2026 جىلدىڭ باسى حالىقارالىق قاتىناستار تاريحىندا جاڭا ءارى داۋلى كەزەڭنىڭ باستالعانىن كورسەتتى. اقش-تىڭ ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرونى اسكەري وپەراسيا ارقىلى ۇستاپ، نيۋ-يورككە جەتكىزۋى الەمدىك قاۋىمداستىقتى ءدۇر سىلكىندىردى. بۇل ءبىر عانا قىلمىستىق ءىس ەمەس، اقش-تىڭ حالىقارالىق قۇقىقتى اينالىپ ءوتىپ، كۇش قولدانۋ ارقىلى ساياسي ماقساتقا جەتۋىنە دايىن ەكەنىن كورسەتكەن وقيعا رەتىندە قابىلداندى.

وسى وقيعادان كەيىن ۆاشينگتوننىڭ بولاشاقتا قانداي مەملەكەتتەرگە وسىنداي قىسىم كورسەتۋى مۇمكىن دەگەن سۇراق الدىڭعى قاتارعا شىقتى. ال ءدال وسى ساتتە دونالد ترامپتىڭ گرەنلاندياعا قاتىستى مالىمدەمەلەرى ەۋروپاداعى الاڭداۋشىلىقتى بىرنەشە ەسە كۇشەيتتى.

مادۋرو ءىسى: ءقاۋىپتى پرەسەدەنت

نيكولاس مادۋروعا اقش سوتىندا ەسىرتكى ترافيگى، قارۋلى توپتارمەن بايلانىس جانە حالىقارالىق قىلمىستىق جەلىلەرگە قاتىسى بار دەگەن ايىپتار تاعىلدى. الايدا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى نەگىزگى داۋ ايىپتاردىڭ مازمۇنىندا ەمەس، مەملەكەت باسشىسىن شەتەل اۋماعىندا اسكەري كۇشپەن ۇستاپ اكەتۋىندە بولدى.

بۇل ارەكەت:

• مەملەكەت ەگەمەندىگىنە قول سۇعۋ،

• مەملەكەت باسشىلارىنا بەرىلەتىن يممۋنيتەتتى جوققا شىعارۋ،

• بۇۇ جارعىسىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ەلەمەۋ
  رەتىندە باعالاندى.

كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن بۇل جاعداي «ەرتەڭ كىمنىڭ كەزەگى؟» دەگەن ورىندى ۇرەي تۋعىزدى.

ەۋروپانىڭ باستى قورقىنىشى نەدە؟

مادۋرو ىسىنەن كەيىن ەۋروپاداعى نەگىزگى الاڭداۋشىلىق — كۇش ساياساتىنىڭ جاڭا نورماعا اينالۋى. ەگەر ءىرى دەرجاۆالار حالىقارالىق قۇقىقتى ەلەمەي، اسكەري جولمەن ماسەلە شەشۋدى ادەتكە اينالدىرسا:

• شاعىن جانە ورتا مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى السىرەيدى،

• حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە دەگەن سەنىم جوعالادى،

• الەم قايتادان ىقپال ايماقتارىنا ءبولىنۋ قاۋپىنە تاپ بولادى.

وسى فون اياسىندا گرەنلانديا ماسەلەسى ءقاۋىپتىڭ ناقتى سيمۆولىنا اينالدى.

گرەنلانديا: ستراتەگيالىق نىسانا ما، الدە ەگەمەن حالىق پا؟

گرەنلانديا – حالقى نەبارى 57 مىڭ ادامنان تۇراتىن، ءبىراق اركتيكاداعى ەڭ ماڭىزدى گەوساياسي ايماقتاردىڭ ءبىرى. ول:

• سولتۇستىك اتلانتيكاداعى اسكەري باقىلاۋ نۇكتەسى،

• سيرەك جەر ەلەمەنتتەرىنە باي،

• رەسەي مەن قىتايدىڭ اركتيكاداعى بەلسەندىلىگىنە قارسى ستراتەگيالىق تىرەك رەتىندە قاراستىرىلادى.

دونالد ترامپ گرەنلانديانى اقش-تىڭ ۇلتتىق جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن «اسا ماڭىزدى» دەپ اتاپ، ونى ساتىپ الۋ يدەياسىن عانا ەمەس، اسكەري نەمەسە ەكونوميكالىق قىسىم قولدانۋ مۇمكىندىگىن دە جوققا شىعارمادى.

ءدال وسى تۇستا ەۋروپانىڭ رەاكسياسى ەرەكشە قاتال بولدى.

گەرمانيا مەن فرانسيانىڭ اشىق قارسىلىعى

گەرمانيا كانسلەرى ولاف شولس:

«شەكارالاردىڭ مىزعىماستىعى – حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نەگىزگى قاعيداسى. ول ۇلكەن مەملەكەتكە دە، شاعىن ەلگە دە بىردەي قولدانىلۋى ءتيىس»
دەپ مالىمدەدى.

بۇل ءسوز — اقش-قا باعىتتالعان تىكەلەي ساياسي ەسكەرتۋ بولدى.

فرانسيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جان-نوەل باررو ودان دا قاتاڭ پوزيسيا ۇستاندى:

«ەۋرووداق ءوز شەكاراسىنا شابۋىل جاساۋعا جول بەرمەيدى».

فرانسيا ءۇشىن بۇل ماسەلە تەك گرەنلاندياعا قاتىستى ەمەس. پاريج ەۋروپانىڭ ستراتەگيالىق اۆتونومياسى، ياعني اقش-تان تاۋەلسىز قاۋىپسىزدىك ساياساتىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن اشىق ايتا باستادى.

دانيا مەن ناتو فاكتورى

دانيا ۇكىمەتى گرەنلانديانىڭ ساتىلمايتىنىن جانە ونىڭ بولاشاعىن تەك جەرگىلىكتى حالىق شەشەتىنىن بىرنەشە رەت راستادى. كوپەنگاگەننىڭ باستى ءۋاجى:

• اقش-تىڭ كۇش قولدانۋى ناتو ىشىندەگى سەنىمدى بۇزادى،

• وداقتاستار اراسىنداعى تەڭدىك ءپرينسيپىن جويادى،

• اليانستىڭ ءمانىن السىرەتەدى.

فينليانديا، نورۆەگيا سەكىلدى ەلدەر بۇل ماسەلەنى ناتو شەڭبەرىندە اشىق تالقىلاۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. ال بەيرەسمي دەڭگەيدە كەيبىر ەۋروپالىق ديپلوماتتار «ەگەر اقش وداقتاس ەلدىڭ اۋماعىنا كۇش قولدانسا، ناتو كىمگە قارسى وداق؟» دەگەن سۇراقتى كوتەرە باستادى.

ىقتيمال كەلەسى نىسانالار

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، اقش قىسىمى ەڭ الدىمەن:

• سانكسيالارعا باعىنباي وتىرعان،

• رەسەي نەمەسە قىتايمەن تىعىز بايلانىستاعى،

• ستراتەگيالىق رەسۋرستارعا يە ەلدەرگە
  باعىتتالۋى مۇمكىن.

لاتىن امەريكاسىندا — كۋبا مەن نيكاراگۋا، ال عالامدىق دەڭگەيدە — اركتيكا ايماعى باستى نازاردا.

قورىتىندى

نيكولاس مادۋرونىڭ ۇستالىپ، اقش سوتىنا جەتكىزىلۋى — جاڭا گەوساياسي ءداۋىردىڭ بەلگىسى. بۇل داۋىردە كۇش پەن قاۋىپسىزدىك ۇعىمى حالىقارالىق قۇقىقتان جوعارى قويىلا باستاعانداي.

گرەنلانديا توڭىرەگىندەگى داۋ — وسى ءۇردىستىڭ ەڭ ايقىن كورىنىسى. بۇگىن بۇل اركتيكادا بايقالسا، ەرتەڭ باسقا ايماقتاردا قايتالانۋى ابدەن مۇمكىن.

ال الەمدىك قاۋىمداستىق ءۇشىن باستى سۇراق وزگەرىسسىز قالىپ وتىر:
حالىقارالىق قۇقىق ساقتالا ما، الدە ونى كۇش ساياساتى الماستىرا ما؟