ورال. قازاقپارات - قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا بايلانىستى باتىس قازاقستان وبلىسىندا مەرەيتويلىق شارالار ۇيىمداستىرىلىپ، زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مۇنداي يگىلىكتى ءىس الداعى ۋاقىتتا دا جالعاساتىن بولادى. بۇل تۋرالى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقتيار ماكەننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ءوڭىر تاريحىن زەردەلەۋ ۇلتتىق ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ايتىلدى.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي بوكەي ورداسى اۋدانى حان ورداسى اۋىلىندا 25-26 تامىزدا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە شارا، اقىندار ايتىسى وتكىزىلسە، «التىن حانشايىم» كورمەسى، «التىن شەجىرە» تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدارى دا ەل نازارىن اۋداردى.

بقو تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مۇرات سىدىقوۆ مەرەيلى جىل اياسىندا ءتۇرلى ەكسپەديسيالار، عىلىمي كونفەرەنسيالار ۇيىمداستىرىلعانىن جەتكىزدى. حان ورداسىندا وتكىزىلگەن حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيادا ب.ازنابايەۆ، ۆ.ۆيكتورين، ي.ەروفەيەۆا، ش.امانجولوۆا سىندى رەسەيلىك جانە قازاقستاندىق عالىمدار ەل تاريحىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر كەلتىردى. مىسالى، يرينا ەروفەيەۆانىڭ الاش حاننىڭ ەشقانداي ميف ەمەس، ناقتى تاريحي تۇلعا ەكەندىگى تۋرالى پىكىرى العاش رەت ايتىلدى. سول سەكىلدى «استانادان استاناعا» اتتى ەكسپەديسيا كەزىندە ورىنبور قالاسىنداعى عىلىمي كونفەرەنسيادا قازاق حاندىعىنا قاتىستى تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن رەسەيلىك عالىمدارمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگى اتاپ ءوتىلدى.

سوڭعى جىلدارى جايىق، جالپاقتال، سارىوزەن دەپ اتالعان كونە قالاشىقتاردىڭ اشىلۋى قازىرگى ورال قالاسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە ەكەندىگىن، ءحىىى عاسىرعا جاتاتىندىعىن كورسەتەدى. ياعني ونىڭ ىرگەتاسى قالانعانىنا، بۇرىنعى ايتىلىپ جۇرگەنىندەي، 400 ەمەس، 700 جىل تولىپ وتىر.

قازىرگى تاڭدا جايىق قالاشىعى مەن قىرىقوبا كەشەنىن قازاقستاننىڭ بىرەگەي تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرى ەسەبىندە يۋنەسكو الەمدىك مۇرالارى تىزىمىنە ەنگىزۋ ماسەلەسى قويىلۋدا. قۇجاتتار يۋنەسكو-نىڭ پاريجدەگى شتاب-پاتەرىنە جىبەرىلدى.

كۇنى بۇگىن وڭىردەگى بارلىق عىلىمي زەرتتەۋلەردى ءبىر ارناعا توعىستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ول ءۇشىن ورتاق باعدارلاما جانە مەكتەپتەر مەن جوو-لار ءۇشىن ءبىرىڭعاي تاريحي تۇجىرىمداما جاساۋ قاجەت. سونداي-اق كونە قۇندى ەسكەرتكىشتەردىڭ جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەي، ولاردى زەرتتەپ، عىلىمي اينالىمعا قوسۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. وكىنىشكە قاراي، قورعان-وبالاردى قيراتۋ، تاريحي عيماراتتار مەن قۇلپىتاستاردى ءسۇرىپ تاستاۋ دەرەكتەرى، «قارا» ارحەولوگيانىڭ «ىزدەرى» ءالى جالعاسىپ كەلەدى.

بقو تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكسياسىنىڭ باسشىسى تالعات جۇسىپقالييەۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزدە وبلىستا مەملەكەت قورعاۋىندا 2156 تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشى بولسا، سونىڭ 173ء-ى - ساۋلەت، 1966-سى - ارحەولوگيا ەسكەرتكىشتەرى. وڭىردە بارلىق داۋىرگە جاتاتىن كونە ەسكەرتكىشتەر بارشىلىق. ايتالىق، ەشكىتاۋداعى تۇراق-شەبەرحانانىڭ جاسى 70 مىڭ جىلدان اسادى. تەرەكتى اۋدانىنداعى تاناس مەزوليتتىك تۇراعىنان بىرەگەي كرەمنيي قارۋلارى تابىلسا، شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا لۋبەن نەوليت تۇراعى ساقتالعان. تاسقالا اۋدانىنداعى باۋىرجان-اياق تۇراعى قولا داۋىرگە جاتسا، قىرىقوبا-1، قىرىقوبا-2 كەشەندەرى سارمات، جايىق قالاشىعى التىن وردا كەزەڭىنەن حابار بەرەدى.

«جايىق پرەسس» ج ش س باس ديرەكتورى جانتاس سافۋللين XVIII-XX عاسىرداعى اراب جازۋلى قۇلپىتاستاردى قورعاۋ، كەشەندى زەرتتەۋ ماسەلەسىن كوتەردى. سوڭعى كەزدە تابىلعان ءداۋقارا، تايلاق، ناۋشا، جەتپىس باتىرلاردىڭ جانە ەسىم، جانتورە حانداردىڭ قۇلپىتاستارى ولاردىڭ قاي ۋاقىتتا جەرلەنگەنىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار اراب قارپىمەن جازىلعان قۇلپىتاس ماتىندەرىن وقىپ، زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە ولاردىڭ كەيبىرەۋى بۇعان دەيىن باسقا ادامنىڭ اتىنا تەلىنىپ، بۇرمالانىپ كەلگەندىگى دە انىقتالۋدا. تاعى ءبىر ماسەلە، اشىق اسپان استىندا جاتقان قۇلپىتاستاردىڭ كۇن وتكەن سايىن ءبۇلىنىپ، وقىلۋى قيىنداپ بارا جاتقانى الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. سوندىقتان مۇنى كەشەندى زەرتتەۋدى تەزدەتىپ قولعا الماسا، ەرتەڭ كەش بولۋى ابدەن ىقتيمال.

جيىن سوڭىندا ارداگەرلەر مەن تاريحشىلارعا، ءتۇرلى سالا وكىلدەرىنە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك مەدالدار تابىس ەتىلدى. 

دەرەككوز: قازاقپارات