قۇرمەتتى سوت!

ءقازىر مەنىڭ ۇستىمنەن ق ر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ ءۇش بابىنا سايكەس ءىس اشىپ وتىر. تاعىلعان ايىپتاردىڭ ءبىر دە ءبىرى بويىنشا ءوزىمدى كىنالى سانامايتىنىمدى اشىق مالىمدەمەكشىمىن. بۇل قىلمىستىق قۋدالاۋدىڭ ەشقانداي دا زاڭدى مازمۇنى، مەنىڭ تارابىمنان ەشقانداي دا قىلمىستىڭ جوق ەكەنىن، تەك مەنى قازاقستاننىڭ ساياسي قايراتكەرى رەتىندەقۋدالاۋدىڭ ساياسي ماعىناسى عانا بار ەكەنىن تاعى دا قايتالاپ ايتامىن.

 

الدىمەن مەنى ۇستاپ، سوڭىنان، 2022 جىلدىڭ 12 ناۋرىزى كۇنى، ەكى اي قاماۋدا قالدىرۋ تۋرالى سانكسيا بەرىلدى. ماعان قىلمىستىق كودەكستىڭ 274 بابىنىڭ 2 جانە 3-تارماعى مەن 378 بابىنىڭ 2-تارماعى بويىنشا ايىپ تاعىلدى. ءسىز بۇل باپتاردىڭ ءبىرىنشىسى ورتاشا قىلمىستىق، ال ەكىنشىسى قىلمىستىق تەرىس قىلىق بولىپ سانالاتىنىن ەسكەرسەڭىز دەيمىن. ويتكەنى، مەنىڭ ىسىممەن بايلانىستىرۋعا كەلمەيتىن كەيبىر ماسەلەلەردى ەسەپتەمەگەندە، قىلمىستىق پروسەسۋالدىق كودەكس ورتاشا قىلمىس بويىنشا كۇدىكتىنى قاماۋعا الۋعا تيىم سالادى. الايدا، زاڭنىڭ بۇل تارماعى تەرگەۋشى ءۇشىن دە، پروكۋرور مەن تەرگەۋ سوتى ءۇشىن دە مەنىڭ بوستاندىعىمدى شەكتەيتىن ەڭ قاتال شەشىم شىعارۋعا ەش بوگەت بولعان جوق. قۇرمەتتى سوت، ءسىز بۇل قىلمىستىق ءىستى قابىلداي سالىپ، مەنى دەرەۋ ءۇيقاماققا اۋىستىردىڭىز. سونداي شەشىم قابىلداي وتىرىپ، سوتقا دەيىنگى تەرگەۋشى ورگاننىڭ ماعان قاتىستى شىعارعان شەشىمىنىڭ ەش نەگىزسىز ەكەنىن مويىندادىڭىز.

 

ەندى وزىمە تاعىلعان ايىپتىڭ ءمانىسى تۋرالى.

 

بىرىنشىدەن، مەنى پوليسيا قىزمەتكەرىنە ءتىل تيگىزدى دەپ ايىپتاپ وتىر. ايىپتاۋشى ىستە: «ءوز مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەن پوليسيا قىزمەتكەرلەرىنە ءتىل تيگىزگەنىن تۇسىنە وتىرىپ، پوليسيا قىزمەتكەرلەرى تۋرالى جاعىمسىز پىكىر قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا، قاساقانا، ەلدىڭ الدىندا مىنانداي سوزدەر ايتتى: «مىنا پوليسيا قىزمەتكەرلەرى، بۇلار ۇلتتىڭ ساتقىندارى، ناعىز حالقىنا وپاسىزدىق جاساعاندار، مىنا ماسكا تاعىپ العان قارابەتتەر بارلىعى، مىنا سياقتى سۇمىرەيگەن سۇمەلەكتەر، بۇلار وتانىناوپاسىزدىق جاسايتىندار». ال، بۇل ءسوزدى مەن قاشان ايتقان ەدىم؟

 

بىلتىر 18 قىركۇيەك كۇنى ءبىز اباي ەسكەرتكىشىنىڭ الدىندا ميتينگكە شىقتىق. ماشينەدەن شىققانىم سول ەدى، ەسىمدەرىن اتاماعان پوليسيا قىزمەتكەرلەرى تارپا باس سالىپ، جەرگە جىقتى دا، ەش نەگىزسىز كۇش كورسەتىپ، ۇستىمدەگى كيىمىمدى جىرتتى. ولاردىڭ اراسىندا قۇقىق قورعاۋشى ورگانداردىڭ فورما كيمەگەن قىزمەتكەرلەرى دە، سوبر ساربازدارى دا بولدى. مەن جاڭاعى ءسوزدى وسى وقيعادان كەيىن ايتقان بولاتىنمىن. ايىپتاۋشى ىستە مەن ول ءسوزىمدى قايداعى ءبىر توقسانبايەۆ، بولاتبايەۆ دەگەندەرگە قاراتىپ ايتتىم دەپ كورسەتكەن. الايدا، مەن ولاردىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيمىن دە، ءتىپتى، نەگە بۇل ادامداردىڭ، وسى ءىس بويىنشا، وزدەرىن جابىرلەنۋشى سانايتىنى دا تۇسىنىكسىز. سول كۇنى ول جەردە تۇرعان ونشاقتى پوليسيا قىزمەتكەرىنىڭ ىشىنەن تەك وسى ەكەۋىنىڭ عانا «ءجابىر» كورگەنى مەن ءۇشىن جۇمباق. مەن ەشكىمنىڭ دە اتىن اتاعام جوق، ناقتى ءبىر پوليسيا قىزمەتكەرىنە قاراتىپ ءسوز ايتقام جوق. مەن «قارابەت» دەپ، بەيبىت دەمونسترانتتاردىڭ كونستيتۋسيالىق قۇقىن بۇزا وتىرىپ، ولارعا قارسى دورەكى كۇش قولدانعان پوليسيا قىزمەتكەرلەرىن اتادىم. مەنىڭ ول سوزدەرىم ناقتى ءبىر ادامدارعا ءتىل تيگىزگەنىم ەمەس، بەيبىت ميتينگ وتكىزۋگە جول بەرمەيتىن بۇكىل قۇقىق قورعاۋشى جۇيەگە قاراتا ايتقان سىنىم بولاتىن. ولاردىڭ ونداي ارەكەتىنىڭ ناتيجەسى نەگە الىپ كەلگەنىن بيىلعى قاڭتاردا كوردىك.

 

ەڭ الدىمەن، بۇل سوزگە ارقاۋ بولعان پوليسيانىڭ اۆتوريتارلى رەجىمنىڭ جازالاۋشى ورگانى رەتىندە قالىپتاسىپ قالعان وبرازى. نازاربايەۆ رەجىمى كۇشتىك قۇرىلىمداردى ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن ەمەس، بەيبىت ميتينگكە شىققاندارعا قارسى بايلاۋلى يتىندەي قولداندى. ءبىز، ءبىرقاتار ساياسي تالاپتارىمىزدى كوتەرىپ، بەيبىت ماقساتتا جينالعان سول كۇنى دە، بيلىك قۇقىق قورعاۋشى ورگاندارعا ميتينگ وتەتىن جەرگە ءبىزدى جىبەرمەۋ تۋرالى بۇيرىق بەرگەنىنە ەش كۇمانىم جوق. زاڭ مەن حاق ۇستەمدىك قۇرعان قوعامدا پوليسەي قىلمىستى بۇيرىقتى ورىنداۋعا مىندەتتى ەمەس. ول زاڭ ءسوزى مەن كونستيتۋسياعا باعىنۋعا ءتيىس. ميتينگ بارىسىندا پوليسەيلەرگە قاراتا جاڭاعى ءسوزىمدى ايتا تۇرىپ، مەن ولاردى ءدال وسى زاڭسىز ارەكەتتەرى ءۇشىن سىناعان بولاتىنمىن. مەن، بۇگىن نازاربايەۆتىڭ جەمقور جۇيەسىن قورعاپ جۇرگەن پوليسەيلەر، ەرتەڭ، قۇداي ونىڭ بەتىن ارى قىلسىن، جۇڭگو ەكسپانسياسى بولا قالسا، ەش يكەمبەستەن جۇڭگو رەجىمىنە دە قىزمەت ەتەتىنىن ايتتىم. ءوز ۇستانىمى جوق پوليسەيلەر نان تابۋ ءۇشىن كىمگە بولسا دا قىزمەت ەتەدى. ولار، باستىقتارىنىڭ ايتقانىنان شىعۋ ءۇشىن، قانداي دا بولماسىن قىلمىستى بۇيرىقتى ورىندايدى. قاڭتار وقيعاسى ونى ايقىن كورسەتىپ بەردى. بەيبىت ميتينگكە شىققاندارعا وق اتقان، ون ەكى جاسار بالانى، ءتورت جاسار ايكوركەمدى ولتىرگەن قۇقىق قورعاۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى ءجاي قارابەت قانا ەمەس، ءجاي ساتقىن دا ەمەس، ناعىز قانىشەرلەر مەن جاۋىزدار. مەن ءدال ءقازىر، وسى ورىندا وتىرىپ، قاڭتار قاسىرەتى كەزىندە بەيبىت ازاماتتاردى قازاعا ۇشىراتقان پوليسەيلەر، سەندەر باسكەسەر جەندەتسىڭدەر، ءوز حالقىڭدى جازالاۋشىسىڭدار! توزاقتىڭ وتىندا جاناسىڭدار!

 

ۇستالعانداردى ازاپتاعان، قيناپ، مازاق قىلعان پوليسەيلەر تەك سىنعا عانا ەمەس، ەلدىڭ لاعىنەتىنە، قارعىسىنا لايىق. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى كوممەنتارييلەردى وقىپ شىعىڭىزشى، ولار تۋرالى جۇزدەگەن مىڭ ادامنىڭ نە ويلايتىنىن ءوزىڭىز دە كورەسىز. مەنىڭ ايتقاندارىم پوليسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ نامىسىنا تيگەن بولسا، وندا ولاردىڭ جۇمىسىنا شىنىمەن كوڭىلى تولمايتىن ميلليونداعان ازاماتتاردى نە ىستەيمىز؟ مىنە، ماسەلەنىڭ ءمانى قايدا جاتىر! ىستەگى بۇل ەپيزودقا قاتىستى ەشقانديا دا قىلمىس جاساماعانىمدى، ال، ول كۇنگى سوزدەرىم، ءوزىمنىڭ كونستيتۋسيالىق قۇقىمدى بۇزعان، پوليسەيلەردىڭ قىزمەتىنە تاققان اۋىر سىنىم ەكەنىن مالىمدەيمىن. سوندىقتان، سوتتان قىلمىستىق كودەكستىڭ وسى بابى بويىنشا ماعان تاعىلعان ايىپتى الىپ تاستاۋدى وتىنەمىن.

 

274 باپتىڭ 2-تارماعى بويىنشا قاراستىرىلعان قىلمىستىق ىسكە، ياعني، قاساقانا جالعان اقپارات تاراتۋ تۋرالى ىسكە كەلەر بولساق، ول تازا ساندىراق. بىرىنشىدەن، مەنىڭ كرەديت امنيستياسىنا قاتىستى ايتقان بارلىق سوزدەرىمنىڭ بەينە جازباسى بار. مەن ەشقاشان دا مەملەكەت نەسيە راقىمشىلىعى تۋرالى جاريالادى، ءبارىنىڭ قارىزىن كەشىرەدى دەپ ايتقان ەمەسپىن. مەن تەك اگەنتتىكتىڭ، يپوتەكالىق نەسيەنى قارجى جاعىنان رەتتەۋ ءۇشىن قابىلداعان، باعدارلاماسىن ەلگە تۇسىندىرۋگە تىرىستىم. مەن ءوزىمنىڭ بەينە جازبامدا سول تۋرالى ايتامىن. ەكىنشىدەن، ماعان الەۋمەتتىك جەلىدەگى سوزىمنەن كەيىن، اگەنتتىككە ءتۇرلى وتىنىش-ارىزىمەن 21 مىڭنان استام قازاقستاندىق شاعىمداندى دەگەن ايىپ تاعىپ وتىر. سونداي-اق، ايىپتاۋشى ىستە اگەنتتىكتىڭ الماتىداعى عيماراتىنا 300-گە جۋىق ادام كەلدى دەپ كورسەتىلگەن. وسى تۇستا، مەملەكەتتىك ورگاندارعا مىنانداي سۇراق قويعىم كەلەدى: ەل-جۇرتتىڭ وزدەرىڭە ارىز-شاعىم جازعانىنىڭ نەسى قىلمىس؟ ولار، شىنىمەن دە، ءتۇرلى سەبەپتەرمەن موينىنداعى بورىشتارىن وتەي الماي، قارجىدان قينالىپ وتىرعان ازاماتتار عوي. ونىڭ ۇستىنە، قارجى نارىعىن رەتتەۋ جونىندەگى اگەنتتىك كرەديتىن تولەۋ مەرزىمىن سوزىپ العان ەل-جۇرتتىڭ تىكەلەي ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە، نەمەسە اگەنتتىككە شاعىمدانۋىنا بولاتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ مەن جاسادى-مىس قىلمىسقا كەلتىرگەن ارگۋمەنتىنىڭ ءبىرى – قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ الدىندا جۇزدەگەن ازاماتتىڭ جينالعانى. ءبىراق ولار ەشقانداي دا قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزعان جوق قوي. اگەنتتىك تە، باسقا دا ءبىر مەملەكەتتىك ورگان ەشقانداي دا زارداپ شەككەن جوق. وسىعان وراي تاعى ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن. پۋتين ءىشىنارا موبيليزاسيا تۋرالى جاريالاعان سوڭ، جۇزدەگەن مىڭ رەسەيلىك قازاقستانعا قاراي اعىلدى. ولار ەسەپ-شوت اشىپ، جەكە يدەنتيفيكاسيالىق ءنومىر الۋعا ۇمتىلعان كەزدە، حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ الدىندا ءنوپىر پايدا بولدى. تىركەلۋ ءۇشىن مىڭداعان ادام كەزەكتە تۇردى. مەملەكەتتىك ورگان قىزمەتكەرلەرى ولارعا سۋسىن، تاماق تاسىپ، استى-ۇستىنە ءتۇستى. ال، ءبىزدىڭ ءوز ازاماتتارىمىز، بورىشتارى جونىندە ارىزدارىن تاپسىرۋ ءۇشىن، قارجى اگەنتىگىنە بارعان كەزدە نەگە سونداي جاعداي جاسالمادى؟ جۇرت ءبىر مەزگىلدە جينالىپ، ءوز پروبلەمالارى تۋرالى ارىز جازعاننىڭ نەسى قىلمىس؟

 

ۇشىنشىدەن، تۇرعىندارعا نەسيەسى بويىنشا راقىمشىلىق جاساۋ كەرەك ەكەنى ەرتەدەن-اق پاىسىپ-جەتىلگەن ماسەلە بولاتىن. ءتىپتى، ول پروبلەمانى توقايەۆ تا مويىنداپ، جۋىردا، كرەديتتىڭ كەسىرىنەن قيىن جاعدايدا قالعان ازاماتتارعا قالاي كومەكتەسۋ تۋرالى، جوسپارىن ۇسىناتىنىن جاريالادى. ءبىز بۇل ماسەلەنى سوناۋ 2020 جىلى-اق كوتەرىپ، ازاماتتارعا كرەديتتىك امنيستيا جاريالاۋ ءۇشىن قول جيناعان ەدىك. ءبىزدى قولداعان جۇرتتىڭ سانى 100 مىڭعا جۋىقتاعان. نەسيە راقىمشىلىعىن قولداعانداردىڭ ءتىزىمىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جونەلتىپ، ولار ونى رەسمي تۇردە قابىلداپ العان بولاتىن. ول تۋرادى باق-تاردا جازىلدى، مەملەكەتتىك ورگانداردان رەسمي جاۋاپ تا العانبىز.

 

تورتىنشىدەن، 2021 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا-اق، ءبىز، بورىش پروبلەماسى بار ءبىر توپ ازماتپەن بىرگە، قارجى گارىعىن رەتتەيتىن اگەنتتىك باسشىلىعىمەن، دالىرەك ايتسام، تەرەنتيەۆ مىرزامەن كەزدەسكەن بولاتىنبىز. ونىڭ سول جولى ايتقانى ءبىزدىڭ اككاۋنتارىمىزداعى تىكەلەي ەفيردە كورسەتىلدى. ول ءبىزدىڭ اگەنتتىككە ارىز-شاعىم جازۋىمىزعا قارسى بولعان جوق، كەرىسىنشە، پەتيسيانى قاراستىرۋعا ەكى اپتا قاجەت بولاتىنىن ايتقان.

 

سوندا، بۇدان قانداي قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق كورىپ تۇرسىزدار؟ تەرگەۋ ورگاندارى قىلمىستىق كودەكستىڭ نورمالارى بۇزىلعانىن قالاي انىقتادى؟

 

سونداي-اق، سوتتىڭ نازارىن سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ بارىسىندا جىبەرىلگەن زاڭ بۇزۋشىلىققا اۋدارعىم كەلەدى. 2021 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا، قازاقستان رەسپۋبليكسىنىڭ وتىز جىلدىعىنا وراي امنيستيا جاريالاۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. قىلمىستىق كودەكستىڭ ماعان جاپقان ەكى بابى دا وسى زاڭ نورماسىنا ساي بولاتىن. وسىعان وراي، مەن سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ورگاندارىنا وزىمە قاتىستى قىلمىستىق ءىستى دوعارۋ تۋرالى ارىز جازدىم. الايدا، ول ارىزىمدى قاناعاتتاندىرمادى. ءتىپتى، ماعان، 274 باپتىڭ 2-تارماعى بويىنشا، 2،5 ملن تەڭگە شىعىندى وتەۋدى مىندەتتەپ وتىرعانىن ەستىگەن جۇرتشىلىق ول سومانى دەرەۋ جاۋىپ تاستادى. ءبىراق، سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ورگانى ونى دا ەلەمەدى.

 

وسى ءىس بويىنشا تەرگەۋ كەزىندە، ماعان 272 باپتىڭ 1ء-شى تارماعى مەن 274 باپتىڭ 4ء-شى تارماعى بويىنشا تاعى ەكى ايىپ تاعىلدى. دەگەنمەن دە، قىلمىسىم جوق بولعان سوڭ، دوعارىلدى. وسىنىڭ ءبارى ماعان قاتىستى قىلمىستىق ءىستىڭ ساياسي استارى بار ەكەنىن انىق كورسەتىپ بەردى. مەنىڭ ارەكەتتەرىمدە ەشقانداي دا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جوق، تەك قازاقستاننىڭ ساياسي بيلىگىنىڭ مەنى تۇرمەگە وتىرعىزىپ، قوعامنان الاستاۋ، جۋرناليستىك، قوعامدىق قىزمەتىمە تۇساۋ سالۋ ويى عانا بار. قاڭتارداعى تارتىپسىزدىكتەر بابى بويىنشا قىلمىستىق قۋدالاۋدىڭ جاساندىلىعىنا، ول ايىپتىڭ ەۆروپا كەڭەسىنىڭ پرەزيلەنتى شارل ميشەلدىڭ قازاقستانعا كەلەرى الدىندا، سونداي-اق اعىلشىن پارلامەنتىنىڭ لوردى، ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى باس پروكۋرورى ماكدونالد مىرزانىڭ ق ر لوندونداعى ەلشىسىمەن كەزدەسۋىنەن كەيىن، 24 قازان كۇنى الىنىپ تاستالعانى دالەل. مەن امەريكا سەناتورلارى رۋبيو مەن ءدۋربيننىڭ، مەنىڭ ماسەلەم بويىنشا، قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگىمەن دە كەزدەسكەنىن دە بىلەمىن. سونىمەن بىرگە، جاپپاي تارتىپسىزدىك بويىنشا قوزعالعان ءىس قۇقىق قورعاۋشى ەۆگەنيي جوۆتيس پەن مەنىڭ جۇبايىم ينگا يمانبايدىڭ ەۆروپا پارلامەنتىنىڭ كىشى كوميتەتىندە ءسوز سويلەرىنەن ءبىر تاۋلىك بۇرىن وزگەرگەنىنە دە نازار اۋدارتقىم كەلەدى. ەگەر دە مەن ءبىر نارسەگە كىنالى بولسام، ول قىلمىستارعا مەنىڭ قاتىسىم بار ەكەنىن دالەلدەيتىن فاكتىلەر نەگە كورسەتىلمەيدى؟ ەگەر بۇل ءىستىڭ ساياسي استارى بولماسا، نەگە ماعان مۇنداي ايىپتار تاعىلىپ، سونان سوڭ، اۋىر ايىپ الىنىپ تاستالدى؟ ق ر قك-ىنىڭ 400-بابى بويىنشا بىردەڭە ايتۋدىڭ قاجەتى دە شامالى سياقتى. ول كۇندەرى بۇكىل قازاقستان نارازىلىق تانىتتى. ول نارازىلىقتار تەك بەيبىت تۇردە ءوتىپ جاتتى. 4 قاڭتار كۇنى الماتىدا پوليسيامەن ەشقانداي دا قاقتىعىس بولعان جوق. ونى قۇقىق قورعاۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى دە مويىنداپ، بەيبىت دەمونسترانتتار دا دالەلدەدى.

 

بۇكىل ەل بويىنشا حالىق نارازىلىق اكسياسىنا شىعىپ، گازدىڭ، ازىق-تۇلىكتىڭ قىمباتتىعىنا، جالپى قازاقستانداعى ادىلەتسىزدىككە كەلىسپەيتىندەرىن ءبىلدىرىپ جاتقاندا، مەن ۇيدە ءجايباراقات وتىرا المادىم. بۇل بەيبىت دەمونستراسيا مەن ميتينگ بولاتىن. بۇل كونستيتۋسيا مەن، قازاقستان قول قويعان، حالىقارالىق پاكتىلەر كەپىلدىك بەرەتىن ءبىزدىڭ ازاماتتىق قۇقىمىز. ونىڭ نەسى قىلمىس؟

 

وسى ايتقاندارىمدى ەكسكەرىپ، سوتتان ءوزىمدى تولىق اقتاپ شىعۋدى جانە تاعىلعان بارلىق ايىپتى الىپ تاستاۋدى سۇرايمىن.