دەپۋتاتتىڭ نەگىزگى مىندەتى ۇكىمەتتىڭ نازارىن قاراشانىڭ قامىن كۇيتتەۋگە بۇرىپ، ونىڭ ماسەلەسىن وڭىنان شەشۋ بولسا كەرەك. ويتكەنى، ءاۋ باستا دەپۋتاتتى قاراپايىم حالىق سايلاعاندا «ءبىزدىڭ ماسەلەمىزدى شەشەدى» دەپ تاڭدايدى. الايدا، قاراشانىڭ قامىن ءبىزدىڭ ماجىلىسمەندەر بيىك مىنبەرلەردەن ابىرويمەن كوتەرىپ ءجۇر مە؟ ماسەلەن، سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋدى ايتپاعاندا ەڭ اياعى  جۋرناليستەردىڭ وزىنە پىكىر بىلدىرگىسى كەلمەيتىن دەپۋتاتتار بار. سونداي-اق، كەرىسىنشە دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا ب ا ق ءاردايىم پىكىر ءبىلدىرىپ تۇراتىن ازاماتتار ازدا بولسا كەزدەسەدى.

پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىندا 107 دەپۋتات جۇمىس جاسايتىنى كوپشىلىككە بەلگىلى. ولاردىڭ باسىم بولىگى ياعني 83ء-ى – «نۇر وتان» پارتياسىنان بولسا، 8ء-ى – «اق جول» پارتياسىنىڭ وكىلى جانە 7-ەۋى – قازاقستاننىڭ كوممۋنيستىك حالىقتىق پارتياسىنىڭ اتىنان سايلانعان. ال قالعان 9 دەپۋتات ءارتۇرلى دياسپورادان قۇرالعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرى.

ءبىر قىزىعى وسى 107 دەپۋتاتتىڭ ىشىندە بار-جوعى بىلايعى جۇرتقا بەلگىسىز «پارتيا قالاۋلىلارى» جەتەرلىك. ءتىپتى ولاردىڭ ىشىندە ءومىر تاريحىندا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ كورمەگەن ماجىلىسمەندەر دە بار. الايدا ءبىز بۇل ماقالادا بۇحارا حالىق پەن جۋرناليستەرگە جاقىن ماجىلىستەگى ەڭ قول جەتىمدى 10 دەپۋتاتتى انىقتاپ كورمەكپىز. ويتكەنى، حالىقتىڭ سويىلىن سوعۋى ءتيىس دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى «سەن تيمەسەڭ مەن تيمە بادىراق كوز» بولىپ وتىر. ال جۋرناليستەرگە ۇنەمى پىكىر ءبىلدىرىپ، ءارى حالىقپەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان ماجىلىسمەندەر ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. بۇنى ءبىز ساۋالناما جۇرگىزۋ بارىسىندا انىق اڭعاردىق.

          جۋىردا ماجىلىستە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىقتىڭ كوشى-قونى جانە  جۇمىسپەن قامتىلۋى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. اتالعان زاڭ جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا اۋىت مۇقيبەك دەپۋتاتتارمەن تاعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان بولاتىن. سوندىقتان دا ول ماجىلىستەگى ەڭ قول جەتىمدى 10 دەپۋتاتتىڭ كىم ەكەنىن كوپشىلىگىمىزدەن قاراعاندا جاقسى بىلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ماجىلىستەگى ەڭ بەلسەندى دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆ، الماس تۇرتايەۆ، باقىتبەك سماعۇل، الدان سمايىل، جامبىل احمەتبەكوۆ، گۇلنار سەيىماحانبەتوۆا، ازات پەرۋاشيەۆ، مەرۋەرت قازىبەكوۆا، ومارحان وكسىكبايەۆ، مايرا ايسينا دەپ ەسەپتەيدى.  

ال بەلگىلى جۋرنالسيت ازامات كەڭەس ۇلىنىڭ ايتۋىنشا قازىرگى ماجىلىستەگى دەۋتاتتار بۇرىنعىداي وتكىر ماسەلەلەردى كوتەرمەيدى. سوندىقتان دا، پارلامەنت ماجىلىسىنەن 10 بەلسەندى دەپۋتات تابۋ ينەمەن قۇدىق قازعانداي  قيىن دەگەن پىكىردە. الايدا ول ماجىلىستەگى № 1 دەپۋتات «اق جول» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى ازات پەرۋاشيەۆ دەپ ەسەپتەيدى. سونداي-اق ول نۇرتاي سابيليانوۆ، ورازكۇل اسانعازى، باقىتبەك سماعۇل، گۇلنار سەيىتماعانبەتوۆا، باقىتجان ەرتايەۆ، روزاقۇل قالمۇراتوۆ، مۇرات تىنەكەيەۆ، الماس تۇرتايەۆ، مەيرام بەگەنتايەۆ سىندى دەپۋتاتتاردىڭ جۋرناليستەر ءۇشىن قول جەتىمدى ەكەنىن ايتادى.

          نەگىزى پارلامەنت ماجىلىسىندەگى ەڭ قول جەتىمدى ءارى بەلسەندى دەپۋتات كىم دەگەندە جوعارىدا اتى اتالعان ازاماتتاردىڭ ءاتى-جونى ءجيى اتالادى. ال قالعان دەپۋتاتتار كورپەنى تاس بۇركەنىپ الىپ قالىڭ ۇيقىدا جاتىر. وكىنىشكە قاراي ولاردى كەلەر جىلى ءوتۋى مۇمكىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋىدا وياتا المايتىن سياقتى. سەبەبى، ولار حالىقتىڭ قالاۋلىسى بولعاننان گورى پارتيانىڭ قالاۋلىسى بولعان ارتىق دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى، ماجىلىسمەندەردىڭ تاعدىرىن قاراشا حالىق ەمەس پارتيالىق ءتىزىم جاسايتىن باسشىلارى شەشەدى. سوندىقتان دا ماجىلىستەگى جۇزگە جۋىق دەپۋتاتتىڭ ەكى قويى ءبىر سوم. ال ەكى قويىنىڭ ءبىر سوم بولماعانىن قالايتىن ەڭ بەلسەندى ءارى جۋرناليستەرگە قول جەتىمدىڭ دەپۋتاتتاردىڭ حالىق الدىندا ءاردايىم ءجۇزى جارىق. سونىمەن پارلامەنت ماجىلىسىندەگى 3 پارتيا مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اتىنان سايلانعان كوشباسشى دەپۋتات كىم؟

نۇرتاي سابيليانوۆ.  «نۇر وتان» پارتياسى پارلامەنتتىك فراكسياسىنىڭ مۇشەسى. ول وزگە ارىپتەستەرىنەن قاراعاندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە ۇنەمى نازار اۋدارىپ كەلەدى. سوندىقتان دا ونىڭ قاراپايىم حالىقتىڭ الدىندا اجەۋتاۋىر بەدەلى بار. جالپى 1986 جىلعى جەلتوقسان ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىسقان ازاماتتى حالىق جاقسى كورسە كەرەك. ونىڭ ۇستىنە كوپشىلىگىمىز «وقيعا» دەپ ايتىپ جۇرگەن 1986 جىلعى قاندى قىرعىندى دەپۋتات رەسمي تۇردە «جەلتوقسان ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسى» دەپ اتاعان بولاتىن. مىنە، كەلەر جىلى ءوزى ءادىل باعاسىن بەرگەن جەلتوقسان ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسىنە 30 جىل تولادى. وكىنىشكە قاراي قاندى قىرعىننىڭ تاريحي سالماعى جىل وتكەن سايىن جوعالىپ بارا جاتىر. الداعى ۋاقىتتا نۇرتاي ساليح ۇلى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ، ۇكىمەتكە ءتيىستى دەپۋتاتتىق ساۋال جولداسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

          ازات پەرۋاشيەۆ. «اق جول» قدپ فراكسياسىنىڭ ءتوراعاسى. ازات تۇرلىبەك ۇلى «اق جول» «الاش» پارتياسىنىڭ رۋحنايا ءىزباسارى» دەپ مالىمدەسەدە الاششىلدىعىنان گورى، كاسىپكەرلىگى باسىم بولىپ تۇر. ناقتىراق ايتساق، ول پارلامەنت ماجىلىسىندە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاپ، وتكىر مالىمدەمەلەر جاساپ ءجۇر. بۇعان ارينە «بارەكەلدى» دەگەننەن باسقا ايتارىمىز جوق. الايدا پارتيانىڭ ۇستانىمى الاش يدەياسى بولعاندىقتان «اق جولدىڭ» الاششىل بولعانى ابزال-اۋ دەپ ويلايمىز. ماسەلەن، كەلەر جىلى الاشوردا مەملەكەتىنىڭ باسشىسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150، ال 2017 جىلى الاشوردا مەملەكەتىنىڭ 100 جىلدىعى بولادى. اتالعان مەرەيتويلاردىڭ جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە اتالىپ ءوتىلۋى «اق جول» پارتياسىنى سىن بولماق. وسىنى انىق اڭعارعان ازات تۇرلىبەك ۇلى قوس مەرەيتويعا بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. ارينە ماسەلەنىڭ بارلىعى دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋمەن عانا شەشىلمەيتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا، اتالعان پاتيا ۇكىمەتتى قوس مەرەيتويدى جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە ماجبۇرلەۋ كەرەك.

جامبىل احمەتبەكوۆ. قازاقستان كوممۋنيستىك حالىقتىق پارتياسىنىڭ وك-تىڭ حاتشىسى. قانشا جەردەن «كوممۋنيستىك پارتيانىڭ وكىلى» دەپ جاقتىرماعانىمىزبەن ازىرگە جامبىل اۋجانۇلىنان ارتىق ماجىلىستە دەپۋتات بولماي تۇر. ويتكەنى، ول پارلامەنت ماجىلىسىندەگى ەڭ قول جەتىمدى ءارى بەلسەندى دەپۋتات. مىسالى جامبىل احمەتبەكوۆ وزگە ارىپتەستەرى سياقتى «تەلەفون ارقىلى سۇحبات بەرمەيمىن» دەپ بالسىنبەي، كەز كەلگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ جاعدايىندا كەز كەلگەن سۇراققا يمەنبەي جاۋاپ بەرۋدە ەرلىك بولىپ سانالادى. جالپى اۋجان ۇلىنىڭ كىسىلىك تانىتپاي، كىشىلىك كورسەتۋى قاراپايىم ورتادان شىققاندىعىندا بولسا كەرەك. بۇل دەگەن ءسوز پارلامەنت ماجىلىسىنە كاسىپكەر دەپۋتاتتار ەمەس، كەرىسىنشە جامبىل احمەتبەكوۆ سىندى قاراپايىم ازاماتتار بارۋى كەرەكتىگىن كورسەتەدى.

روزاقۇل قالمۇراتوۆ. ءماجىلىستىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتىنان سايلانعان دەپۋتاتى. روزاقۇل ساتىبالدى ۇلى پارلامەنت ماجىلىسىندە قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىن ەڭ ءجيى كوتەرەتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبىرى. ماسەلەن، ول جۋىردا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسلان سارجىپوۆكە «2020 جىلى مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 100 پايىز قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋى مۇمكىن بە؟» دەپ سۇراق قويدى. وتە ادەم سۇراق. ويتكەنى، 2020 جىلعا كەيىن ەلىمىزدەگى 95 پايىز حالىقتىڭ قازاق تىلىندە سويلەپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا، ۇكىمەت ارقانى كەڭگە جايماي ەرتەرەك مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتۋى كەرەك. ال روزاقۇل ساتىبالدى ۇلى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ەلىمىزدەگى وزبەك بالالارىن قازاق مەكتەپتەرىندە وقىتۋدى ماسەلە ەتىپ كوتەرسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ويتكەنى، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا وزبەك مەكتەپتەرىندە وقىپ جاتقان وقۋشىلار مىڭداپ سانالادى.

سەرىك جولداسباي

استانا