پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، «نۇر وتان» پارتياسى فراكسياسىنىڭ مۇشەسى سەيىتسۇلتان ايىمبەتوۆ مىرزامەن سۇحبات:
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، «نۇر وتان» پارتياسى فراكسياسىنىڭ مۇشەسى سەيىتسۇلتان ايىمبەتوۆ مىرزامەن سۇحبات:
– سەيىتسۇلتان سۇلەيمەن ۇلى، مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن بۇگىنگى تاڭدا باسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق ءونىمدى وندىرۋگە باسا ءمان بەرىلىپ وتىر. قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبى سالاسىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى ءجانە بولاشاعى تۋرالى جان-جاقتى اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– دامىعان ەلدەردە دە، دامۋشى ەلدەردە دە جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ماڭىزى زور جانە ول تۇتىنۋ دەڭگەيى بويىنشا تەك ازىق-تۇلىك ءونىمدەرىن تۇتىنۋدان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر. مىسالى، جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى اقش، يتاليا، گەرمانيا، جۇڭگو، تۇركيا، پورتۋگاليا سياقتى دامىعان ەلدەردە 12-20%-دى قۇراپ وتىر.
باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعارۋ جاعدايىندا ول سالىنعان رەسۋرستاردىڭ جوعارى اينالىمدىلىعى (جىلىنا 2-3 ەسە) مەن تيىمدىلىگىن، كەڭ اۋقىمدى ءوڭىرارالىق جانە سالاارالىق كووپەراسيانى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ، تاۋار وتكىزۋدىڭ ورنىقتى نارىعىن يەلەنەدى.
وتكەن كەزەڭگە كوز جۇگىرتسەك، قازاق كسر جەڭىل ونەركاسىبى رەسپۋبليكا بيۋدجەتىن 25%-عا دەيىن قالىپتاستىرعانى ءباءرىمىزدىڭ ەسىمىزدە. ونىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىپ قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى 21%-دى قۇرادى. رەسپۋبليكادا 1 000-نان استام ءىرى ءجانە ورتا كاسىپورىن، ونىڭ ىشىندە قالا قۇرايتىن كاسىپورىندار جۇمىس ىستەدى. مىسالى، 10 مىڭنان استام جۇمىسشىسى بار الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتى، 1 مىڭنان استام جۇمىسشىسى بولعان الماتى كىلەم فابريكاسى، 9 مىڭعا دەيىن ادامدى جۇمىسپەن قامتىعان قوستاناي ماۋىتى-شۇعا كومبيناتى سياقتى الىپ كاءسىپورىندار بولعانى بەلگىلى.
ال بۇگىنگى تاڭدا بۇل كورسەتكىشتەر ءبىرنەشە ەسەگە قىسقارعانىن كورەمىز. 2014 جىلى اتالعان سالادا جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى نەبارى 13،7 مىڭ ادامدى قۇرادى. بۇل سالا كوپ وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. 1990 جىلدارداعى قارجى داعدارىسى كەزىندە جاعدايى مۇلدەم قۇلدىراپ كەتكەنى انىق.
– ەندەشە، اتالعان سالانى دامىتۋدىڭ، ونى قالپىنا كەلتىرۋ مەن جاڭعىرتۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟
– حالىقارالىق باعالاۋ بويىنشا وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسى رەسۋرستاردىڭ جالپى كولەمىندە 30 %-عا جەتكەن جاعدايدا، ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ شەكءتى دەڭگەيىنە كول جەتكىزىلەدى ەكەن.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋ جانە ەلدەگى ىشكى نارىقتى قورعاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى تۇراقتى تۇردە قابىلدانىپ جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
مىسالى، جەڭىل جانە تاماق ونەركاءسىبىندە يمپورتتى الماستىرۋدىڭ 2001-2003 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى، ماقتا-توقىما كلاستەرى – «وڭتۇستىك» اەا قۇرۋ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جەڭىل ونەركاءسىپتى دامىتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما قابىلداندى. سونىمەن قاتار 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا جەڭىل ونەركاسىپ دامۋدىڭ نەگىزگى سەكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ ايقىندالدى. بۇل رەتتە، 2008-2013 جىلداردا جەڭىل ونەركاسىپتىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيسيالار 37 ملرد 910 ملن تەڭگەنى قۇرادى.
ءبىراق بۇعان قاراماستان، وتاندىق كاءسىپورىنداردىڭ كورسەتكىشتەرى كوڭىل كونشىتپەيدى. ماسەلەن، وتاندىق توقىما جانە تىگىن ونەركاسىبى رەسپۋبليكانىڭ ىشكى نارىعى قاجەتتىلىگىنىڭ تەك 8%-ىن، اياقكيىم 1%-عا جۋىعىن عانا قامتاماسىز ەتەدى جانە جەڭىل ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ 90%-دان استامى يمپورت ۇلەسىنە تيەسىلى.
2008-2013 جىلدار ارالىعىندا جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ يمپورتى بەس ەسەگە جۋىق وسكەن، ءوسۋ قارقىنى رەكوردتىق كورسەتكىشتى – 481،5%-دى قۇرادى، ال ەكسپورت نەبارى 5 %-عا ءوستى.
بۇل ءۇردىس ءالى جالعاسۋدا. 2014 جىلعى تالداۋ جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ يمپورتى ەكسپورتتان 12 ەسەگە جۋىق اسىپ ءتۇءسىپ، 2 ملرد 241 ملن 492 مىڭ دوللاردى قۇراعانىن كورسەتتى.
– ءبىزدىڭ ەلىمىز شيكىزات پەن ەڭبەك رەسۋرستارىنا باي ەمەس پە؟ نەگە ءبىز يمپورتقا تاۋەلدى بولىپ وتىرمىز؟
– مەملەكەتتىڭ شيكىزات پەن ەڭبەك رەسۋرستارى بويىنشا وراسان الەۋەتى بولا تۇرا، تولىقتاي يمپورتقا تاۋەلدى بولىپ وتىرعانىمىز راس. تاۋارلار يمپورتى مەن شيكىزات ەكسپورتى عانا بولعان كەزدە ناقتى ەكونوميكانىڭ قانداي دا ءبىر ءوسۋى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ ارتىق شىعار.
وندىرۋشىلەر ءۇشىن تەڭ ەمەس ەكونوميكالىق جاعدايلار وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەرگە ىشكى نارىقتاردا دا، سىرتقى نارىقتاردا دا ءوندىرىستى ءتيىمدى دامىتۋعا ءمۇمكىندىك بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە جەڭىل يندۋستريا ونىمىنە جىل سايىنعى قاجەتتىلىك 5 ملرد دوللارعا جۋىق دەپ باعالانىپ وتىر.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ەلدىڭ ىشكى نارىعىن قورعاۋ ءۇشىن جەڭىل ونەركاسىپتەگى ءوز ءونءدىرىسىمىزدىڭ پلانكاسىن ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنە دەيىن جەتكىزۋ، ياعني، وتاندىق ءوندىرىس ۇلەسىن 30 %-عا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك. ىشكى نارىقتى وتاندىق ساپالى ونىممەن تولتىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساعانىمىز ابزال. شيكىزاتتى دايىن ونىمگە دەيىن تەرەڭ وڭدەۋدى جۇزەگە اسىراتىن جەڭىل ونەركاسىپ ءونىمىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن جەڭىلدىكتەر بەرۋ تەتىگىن ەنگىزۋ قاجەت. ولاردى قوسىلعان قۇن سالىعىنان بوساتۋعا، پرەفەرەنسيالار مەن سۋبسيديالاردى جانە باسقالاردى بەرۋگە بولادى. سانيتاريالىق-گيگيەنالىق نورماتيۆتەرگە، تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر مەن ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيتىن تىگىن، توقىما، تەرى-بىلعارى ءجانە اياقكيىم ءونىمىن وتكىزۋ ءۇشىن جاۋاپتىلىقتى قاتاڭداتقان ءجون. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى تاۋارلارىن سىرتقى نارىققا جىلجىتۋىنا قولداۋ جاساۋ قاجەت.
– قانداي كەدەرگىلەر بار ەكەنى بايقالىپ وتىر؟
– اۋەلى ساپالى شيكىزاتتى تەرەڭ قايتا وڭدەۋ جانە ولاردىڭ جەتىسپەۋشىلىك پروبلەماسىن شەشۋ قاجەت. مىسالى، قازىرگى ۋاقىتتا ماقتا تالشىعىنىڭ تەك 2%-ى عانا دايىن ونىمگە دەيىن قايتا وڭدەلەدى، ءجۇنءنىڭ 12%-ى باستاپقى وڭدەۋگە جاتقىزىلادى. ستاتيستيكا دەرەكتەرى بويىنشا، شيتءتى ماقتا، وڭدەلمەگەن تەرى، جۋىلماعان ءجۇن تۇرىندەگى شيكىزاتتىڭ 90%-عا جۋىعى شەت ەلگە ەكسپورتتالادى. تىگىن ونەركاسىبى ءىس جۇزىندە قازاقستاندا وندىرىلمەيتىن يمپورتتىق ماتالاردى، يىرىلگەن ءجىپتى، فۋرنيتۋرانى پايدالانۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. بۇل بۇيىمدار قۇنىنىڭ جوعارى بولۋىنا جانە باعاسى بويىنشا ولاردىڭ يمپورتتىق ونىممەن باسەكەلەسۋگە قابىلەتسىزدىگىنە اكەپ سوعادى. سوندىقتان وتاندىق وندىرۋشىلەر شەتەلدىك وندىرۋشىلەرمەن باسەكەلەستىك كۇرەستە جەڭىلىپ جاتادى.
بۇل پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن شيكىزات ەكسپورتىن تەجەۋ جانە وڭدەلۋ دارەجەسى ءتومەن ءونىمدى اكەتۋگە جوعارى باجداردى ەنگىزۋ بويىنشا شارالار قولدانىلۋعا ءتيىس.
سونداي-اق وتاندىق جەڭىل يندۋس-تريانى دامىتۋ ءۇشىن وندىرىستە شيكىزاتتى الۋدان دايىن ءونىمدى جاساۋعا دەيىنگى تولىق سيكلى اسا قاجەت. مىسالى، وسىرىلگەن ماقتادان ءشيتتى ماقتانى الۋ عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ودان ماتا دايىندالعانى جانە دايىن كيىم تىگىلگەنى ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى.
بۇل ماسەلەدە ءبىزدىڭ كەڭەستىك داۋىردەن كوپ جىلعى تاجىريبەمىز بار. ءبىزدىڭ ءوز شيكىزات قورىمىز بولعان، تولىق قايتا ءوڭدەۋدى جانە دايىن ءونىم شىعارۋدى جۇزەگە اسىردىق. «الماتىكىلەم»، شىمكەنت قاراكۇل زاۋىتى، سەمەي تەرى-بىلعارى كومبيناتى، الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتى، جامبىل ءجۇن وڭدەۋ كومبيناتى جانە الماتى قالاسىنداعى «جەتىسۋ» اياقكيىم فابريكاسى سياقتى قازاقستاندىق جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى الەمگە ايگىلى بولدى، ونىمدەرى جوعارى سۇرانىسقا يە بولعان ەدى.
قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكادا شيكىزات قورىن دامىتۋ ماسەلەلەرى مەملەكەتتىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مىقتى جانە جۇيەلى قولداۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ ارقىلى شەشىلۋدە. سوندىقتان قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبىن بۇرىنعى قارقىنىنا جەتكىزۋ ءۇشىن بارلىق العىشارتتار بار.
– ول ءۇشىن ءىس-شارالاردى قولعا العان ءجون.
– ءبىرىنشى كەزەكتە، باسەكەگە قابىلەتتى دايىن ءونىمدى شىعاراتىن كاسىپورىنداردى قولداۋ جانە ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا، سونداي-اق وتكىزىلگەن ءونىم ءبىرلىگىنە قوسىمشا جەڭىلدىكتەر بەرۋ جولىمەن ودان ءارى ەكسپورتىن ىنتالاندىرۋ قاجەت. مىسالى، دايىن ءونىمنىڭ ەكسپورتىن ىنتالاندىرۋدىڭ مۇنداي ءادىسى قىتايدا، ءوزبەكستاندا تابىستى قابىلدانعان. مۇنداي شارالار شيكىزاتتى دايىنداۋ مەن ءوڭدەۋ، ماتەريالداردى ساپالى دايىنداۋ، حالىقتىڭ، اسىرەسە، ايەلدەردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەڭ باستىسى، اتالعان سالادا جانە جالپى رەسپۋبليكادا قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋ بويىنشا جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى.
سونداي-اق قازىرگى زامانعى جەڭىل يندۋستريانىڭ عىلىمدى قاجەتسىنەتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل سالانىڭ ءباسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ تەحنولوگيا مەن يننوۆاسياعا سالىناتىن ينۆەستيسيانىڭ دەڭگەيىنە تاۋەلدىلىگى جوعارى.
وكىنىشكە قاراي، وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگىندە جابدىقتاردىڭ، سونداي-اق ءوندىرىستىڭ تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەرىنىڭ فيزيكالىق جانە مورال-دىق جاعىنان توزۋى ەڭبەك ونىمدىلىگىنە، ءونىم ساپاسىنا تەرىس اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.
ءبىز ءوز ونىمدەرىمىزدى تانىستىرا ءبىلۋىمىز دە كەرەك-اق. وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ تەحنولوگيالار ترانسفەرتىندە بەلسەندى ءارى ۇتقىر بولماۋى – تاعى ءبىر ماڭىزدى ءماسەلەنىڭ ءبىرى. مىسالى، «Mango»، «Zara» سياقتى كوپشىلىككە قولجەتىمدى برەندتەر جاڭا كيىم ۇلگىلەرى تانىستىرىلعاننان كەيىن، 10-15 كۇننەن سوڭ، بۇكىل الەمدە ساتىلا باستايدى ەكەن.
تاعى ءبىر ماسەلە، الەۋەتىنىڭ جوعارى بولۋىنا قاراماستان، جەڭىل ونەركاسىپ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن جوق. دەمەك، ءبىز وسى سالادا جوعارى ناتيجەگە قول جەتكىزبەي، جارتى جولدا توقتاپ قالدىق.
– نارىق زامانىندا تەرى بۇيىمدارىنىڭ باعاسى ارتىپ تۇر. ال ءبىز بار بايلىقتى ىسكە اسىرا الماي وتىرمىز. تەرى ءوندىرىسىن قالاي جولعا قويۋعا بولادى؟ وسى سالاعا ارنايى توقتالىپ وتسەڭىز.
– قازاقستاندا كليماتتىڭ، ساپالى جەم-شوپ بازاسىنىڭ جانە تابيعي سەلەكسيانىڭ ارقاسىندا تەرى ساپالى ءارى جوعارى سۇرانىسقا يە. جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپ-ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، 2012 جىلى ەلىمىزدە تولىق ءوڭدەلمەگەن 10 ملن دانا تەرى وندىرىلگەن. ونىڭ ىشىندە 2 ملن دانا ەكسپورتتالعان، ءىشكى وڭدەۋگە 1،7 ملن دانا جىبەرىلگەن. يمپورت مۇلدەم جۇزەگە اسىرىلماعان دەرلىك. 6،3 ملن دانا وڭدەلمەگەن تەرى «كولەڭكەدە» قالىپ وتىر جانە «قارا» جانە «سۇر» ەكسپورت سحەماسى ارقىلى زاڭسىز جولمەن ەلدەن شىعارىلعان.
جالپى، تەرى – ستراتەگيالىق ءونىم، ونى جوعارى وڭدەۋگە دەيىن جەتكىزىپ، دايىن ءونىمءدى ەكسپورتقا شىعارۋعا بولادى. ءماسەلەن، پراكتيكا كورسەتكەندەي، وڭدەلگەن تەءرىنى ساتقانعا دەيىن تەرى شيكىزاتىنىڭ ساتىپ الۋ باعاسىن 20 ەسەگە، ال دايىن ءونىم (اياقكيىم، كۇرتەشە، سومكە) شىعارعان كەزدە ونى 70 ەسەگە دەيىن كوتەرۋگە بولادى. مىسالى، قازاق كسر-نىڭ اياقكيىم سالاسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە اياقكيىم ءونءدىرىسىنىڭ كولەمى جىل سايىن شامامەن 390 ملن جۇپ بولعان.
تەرى دايىنداۋ وسى سالانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى پروبلەماسى ءارى تەجەۋشى فاكتورى بولىپ تابىلادى. قازاقستان اگرارلىق ەل بولعانىنا قاراماستان، بىزدە تەرى دايىنداۋ جانە وڭدەۋ جونىندەگى كاسىپورىندار قالعان جوق دەسەك تە بولادى. سوندىقتان وبلىستىق اكىمدىكتەر بيزنەسپەن بىرلەسىپ، ساتىپ الۋ-دايىنداۋ كەڭسەلەرىن اشۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋى كەرەك. بۇل رەتتە، دايىنداۋ كەڭسەلەرى تەرىنى كەيىننەن وتاندىق تەرى زاۋىتتارىندا وڭدەۋ ءۇشىن ونى باستاپقى وڭدەۋدى ءوز مىندەتتەرىنە العانى ءجون.
الداعى ۋاقىتتا وسى سالاعا تەرەڭ ءمان بەءرىلىپ، ەلىمىز ءوزىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن، ياعني تەرى ءوندىرۋ بويىنشا ورتالىق ازياداعى ۇستەم جاعدايىن، گەوگرافيالىق جاعىنان قولايلى ورنالاسۋىن پايدالانۋى كەرەك-اق. ونىڭ ۇستىنە بىزگە جۇڭگو نارىعى جاقىن، ول دا ءتيىمدى بولماق. مۇنىڭ بارلىعى قازاقستانعا بۇكىل ورتالىق ازيادا تەرى شيكىزاتىن وڭدەۋ جونىندەگى وڭىرلىك پروسەسسينگتىك ورتالىقتىڭ ورنىن يەلەنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سول سەكىلدى ءجۇن وڭدەۋ سالاسىندا دا پروبلەمالار بار. جىل سايىن قىرقىلاتىن 40 مىڭ توننا ءجۇننىڭ شامامەن 30%-ى، ونىڭ ىشىندە 17%-ى جۋىلماعان كۇيىندە ەكسپورتتالادى. بۇل تومەن باعاعا كەتىپ جاتقانىن بىلدىرەدى.
ءجۇننىڭ 70%-نان استامى جوعالادى، ءوڭدەلمەيدى. بەرەكەتسىز ءجۇن نارىعىنىڭ بولۋىنان ءجۇن ارزان باعامەن باقىلاۋسىز ءجانە سەرتيفيكاتسىز قازاقستاننان تىس جەرلەرگە، ال تۇسكەن قاراجاتتىڭ ايتارلىقتاي بولىگى «كولەڭكەلى اينالىمعا» كەتىپ جاتىر، بۇل ۇلكەن شىعىندارعا اكەلىپ، وسىنىڭ سالدارىنان مەملەكەت جىل سايىن 6،0 ملن دوللار جوعالتىپ وتىر.
ەگەر ءجۇن ءوندىرىسىنىڭ شىعىندارىن بارىنشا ازايتساق، ول ەلدىڭ بيۋدجەتىن تولتىرىپ قانا قويماي، سونىمەن قاتار حالىقتىڭ ءجۇن ءوندىرۋ مەن ونى وڭدەۋدە، ونىڭ ىشىندە اۋىلدىق جەرلەردەگى ازاماتتارىمىزدىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– ماقتانى ەل ىشىندە «اق التىن» دەپ اتايتىنى بەلگىلى. وڭتۇستىك وڭىردە ماقتا ءوسىرگەنىمىزبەن، شىن مانىندە، ونىڭ تابىسى ارتۋىنا قانداي كەدەرگىلەر سەبەپ بولۋدا؟
– بىزدە جىل سايىن شامامەن 100 مىڭ توننا ماقتا تالشىعى وندىرىلەدى، ونىڭ 90%-ى ەكسپورتتالادى. بۇگىنگى كۇنى وڭءتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 15 ماقتا وڭدەۋ زاۋىتى بار، ءبىراق ولاردىڭ جابدىقتارى ەنەرگيانى كوپ قاجەتسىنەتىنى، شىعارىلاتىن تالشىق ساپاسىنىڭ تومەن بولۋى جانە ءوز شيكىزاتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى – باستى پروبلەمالار.
بۇل رەتتە، ماقتا ءشيتىن ەگۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن، ياعني ءوسىرۋدىڭ قازىرگى زامانعى ادىستەمەلەرىن، پلەنكا استىندا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانۋعا نازار اۋدارۋ قاجەت، بۇل ەگىس القاپتارىن ۇلعايتپاي-اق، ونىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان باسقا، سۋبسيديالاۋ تەتىگىن قايتا قارايتىن كەز كەلءدى. ولاردى جانار-جاعارمايعا، سۋاراتىن سۋعا جانە مينەرالدىق تىڭايتقىشتارعا ءبولۋدىڭ ورنىنا، سۋبسيديانى ءوندىرىلگەن ءونىمنىڭ بىرلىگىنە، ياعني ءشيتتى ماقتاعا ءبولۋ تيىمدىرەك بولار ەدى.
قىسقا مەرزىم ىشىندە سپۋتنيكتىك بايلانىس پەن حابار تاراتۋدىڭ عارىشتىق جۇيەسى، اۆتوموبيل، راديوەلەكترونيكا، ونەركاسىپ جابدىعىن ءوندىرۋ، ماشينا جاساۋ كەشەنى سياقتى عىلىمدى قاجەتسىنەتىن جانە يننوۆاسيالىق كۇردەلى وندىرىستەردى ىسكە اسىرا بىلگەن تاۋەلسىز ەلىمىزدە جەڭىل ونەركاسىپتى دە «اياعىنان تۇرعىزۋ» قيىنعا سوقپاس دەپ ويلايمىن. وسى ورايدا، ۇكىمەت جەڭىل ونەركاسىپتى ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىنا قوسىپ، وعان دەگەن كوزقاراسىن قايتا قاراۋى قاجەت. ەلباسى ايتىپ وتكەندەي، ءوندىرۋشىنىڭ ساپاسى مەن كەپىلءدىگىن بىلدىرەتىن «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن جازۋى بار تانىمال برەند جاساۋ كەرەك.
– ەلىمىزدە جەڭىل ونەركاسىپتى سەرپىندى دامىتۋ تۋرالى قانداي ۇسىنىستارىڭىز بار؟
– ول ءۇشىن تۇرىپ قالعان كاسىپورىنداردى جەڭىل ونەركاسىپتى باسقارۋ جونىندە دەربەس ۇلتتىق وپەراتور قۇرۋ ارقىلى ىسكە قوسۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە «Kaznex Invest» اكسيونەرلىك قوعامىنىڭ، «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋ حولدينگى» اكسيونەرلىك قوعامىنىڭ قۇرالدارىن پايدالانۋ قاجەت. ءوندىءرىسكە ينۆەستيسيا قاجەت. سوندىقتان شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن دە، ءوزىمىزدىڭ ءوندىرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن دە تارتىمدى جاعداي جاساۋدىڭ ماڭىزى زور. شەتەلدىكتەر ءۇشىن كەلىسىمشارتتىڭ قولدانىلۋ ۋاقىتىنا وڭايلاتىلعان ۆيزالىق رەجيم مۇمكىندىگىن قاراۋ كەرەك. سونداي-اق وندىرىستەردە تەحنيكالىق باقىلاۋ ءبولىمدەرىن جاڭعىرتقان ءجون. «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن بەلگىسى بار تاۋارلاردى تانىمال ەتۋ جانە قازاقستاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەر جانە كيىم مەن اياقكيىم برەندتەرى تۋرالى تانىمدىق تەلە-راديو باعدارلامالارىن شىعارۋ ارقىلى قايتا قاراۋ كەرەك.
– كوپ بايقالماي جۇرگەن تاعى قانداي ماڭىزدى ماسەلە بار دەپ ويلايسىز؟
– بۇل رەتتە، بالالار تاۋارلارىن ءوندىرۋ مەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى بۇگىنگى كۇنى، ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا، بالالار كيىمى مەن اياقكيىمى نارىعىنىڭ كولەمى جىل سايىن 200،0 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن! الايدا وتاندىق بالالار تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 1 %-دان اسپايدى.
– وقۋشىلاردى ساپالى ءارى دەنساۋلىعى ءۇشىن ءقاۋىپسىز مەكتەپ فورماسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە ەرەكشە الاڭداتادى. ءماسەلەن، جىل سايىن كۇزدە اتا-انالار مەكتەپ فورماسىن ىزدەۋ مەن وعان تاپسىرىس بەرۋدىڭ الەگىنە تۇسەدى. ويتكەنى ولاردى بىزگە قىتايدان، تۇركيادان، قىرعىزستاننان اكەلەدى. نەگە بۇلاي؟
– وسى ءبىز «بالالارىمىز ءۇشىن قانداي كيىم ساتىپ الىپ جاتىرمىز؟» دەگەن سۇراققا ويلانىپ كوردىك پە؟ بىزگە باعاسى قىمبات، ءبىراق ساپاسى تومەن، قاۋىپسىزدىك سەرتيفيكاتتارى، شىعارىلۋ سەرتيفيكاتتارى جوق، ينۆويستارى جوق تاۋارلار ۇسىنادى. ەڭ سوراقىسى، سول مەكتەپ فورماسىنا بالالارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن سينتەتيكالىق ماتالاردى ءجيى قولدانىلادى.
ءبىز ءوز وندىرۋشىلەرىمىزدى قولداۋدىڭ ورنىنا، ءىس جۇزىندە باسقا ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا ينۆەستيسيا سالىپ، ولاردى كوتەرىپ ءارى بايىتىپ وتىرمىز. جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ اقپاراتى بويىنشا، قازاقستاندىق وقۋشىلاردىڭ سانى شامامەن 2 ملن بولسا، 1 بالاعا شاققاندا مەكتەپ فورماسىنىڭ باعاسى شامامەن 15 مىڭ تەڭگە دەگەن ەسەپپەن العاندا، بۇل نارىقتىڭ كولەمى جىل سايىن شامامەن 30،0 ملرد تەڭگە دەپ باعالانىپ وتىر. مىنە، قاراجات قايدا كەتىپ جاتىر؟!
سوندىقتان ۇكىمەتكە ءبىرىڭعاي مەكتەپ فورماسىن ەنگىزۋ جانە ونى تەك قازاقستاندا عانا ءوندىرۋدى مىندەتتەۋ ماسەلەسىن قارايتىن ۋاقىت كەلدى.
بۇل ءبىر جاعىنان – ءماجبۇرلى ءارى قاجەتءتى شارا، ەكىنشى جاعىنان – بالالارعا ارنالعان مەكتەپ فورماسىن، سپورت كوستيۋمدەءرىن، كيىم جانە اياقكيىم شىعاراتىن، پاتريوتتىق رۋحتا جۇمىس ىستەپ جاتقان وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى ناقتى قولداۋ.
جەڭىل ونەركاسىپتىڭ وتاندىق كاسىپورىندارىنىڭ قارۋلى كۇشتەر، ىشكى ىستەر ورگاندارى، قۇتقارۋ جانە باسقا دا قىزمەتتەردىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن نىساندى كيىم-كەشەك تىگۋى ەكىنشى قادام بولۋى مۇمكىن. ءبىز قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرى مەن قالالارىندا ساپالى مەكتەپ فورماسى مەن نىساندى كيىم-كەشەك تىگىپ، جەمىستى جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن كاسىپورىندار بار دەپ سەءنىمدى تۇردە ايتا الامىز.
بۇل ءۇشىن تاۋارلارعا ۇنەمى مونيتورينگ جۇرگىزۋ، ءبىرىڭعاي اقپاراتتىق پورتال قۇرۋ، وبلىستىق اكىمدىكتەردىڭ سايتتارىندا اقپارات ورنالاستىرۋ، جەڭىلدىكتى شارتتارمەن ساۋدا الاڭدارىن ۇسىنۋ قاجەت.
– ويىڭىزدى قورىتىندىلاي كەلگەندە، اتالعان سالاعا تىڭ سەرپىن بەرۋ ءۇشىن تاعى دا قانداي ماسەلەلەردى ەسكەرگەن ءجون بولار ەدى؟
– بۇگىنگى كۇنى قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبى ءۇشىن وتكىر پروبلەما بولىپ وتىر. جۇمىسشىلار، تىگىنشىلەر عانا ەمەس، جوعارى جانە ورتا بۋىننىڭ تەحنيكالىق جۇمىسكەرلەرى دە جەتىسپەيدى. ەلدە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى جەڭىل ونەركاسىپ ماماندارىن دايىندايتىن وقۋ ورىندارى جەتكىلىكتى بولعانىمەن، كوپتەگەن تۇلەكتەر ءوزىنىڭ مانسابىن وندىرىسپەن بايلانىستىرعىسى كەلمەيدى. بۇل ەڭبەك جاعدايىنىڭ اۋىرلىعى مەن جالاقىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى. كاسىپورىنداردا كادرلاردىڭ باسقا سالاعا كەتۋى بايقالادى.
سوندىقتان كادر ماسەلەسى پەرسونالدى باسقارۋ مەن كاسىپتىڭ بەدەلىن كوتەرۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى. ءبۇگىنگى كۇنى ماماندار دايارلاۋدىڭ ساپالىق كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋعا باسا ەكپىن بەرىلۋگە ءتيىس جانە مۇندا ءبىلىم مەن كاسىبي شەبەرلىك ءوندىرىستىڭ ماڭىزدى رەسۋرسى رەتىندە قارالۋعا ءتيىس. بۇدان باسقا، ءبىلىم بەرۋ مەن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى اراسىنداعى الشاقتىقتى جويۋ قاجەت.
بۇل ءۇشىن ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرەتىن ۆەدومستۆولارىمىز بيزنەس مۇقتاج بولىپ وتىرعان مامانداردى دايارلاۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستى قالىپتاستىرۋى كەرەك، سونداي-اق وقۋ ستاندارتتارىن ناقتى بيزنەس وكىلدەرىمەن جانە سالالىق قاۋىمداستىقتارمەن كەلىسۋگە ءتيىس. سونداي-اق بۇل كاءسىپتىڭ بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن «ءوندىرىس وزاتى»، «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن»، «ۇزدىك تىگىنءشى»، «ۇزدىك ءوندىرىس شەبەرى» اتاقتارىن جاڭعىرتۋ قاجەت.
قازاقستاننىڭ الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندە مەملەكەت باسشىسى قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ماقساتىندا دەپۋتاتتىق كورپۋس جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس اتقارۋدا. پارتيالاردىڭ قوعامدىق قابىلداۋىنىڭ، «نۇر وتان» فراكسياسى جانىنداعى ماڭىزدى كەڭەستەردىڭ ديالوگ الاڭدارىندا جەڭىل يندۋستريانىڭ جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ ونىمەن ءوزارا بايلانىستى سالالارىنىڭ ەڭبەك ۇجىمدارىمەن، قوعامدىق ءبىرلەستىكتەرىمەن جانە كاسىپكەرلەرىمەن كەزدەسۋلەر مەن تالقىلاۋلار وتكىزىلۋدە. مۇندا دەپۋتاتتار اتالعان سالانىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جانە سالانىڭ تۇتىنۋشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋدە.
سونىمەن قاتار قازىرگى ۋاقىتتا پارلامەنت ماجىلىسىندە ماقتا سالاسىنىڭ دامۋىن جەتىلدىرۋ، ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار ماسەلەلەرى جونىندە ماڭىزدى زاڭ جوبالارى قارالۋدا. كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ جوباسىن جان-جاقتى تالقىلاۋ جانە پىسىقتاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. اعىمداعى سەسسيادا پارلامەنت كاسىپكەرلىك قىزمەت ءۇشىن جاعدايدى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ، مەملەكەتتىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتكە قاتىسۋىن شەكتەۋ ماسەلەلەرى ءجونىندە زاڭدار قابىلدادى، بۇل زاڭدار بيزنەس جۇرگىزۋ جاعدايىن جاقسارتۋعا، كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا جانە ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
ەلىمىزدە العا قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. ءبۇگىنگى كۇنى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ جەدەل دامۋىنا سەرپىن بەرۋگە قابىلەتىمىز دە جەتكىلىكتى. ول ءۇشىن كەشەندى جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك.
– ەلىمىزدەگى جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ ۇلكەن ماسەلەلەرىن قوزعاپ، ءوز ويلارىڭىز بەن ۇسىنىستارىڭىزدى ايتىپ بەرگەنىڭىزگە راقمەت!
دەرەككوز: ايقىن-اقپارات
