مارات توقاشبايەۆ، رەسپۋبليكالىق قوعامدىق-ساياسي «پرەزيدەنت جانە حالىق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، مادەنيەت قايراتكەرى، پروفەسسور:
– تەك ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس، شەتەلدىڭ بەلگىءلى ساراپشىلارى، ساياساتتانۋشىلارى، مەملەكەت قايراتكەرلەرى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ 5 ينستيتۋسيونالدىق رەفورماسى جونىندە وتە جاعىمدى پىكىرلەر ايتۋدا. ءيا، مۇنداي ءىرى رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن، «100 ناقتى قادام» جاساۋ كەرەك. مۇنى ەلباسى «ۇلت جوسپارى» دەپ اتادى. «ەگەر دە وسى «100 ناقتى قادام» ويداعىداي جۇزەگە اساتىن بولسا، قازاقستان ۇلكەن ءبىر بەلەسكە شىعادى» دەيدى كوپتەگەن ساراپشىلار. ءسىز نە ايتاسىز؟
– ءسوز جوق. بۇل – وتە اۋقىمدى جوسپار. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2015 جىلعى 6 مامىردا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بەس ينستيتۋسيونالدىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ 100 ناقتى قادامىن بەلگىلەپ بەرگەن بولاتىن. ول – ءىس جۇزىندە، ەڭ الدىمەن، جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ جانە سونىمەن قاتار جاڭا تاريحي جاعدايلاردا ۇلتتىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋى جونىندەگى وزىندىك جوسپارى. جوسپار ەكونوميكالىق دەرتتەرءدىڭ سىرتقى بەلگىلەرىن سىلاپ-سيپاپ قويۋدى ەمەس ونى جۇيەلى ەمدەۋدى، قوعام مەن مەملەكەتتى تۇبەگەيلى قايتا وزگەرتۋگە نەگىز قالاۋدى ماقسات ەتەدى.100 ناقتى قادام – بارشاعا ارنالعان قازىرگى زامانعى مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان. بۇل ءۇشىن، ەڭ الدىمەن، كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ قاجەتتىلىگى نازارعا الىنعان. ول البەتتە نەگىزىنەن، كاسىبي كادرلاردان باستالاتىنى ءمالىم. ەلباسى بۇل جەردە ءۇش ساتىلى ىرىكتەۋ جۇيەءسىن ەنگىزۋدى ۇسىنادى. ەڭبەكاقىنى ناتيجە بويىنشا تولەۋگە كوشۋ شىنىندا دا، مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىراتىنى ءسوزسىز. اۋىستىرىلاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە لاۋازىمدىق ءمىندەتتەرىن اتقارۋ كەزەڭىندە ولارعا جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعىنسىز قىزمەتتىك پاتەرلەردى مىندەتتى تۇردە بەرۋ دە ءىستى العا باستىرۋعا ايتارلىقتاي جاردەمدەسەدى. بۇعان مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاڭا ەتيكالىق كودەكسىن ءتۇزۋ دە كوزدەلگەن.
– بەس ينستيتۋسيونالدىق رەفورمانىڭ ەكىنشى باعىتى زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانى بەلگىلى.
– ءيا. ول ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسى ينستانسيالارىن وڭتايلاندىرۋدى كوزدەيدى. بۇرىنعى بەس ساتىلى سوت جۇيەسى ەندى ءۇش ساتىلى سوت تورەلىگىنە اۋىستىرىلماق. سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتاردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ مەن بىلىكتىلىك تالاپتارىن كۇشەيتۋ وتە ورىندى. بەس ينستيتۋسيونالدىق رەفورمانىڭ ءۇشىنشىسى يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتيدى. بۇل ارادا جەر تەلىمدەرىن ماقساتتى پايدالانۋ ءتۇرىن وزگەرتۋگە رۇقسات الۋ رەسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ كوپ ادامداردى قۋانتاتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى وسى ماسەلە جاڭا قۇرىلىستار سالۋعا كوپ كەدەرگى بولىپ كەلگەن. جۇرتتىڭ جاڭا جەر كودەكسىنەن دە كۇتەرى كوپ. ارى قاراي قۇرىلىسقا رۇقسات الۋدىڭ ءۇش ساتىلى قاعيداتى ەنگىزىلمەك.
– ناقتى 100 قادام ىشىندە قازاقستاندى حالىقارالىق كولىك-كوممۋنيكاسيالىق اعىمدارعا ينتەگراسيالانۋ تالاپتارى دا كورسەتىلگەن.
– اسىرەسە، «ەۋرازيالىق ترانسكونتينەنتالدىق ءدالىز» مۋلتيمودەلدىك كولىك ءدالىزىن قۇرۋ جونىندەگى جوبانى ىسكە قوسۋ زور مۇمكىندىكتەر اشادى. ول ازيادان ەۋروپاعا جۇكتەر ءترانزيتىن كەدەرگىسىز جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كولىك ءدالىزى: ءبىرىنشى باعىت – قازاقستان اۋماعى ارقىلى رەسەي فەدەراسياسىنا جانە ودان ءارى ەۋروپاعا وتەدى. ەكىنشى باعىت – قازاقستان اۋماعى ارقىلى قورعاستان اقتاۋ پورتىنا دەيىن، ودان ءارى كاسپيي تەڭىزى مەن ازەربايجان، سودان سوڭ گۇرجىستان ارقىلى. جوباعا بولاشاقتا 2014 جىلدىڭ اياعىندا قۇرىلعان ازيا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيسيالار بانكىن تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
وسى باعىتتا ەلىمىزدە حالىقارالىق اۆياسيالىق حاب قۇرۋ يدەياسى دا وتە ورىندى. ستراتەگيالىق ينۆەستوردى تارتۋ ارقىلى الماتى ىرگەسىنەن الەمدىك ستاندارتقا ساي كەلەتىن حالىقارالىق جاڭا اۋەجاي سالىناتىن بولادى. ASTANA EXPO – 2017 ينفراقۇرىلىمدارى ارقاۋىندا ارناۋلى مارتەبە بەرە وتىرىپ، استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن (ءاىعس) قۇرۋ ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەكتەسپەك. قارجى ورتالىعىنىڭ دامۋ ستراتەگياسى كاپيتال نارىقتارىنا قىزمەت كورسەتۋ جانە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ماماندىعىنا سايكەس ازىرلەنەتىن بولادى. ەليتالىق قارجى قىزمەتىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن، سونىڭ ىشىندە private banking اكتيۆتەردى باسقارۋ سالاسىنداعى قىزمەتتەر دامىتىلادى. قارجى ورتالىعى اۋماعىندا رەسمي ءتىل رەتىندە اعىلشىن ءتىلىن ەنگىزۋ دە ءوزىن-وزى اقتايتىن شارۋا. ايتپەسە، قيت ەتكەننىڭ بارىنە كۇنى ءوتىپ بارا جاتقان ورىس ءتىلىن قولدانۋ ابىروي بەرمەسى انىق. ەكونوميكانىڭ التى نەگىزگى سالاسى ءۇشىن ون الدىڭعى قاتارلى كوللەدج بەن ون جوعارى وقۋ ورنىندا بىلىكتى كادرلاردى ازىرلەۋ، كەيىننەن بۇل تاجىريبەنى ەلىمىزدىڭ باسقا وقۋ ورىندارىنا تاراتۋ قۇپتارلىق ءىس. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە – جوعارى سىنىپتار مەن جوو-لاردا اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋ نىساناسى كوكەيگە قونادى.
– بۇدان بىلاي، مەملەكەت قىزمەتكەرلەءرىنىڭ جۇمىسى، ءتۇرلى جوسپارلار مەن باعدارلامالاردىڭ اشىقتىعى دا جۇزەگە اسپاق.
– مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ حالىق الدىندا ستراتەگيالىق جوسپارلار جانە اۋماقتىق دامۋ باعدارلامالارىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزىلگەندىگى تۋرالى جىل سايىنعى اشىق باياندامالار جاساۋلارىن جانە ولاردىڭ ەسەپتەرىن رەسمي ۆەب-سايتتاردا ورنالاستىرۋدى تاجىريبەگە ەنگىزۋ بيلىكتىڭ اشىقتىعىنا قول جەتكىزەدى. ەڭ كەرەمەتى سەلولىق وكرۋگ، اۋىل، سەلو، كەنت، اۋداندىق ماڭىزداعى قالا دەڭگەيىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-وزى باسقارۋدىڭ دەربەس بيۋدجەتى ەنگىزىلەتىن بولادى. وبلىس ورتالىقتارىندا جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى قالالاردا ازاماتتاردىڭ ءتيىستى بيۋدجەتتىك جوبالارىن تالقىلاۋعا قاتىسۋىنىڭ تەتىكتەرى جۇمىس ىستەيدى. قازاقستان ازاماتتارى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ءبىر جەردەن الاتىن بولادى. بۇل ماقساتتار جۇزەگە اسۋى ءۇشىن ەل پرەزيدەنتى جانىنان بەس جۇمىس توبىنان جاساقتالعان جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا بۇل مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا ءقازىردىڭ وزىندە كىرىسىپ كەتتى دەسەك تە بولادى.
دەرەككوز: ايقىن-اقپارات
