمكىندىگى بار. ولاردىڭ ىشىندە ەڭ كوپ بۋدانداستىرىلاتىنى - قىزاناق، قيار، سويا، جۇگەرى، اراحيس، بيداي، كارتوپ. بىلايشا ايتقاندا ادامنىڭ اعزاسىنا قاجەتتى، حالىق ەڭ كوپ تۇتىناتىن ازىقتار. ال ماماندار مۇنداي ونىمدەردى شامادان تىس تۇتىنۋ ۇلت دەنساۋلىعىنا ءقاۋىپتى ەكەنىن جاسىرمايدى. بۇل رەتتە ساراپشى-مامان مارال تورتەنوۆا بىلاي دەيدى:
- ءبىز ءوزىمىز كوپ تۇتىناتىن وزبەكستان مەن تاجىكستاننىڭ كوكونىستەرىنىڭ ءبىر  ەرەكشەلىگى - بۇل ونىمدەر سۋىققا ۇسىمەيدى، ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن سولمايدى، قۇرت تۇسپەيدى، شىرىمەيدى، ءوڭىن دە بەرمەي، ءتۇسىن قانىق كۇيدە ساقتايدى. بىلايشا  سىرتتاي ءبارى جاپ-جاقسى. ال ءىشى شە؟ ءقازىر اتالمىش ەلدەر وسىنداي كوكونىستەرىن بىزگە كوپتەپ وتكىزىپ جاتىر. بىلەسىزدەر، الەمدەگى تاماق تاپشىلىعىن شەشۋ ءۇشىن باسىن تاسقا دا، تاۋعا دا ۇرعان عالىمدار جوقتان بار جاساپ، ترانسگەن، گەندىك موديفيكاسياعا ۇشىراعان تاعامدار ءتۇرىن ويلاپ تاپتى. مىسالى، 2 ملردقا جۋىق حالىقتى اسىراۋ ءۇشىن مۇنداي ونىمدەردى تۇتىنۋ قىتايعا تاپتىرمايتىن امال-ايلا ەدى. ءقازىر بۋدان ءونىمدى كوپ تۇتىناتىن قىتايدا اۋرۋدىڭ نەشە اتاسى بار. وزبەكستان مەن تاجىكستان دا ساۋدالارىن ەسەلەۋ ءۇشىن ءتۇرلى دارىلەر ەگىلگەن ونىمدەرىن بىزگە كوپتەپ ەنگىزۋدە. ال ءبىز مۇنى سەزىنبەستەن، ويلانباستان سول ونىمدەردى تۇتىنامىز. مەنىڭشە، بىزگە سىرتتان كەلەتىن ونىمدەردىڭ ساپاسىن باقىلاۋعا كۇش سالۋ كەرەك. ولاي ەتپەسەك، بۇل بىزگە تونگەن ءقاۋىپتىڭ ەڭ ءزىلدىسى.

بۋدان اسقا بۇعاۋلانعان بولاشاق

جالپى، ماماندار «گەندىك موديفيكاسيالانعان ءونىمدى تۇتىنۋدىڭ «جەمىسى» ءبىر كۇننىڭ ىشىندە بىلىنبەيتىنىن، ول ادامزاتتىڭ بويىندا ءتۇرلى اۋرۋلار ارقىلى كورىنىپ، ۇزاق جىلدار بويى ساقتالا كەلە ادام گەنىن وزگەرىسكە ۇشىراتاتىنىن باسا ايتۋدا. سونداي-اق تابيعي ونىمدەرگە قاراعاندا، بۇلاردىڭ باعاسى ارزان بولعاندىقتان بۇل ءونىم ءتۇرىنىڭ نارىقتا تەز تارالاتىنىن العا تارتقان ماماندار «ۇلتىمىزدىڭ ساۋلىعىن ويلاساق، بۋدان ونىمدەرگە بولاشاقتا بارىنشا شەكتەۋ قويعانىمىز ابزال» دەسەدى.

ءجۇمادىلدا باياحمەتوۆ، ەكونوميست-عالىم:
- ءبىز ءقازىر كوبىنەسە سينتەزدەۋدەن وتكەن، حيميالىق قوسپالارى كوپ تاعامدارمەن اۋقاتتانۋعا اۋەسپىز. بىلەسىزدەر، ءقازىر ءبىراز قاۋىم رۋحاني تازالىقتان ادا بولىپ بارادى. ايەلدەر اراسىندا جاساندى تۇسىك جاساتۋ، ادامداردىڭ بىر-بىرىنە وزبىرلىق جاساۋى، الاۋىزدىق كوبەيىپ كەتتى. مىنە، وسىنىڭ دەنى ادامداردىڭ سينتەزدەلگەن  اسپەن تاماقتانۋىنا تىكەلەي قاتىستى. حارام تاماقتى جەگەن ادامنىڭ بويىندا قورقىنىش بولمايدى. حارام تاماقتىڭ قۇرامىنداعى نارسە ادام اعزاسىنا قوسا سىڭەدى دە، ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى بۇزىلادى. بۇعان قوسا قازىردە حالال ءونىم دەپ ساۋداعا شىعارىلعان ونىمدەر مەن تۇتىنۋ زاتتارىنىڭ ءوزى ساپاسىن تەكسەرۋ بارىسىندى جالعان بولىپ شىعادى. سوندىقتان ءبىز بۇل رەتتە الدىمەن ساپا ستاندارتىن قاداعالاۋعا، باقىلاۋعا ءمان بەرگەن ءجون.

وي سالار: قازىردە كوپتەگەن قۇس ءوسىرۋشى كاسىپورىندار سويىلعان تاۋىقتىڭ باس-سيراق، تۇمسىق-تۇياق، قالدىق ەتىن دالاعا توگىپ تاستاماي، ونى ۇنتاقتاپ، حيميالىق زات قوسىپ، جەم جاساپ ءتىرى تاۋىقتارعا بەرەتىنى ءمالىم. مۇنداي قانداسىنىڭ ەتىن جەپ ۇيرەنگەن تاۋىقتار الدا-جالدا ارالارىنان بىرەۋى ءسال جاراقاتتانىپ، قان شىقسا بولدى، جاپا-تارماعاي جابىلا كەتىپ، دەرەۋ جەپ تە قويۋعا بار. وسىعان بايلانىستى بۇل سالانى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ءبىرازى «مالعا، قۇستارعا، جالپى جانۋارلارعا ءتىرى اعزانىڭ گەنى بۋدانداستىرىلىپ دايىندالعان ازىقتى بەرۋگە بولمايدى. سوڭعى جىلدارى پايدا بولعان مال اۋرۋىنىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ وسىدان بولۋى دا مۇمكىن» دەپ تە كۇماندانادى. جاسىراتىنى جوق، موديفيكاسيالانعان، سينتەزدەگەن  ونىمدەر وندىرىلە باستاعاننان بەرى الەمدىك تۇرعىدا ءتۇرلى اۋرۋ-سىرقاۋلار كوبەيە باستاعان. سونىمەن قاتار، ازىق-تۇلىك، كوكونىستەردەن بولاتىن اللەرگيالار دا كۇرت وسكەن. دەمەك ءبىز بۇعان الاڭداۋىمىز كەرەك. "ول ءۇشىن اتقارۋشى بيلىك سىرتتان كەلەتىن ونىمدەردىڭ ساپاسىنا ساقتىقپەن قاراسا» دەيدى ماماندار.

قارلىعاش سايلاۋبايەۆا