اتىراۋ. قازاقپارات - اتىراۋدا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان «قازاق حاندىعىنان - ەگەمەن قازاقستانعا» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيا جۇمىسىن باستادى. 
القالى جيىنعا رەسەي، ازەربايجان، فرانسيا، يندونەزيا، ءۇندىستان، جۇڭگو مەملەكەتتەرى مەن ەلىمىزدىڭ بەلگىلى زەرتتەۋشىلەرى، قوعام قايراتكەرلەرى، اكادەميكتەر، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورلارى دا قاتىسىپ، باياندامالار جاسادى، دەپ جازادى «اتىراۋ» باسىلىمى «وتكەنگە تاعزىم، بولاشاققا - تاعىلىم» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانعان ماقالادا.

 كوشپەندىلەر داۋىرىنەن باستالعان جول

كونفەرەنسيا بارىسىندا قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى، ماڭىزدى تاريحي فاكتىلەر مەن وقيعالار، تاريحي تۇلعالاردىڭ ءرولى تۋرالى ايتىلىپ، الەم عالىمدارى وتاندىق تاريحتىڭ كەمشىن زەرتتەلگەن تۇستارى، ۇلتتىڭ قالىپتاسۋى، مەملەكەت دامۋىن زەردەلەۋ ءادىسناماسى بويىنشا عىلىمي باعا بەردى. قازىرگى كەزەڭدەگى قازاقستان تاريحى، «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى دا ناسيحاتتالدى.

شارانى اشقان وبلىس باسشىسى باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «حاندىقتىڭ مەرەيتويىن بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ءۇشىن، تاعدىرلى تاريحىنان تاعىلىم الۋ ءۇشىن وتكىزىپ وتىرمىز» دەگەن ءسوزىن اتاپ ءوتتى. «قازاق حاندىعى جايداق جەردە قۇرىلعان جوق. حاندىق زامانعا دەيىن دە ەۋرازيانىڭ جون ارقاسىن قونىستانعان بابالارىمىز باتىستا ۆيزانتيا، ريم يمپەريالارىمەن، شىعىستا پارسى، قىتايلارمەن تەڭ تەرەزە كورشى بولىپ، ۇستەمدىك ەتىپ، داۋرەندەگەن داۋىرلەر دە بولعان. كونە تۇركى زاماندا بۇل جەر شىعىستى باتىسقا، باتىستى شىعىسقا قوسىپ، ۇلى جىبەك جولى اتتى ەكونوميكالىق لوگيستيكالىق بەلدەۋگە اينالدى. بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تەرمينى - جاھاندانۋدىڭ ىرگەسى بايتاق دالامىزدا قالاندى دەسەك، ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. ۇلى دالا حالقىنىڭ ەكىنشى داۋرەندەۋى - «قازاق» دەگەن ەتنونيمنىڭ توڭىرەگىندە توپتاسىپ، قازاق حاندىعىن قۇرۋمەن بايلانىستى. قازاقتىڭ العاشقى ون ءتورت حانىنىڭ جەتەۋىنىڭ جورىقتا قازا تاپقانىن ەسكەرسەك، ەلدىكتى ساقتاپ قالۋدىڭ وڭاي بولماعانىن بايقايمىز.

بۇگىنگە ۇلكەن ۇلاعات قالدىرىپ، ىشكى-سىرتقى سەبەپتەرگە بايلانىستى حاندىقتىڭ ءداۋىرى دە ءوتتى. تۇركى زامانىنان ەسەپتەسەك، بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستانىمىز - ۇلى دالانى مەكەن ەتكەن حالىقتىڭ ءۇشىنشى داۋىرلەۋ كەزەڭى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىمەن ايتساق، بۇرىنعى قازاق قوعامىنىڭ بىرلىگى جاراسقاندا داڭقى اسقان، بيلىككە تالاسقاندا بەرەكەسى قاشقان ەكەن. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنسيا وزەك ەتەتىن تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى - ءتول تاريحىمىز امانات ەتكەن وسى اششى شىندىق پەن سىندارلى ساباق بولۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن، - دەگەن وبلىس باسشىسى ءارى قاراي ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، رۋحاني-مادەني احۋالىنا توقتالىپ، بىرنەشە ەل وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان عىلىمي ءماجىلىستىڭ بۇگىنىمىز بەن بولاشاعىمىزعا بەرەرى كوپ بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىرىپ، كونفەرەنسيا جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى. 

تۇركى الەمىنە ورتاق وقيعا

ودان ءارى پارلامەنت دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ سەنات ءتوراعاسى قاسىمجومارت توقايەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ، ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرىلعانىنا 65 جىل تولۋىنا وراي پارلامەنت سەناتىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن اتالمىش جوعارى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى بەيبىت مامرايەۆتى ماراپاتتادى.

يندونەزيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى فوستەر گۋلتوم، شۆەسيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى حريستيان كاميلل مەن فرانسيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ مادەنيەت جانە ىنتىماقتاستىق سۇراقتارى جونىندەگى كەڭەسشىسى گييوم كاسپەرسكيلار دا كونفەرەنسيا قاتىسۋشىلارىن تاريحي داتامەن قۇتتىقتاپ، قازاقستاننىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىنا توقتالسا، ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقتاۋ قالاسىنداعى باس كونسۋلى راشاد ەيناددين وگلى ماممادوۆ «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى - بۇكىل تۇركى الەمى ەلدەرىنە ورتاق ايتۋلى وقيعا. ويتكەنى، ءبىزدىڭ ءتۇبىمىز ءبىر، تاريحىمىز ورتاق. سوندىقتان، بۇل مەرەيتويدىڭ بۇقارالىق سيپات الۋى بارلىعىمىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي بولماق»، - دەدى. بۇل ورايدا، مودەراتور بەيبىت بايماعامبەت ۇلى ايتىپ وتكەنىندەي، تاريحى ءبىر تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرى - ازەربايجان رەسپۋبليكاسىمەن  قارىم-قاتىناس ەرەكشە. ماسەلەن، جىل سايىن ح.دوسمۇحامەدوۆ ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرىنە ازەربايجاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى گەيدار الييەۆ اتىنداعى بەس شاكىرتاقى تاعايىندايدى. جانە ۋنيۆەرسيتەتتە اشىلعان ازەربايجان تاريحى مەن مادەنيەتى ورتالىعى ءار ۇلت وكىلدەرى ستۋدەنتتەرىنىڭ رۋحاني دامۋىنا ىقپال ەتۋدە. 

ۇلى دالانىڭ قايتالانباس كىتاپحاناسى

ال، شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور حانگەلدى ءابجانوۆ «قازاق حاندىعى جانە الەمدىك تاريحي كەڭىستىك» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. پاريج قالاسىنداعى شىعىس تىلدەرى جانە وركەنيەتتەرى ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى پۋجول كاترين قازاقستاننىڭ دارا شەجىرەسىنىڭ ەرەكشەلىگىن تاريحتىڭ ۇلى دالا كەڭىستىگىندە جازىلۋىنان ەمەس، كوشپەندىلەردىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن بايلانىستىرىپ، ءحىح-حح عاسىرلارداعى رەپرەسسيا، وزگە دە قيىن كەزەڭدەردەن حالىقتىڭ امان وتۋىمەن دارا تۇرعانىن ايتتى.

- قازاقتىڭ وتكەنى وزگە ەلدەردىڭ تاريحىنان مەملەكەتتى ادامي جانە اۋماقتىق رەسۋرستارمەن باسقارۋ ەرەكشەلىگىمەن، سانسىز پەتروگليفتەرمەن، تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمەن دە ەرەكشەلەنىپ تۇر. مۇنىڭ بارلىعى ۇلى دالانىڭ قايتالانباس كىتاپحاناسىن قالىپتاستىردى. سول سەبەپتى، قازاق ەلىنىڭ تاريحى قۋاتتى بولىپ تابىلادى، - دەگەن مارتەبەلى مەيمان مەملەكەتتى باسقارۋداعى قازاق حاندىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى. ول قازاق بيلەۋشىلەرى ءۇشىن رۋحاني بايلىقتىڭ ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردان قاشان دا جوعارى تۇرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. جانە دە ۇلكەندى سىيلاۋ، ادامزاتتىڭ قۇندىلىقتارىنا قۇرمەتپەن قاراۋ، ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا فيلوسوفيالىق پراگماتيزممەن قاراۋ سياقتى قازاق مادەنيەتىنىڭ زاماناۋي مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋدا ەرەكشە رولگە يە ەكەندىگىن باسا ايتتى.

ءتۇيىن

   وتكەندى سارالاپ، تاريحقا باعا بەرۋ ماقساتىندا وتكەن ماڭىزدى شارادا قازاقستانتاريحىنىڭ دامۋ تەندەنسيالارى، تاريحناماسى، قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق دوكتريناسىنىڭتاريحي، ساياسي تەندەنسيالارى، ورتا ازيانىڭ گەوساياسي جاعدايى، ۇلى جىبەك جولى، باتىس پەنشىعىس وركەنيەتتەرى، «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ تاريحي ماسەلەلەرى بويىنشاساراپشى مامان، قازاقستان تاريحىن «ە-learning» تەحنولوگياسىمەن وقىتۋ جولدارىنقۇراستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ساتتار ءماجيتوۆ «ماڭگىلىك ەل»يدەياسى اياسىندا تاۋەلسىز قازاقستانمەملەكەتى ءۇشىن كۇرەس: ەتنيكالىق بىرەگەيلىك جانە وزىندىك بولمىس» تاقىرىبىندا وي وربىتسە،  م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ازيا جانە افريكا ەلدەرىينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى، بەلگىلى تاريحشى جىبەك سىزدىقوۆا، قالماق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بادما سالايەۆ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، «وتىرار» عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي، ل.ن.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جۇمابەك بۇسىرمانوۆ، م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سۆەتلانا انانيەۆا مەن باتىسقازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مۇرات سىدىقوۆتار دا وزەكتى ماسەلەلەردى باياندامالارىنا ارقاۋ ەتتى.

قازاق قوعامى ۇلتتىق تاريحي ماسەلەلەرگە قوزعاۋ سالا بەرۋى قاجەت. «سوندا عانا زوبالاڭ جىلداردىڭ ناقتى باعاسى بەرىلەدى» دەيدى تاريحشىلار. عالىمداردىڭ باسىن قوسىپ، ويلارىنورتاعا سالعان شارانىڭ ءتۇيىنى وسى بولدى. 

ايتارى مول ماعىنالى شارا اتىراۋدا بۇگىن دە جالعاسۋدا.

دەرەككوز: قازاقپارت