قازاقستان جانە رەسەي جازۋشىلارى ءجيى كەزدەسە باستادى. بىلتىرعى قاراشا ايىنداعى ءبىرىنشى كەزدەسۋ قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىنىڭ باستاماسىمەن وتكەن بولاتىن.
«قازاقستان-رەسەي» ادەبي الماناعىنىڭ ءبىرىنشى باسىلىمىن تانىستىرۋ ءراسىمى جاڭادان باس قوسۋعا سەبەپ بولدى. سالتاناتتى ءىس-شارا 27 قازاندا رەسەي مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىنىڭ شىعىس ادەبيەتى ورتالىعىندا وتكىءزىلدى. الماناحتى قازاقستان جازۋشىلار وداعى «ليتەراتۋرنايا گازەتا» جانە «رومان-گازەتامەن» بىرلەسە وتىرىپ، ماسكەۋدەگى قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق وكىلءدىگىنىڭ قامقورلىعىمەن باسىپ شىعاردى.
جيناققا ءابىش كەكىلبايەۆ، ولجاس سۇلەيمەنوۆ، يۋريي پولياكوۆ، ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ، ۆلاديمير ليچۋتين، نۇرلان ورازالين، ليەۆ اننينسكيي، ەۆگەنيي رەين، باقىتجان قاناپيانوۆ جانە تاعى باسقا ەكى ەلدىڭ اتاقتى جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى كىردى.
قازاقستاندىق-رەسەيلىك جيناقتىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە رەسەيدەگى قازاقستان ەلشىسى مارات ءتاجين، رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق مادەني ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ارنايى وكىلى ميحايل شۆىدكوي، اقىن جانە جازۋشى ولجاس سۇلەيمەنوۆ، «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» باس رەداكتورى يۋريي پولياكوۆ، «رومان-گازەتانىڭ» باس رەداكتورى يۋريي كوزلوۆ، شىعارمالارى الماناحقا كىرگەن ءبىرقاتار جازۋشىلار، مەملەكەتتىك جانە قوعام قايراتكەرلەرى، ەكى ەلدىڭ شىعارماشىلىق ينتەلليگەنسياسى وكىلدەرى، بەلگىلى رەسەيلىك عالىمدار مەن جۋرناليستەر جانە قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
ءىس-شارانى باستاعان مارات ءتاجين قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «ءبىز مادەنيەتىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىنە جاتاتىن: ءوز انا ءتىلىمىزدى، رۋحانياتىمىزدى، ءداستۇرىمىزدى، قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاساق قانا، قازىرگى زامانعى قىر كورسەتۋلەرگە تيىسىنشە جاۋاپ بەرە الاتىنىمىزدى ەستەن شىعارماۋ قاجەت… مادەني كودىن (ەرەكشەلىگىن) جوعالتقان ۇلت ءوزىن جوعالتقانىمەن بىردەي بولادى. مۇنى بولدىرماۋدىڭ امالىن جاساۋعا ءتيىسءپىز»، دەگەن سوزدەرىن كەلتىردى.
قازاقستان ەلشىسى جازۋشىلاردىڭ ءبىرىنشى كەزدەسۋىندە ءبىرقاتار قاجەتتى ۇسىنىستار ايتىلعانىن ەسكە سالىپ، ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاندىق-رەسەيلىك بىرلەسكەن ادەبي الماناحتى باسىپ شىعارۋ، «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» بەتىندە قازاقستان ادەبيەتى تۋرالى مالىمەتتى ارنايى بولىمدە شىعارۋ، ادەبي اۋدارما ءداستۇرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ولەڭ جانە قارا ءسوز اۋدارماشىلار بايگەسىن وتكىزۋ سەكىلدى ۇسىنىستار بولعانىن ءماءلىمدەدى. بۇل بىرلەسكەن جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستاعانى ەكى ەل قالامگەرلەرىنىڭ ديالوگى تاجىريبەلى ىسكە اينالا باستاعانىن كورسەتەدى، دەدى ول.
–اتالعان ىنتىماقتاستىق باعىتتارىنىڭ ناقتىلىعىنا قاراماستان، ولار قازىرگى كەزدەگى قازاقستان جانە رەسەي، ءتىپتى، بۇكىل ەۋرازيا ايماعى ءۇشىن ەڭ وزەكءتى بولىپ تۇرعان جۇيەلى ماسەلەلەردى اشىپ كورسەتۋدە، – دەدى م.ءتاجين. – الايدا، وسىنىڭ وزىندە بۇگىنگى ماقساتىمىز ودان دا زور، ول بىر-بىرىمىزگە ءوزارا قۇرمەتپەن قادام جاساۋعا سەرپىن بەرۋ بولدى. بۇگىنگى باسقوسۋىمىز دا وسى باعىتتاعى ناقتى قادامعا اينالعانىنا سەنىمدىمىن.
قازاق ديپلوماتىنىڭ پىكىرى بويىنشا، وسى تۇرعىدا ادەبي سىن سالاسىندا دا ەكى ەل جازۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ ىقپالداسۋ ءداستۇرىن قالپىنا كەلتىرۋ ماڭىزدى ماسەلەگە اينالماق.
– ءشۇباسىز، ادەبيەتتانۋ ۇدەءرىءسى عىلىمي تاسىلدەمەنى تالاپ ەتەءدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز قاجەتتى ينفراقۇرىلىممەن قامتىلعان. سوندىقتان، مۇمكىن ەكى ەلدىڭ مادەنيەت، ءبىلىم مينيسترلىكتەرىن جانە ادەبي ينستيتۋتتارىن وسى ىسكە تارتا وتىرىپ، قازاقستاندا جانە رەسەيدە ادەبي ۇدەرىستەرگە ارنالعان عىلىمي زەرتتەۋلەرگە باستاماشىلىق ەتە الامىز، – دەدى مارات ءتاجين.
رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ارنايى وكىلى ميحايل شۆىدكوي ءوز سوزىندە جازۋشىلار اراسىندا باستالعان كەزدەسۋلەرگە جانە ادەبي الماناحتىڭ شىعۋىنا جوعارى باعا بەرىپ، شەكارالاس ەلدىڭ شىن جاعدايىن تەك ادەبيەت ارقىلى بىلۋگە بولادى دەدى.
ول الماناحتىڭ ءوز وقىرماندارىن جاڭا دارىندارمەن تانىستىرعانىن جانە تمد مەملەكەتارالىق گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق قورى وسىنداي باستامالاردى قولداۋعا ءازىر ەكەنىن ايتتى.
–الماناحتىڭ ءمانىسى زور جانە ول كىتاپحانالاردىڭ قورلارىندا بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. ادەبيەت بار جەردە، ۇلتتىڭ رۋحاني ءومىرى دە، تاريحتاعى ۇلت تاعدىرى دا بار، – دەدى ميحايل شۆىدكوي.
اقىن ءارى جازۋشى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءوز كەزەگىندە، بۇگىنگى تاڭدا ادەبيەت داعدارىسقا ۇشىراعانىن ايتتى، سەبەبى، «كەڭەس وداعى جويىلعاننان بەرى ءبىز ۇلى وقىرماندى جوعالتتىق»، دەدى ول. ونىڭ پىكىرى بويىنشا، تاۋەلسىزدىك كەزەڭى بارلىق ادامداردىڭ ءوزارا بايلانىستىلىعىن سەزەتىن كەزەڭى، ال ادەبيەت وسى بايلانىستاردى قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– ادەبيەتتىڭ قازىرگى مادەنيەتتەگى سالماعى تومەندەگەنىنە مەنىڭ ءبىر ارىپتەسىم باسىن جوعالتقان شاشىم-اي دەپ جىلامايدى دەگەن ەدى. الايدا، مەنىڭ ويىمشا، ادەبيەت – شاش ەمەس، مادەنيەتتىڭ باسى، – دەدى اقىن.
ايگىلى قازاق كوسەمسوزشىسى، جازۋشى عادىلبەك شالاحمەتوۆ جازۋشىلاردىڭ بىلتىرعى جىلعى كەزدەسۋى بارىسىندا ورىس ءتىلىنەن قازاق تىلىنە جانە قازاق ءتىلىنەن ورىس تىلىنە اۋدارماشىلار ءبايگەسىن وتكىزۋ بويىنشا قابىلدانعان شەشىم تۋرالى ەسكە سالدى. ول بايگە جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋ ءراسىمى 16 تامىزدا الماتىدا وتكەنىن جانە ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاندىق-رەسەيلىك جازۋشى اناتوليي كيم بولعانىن ءمالىمدەدى.
اناتوليي كيم ءوز سوزىندە ادەبي اۋدارمانىڭ ەرەكشە ءرولىن اتاپ ءوتىپ، ونى بارلىق جۇرتتى بىرىكتىرەتىن ادامنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىنىڭ بىرىنە جاتقىزدى.
– ادامنىڭ جانىن بىلسەڭ ونى سۇيە دە الاسىڭ. بۇل حالىققا دا قاتىستى. حالىقتىڭ جانىن سۇيەر بولسا، ول وزگە حالىقتى دا سۇيە الادى. ال جانىمىز تۋرالى ءبىلىمدى ءبىز باسقا بىرەۋگە تەك ادەبيەت ارقىلى جەتكىزە الامىز، – دەدى ا.كيم.
قازاق كلاسسيكتەرىنىڭ بەلگىلى اۋدارماشىسى اناتوليي كيم قازاق ادەبيەتى بويىندا وزگە الەمدىك ادەبيەتتەردە جوق ءنارسەنىڭ بار ەكەنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرى بويىنشا، بارلىق اتتى كوشپەندىلەر وركەنيەتى مەن مادەنيەتى ءوز تاريحي جولىنىڭ سوڭىندا قازاق ادەبيەتىندە ورىن تاپتى.
«ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» باس رەداكتورى يۋريي پولياكوۆتىڭ ايتۋىنشا، ادەبيەت اركەزدە دە ءوز زامانىنىڭ التىن ءتىلىنىڭ نورماسىن قالىپتاستىرۋدا. ءبىراق، سوڭعى جيىرما جىل بويى ادەبيەتتىڭ وسى قىزمەتىنىڭ ماعىناسى وتە تومەندەدى جانە وسى تۇرعىدا تىعىز ءارى ساپالى ادەبي اۋدارمالاردىڭ ارقاسىندا ءبىءرىن ءبىرى بايىتاتىن ۇلتتىق ءمادەنيەتتەر ىقپالداستىعى اسا ماڭىزدى ماسەلەگە اينالدى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراسياسىنداعى ەلءشىءلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جەمىستى ىنتىماقتاستىقتى ۇلگى رەتىندە كەلتىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەندىگى كەزدە جاس قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك جازۋشىلار اراسىنداعى كەزدەسۋلەر جيىلەي ءتۇسۋى ءتيىس جانە مۇنداي تاجىريبە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاپقانى ءجون.
«قارىم-قاتىناس جاساماساڭ – بوتەنگە اينالاسىڭ». قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى نۇرلان ورازالين ءوز بايانداماسىن وسى قازاق ماقالىنان باستادى. قازاق قالامگەرى ءوزىءنىڭ كەڭەس وداعىندا اتاقتى بولعان جانە شىعارماشىلىق بايلانىستاردىڭ ۇزىلۋىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن سەرگەي ميحالكوۆپەن، راسۋل گامزاتوۆپەن، شىڭعىس ايتماتوۆپەن، داۆيد كۋگۋلتينوۆپەن، مۇستاي كارىممەن كەزدەسۋلەرىن ەسكە الدى جانە باستالعان جازۋشىلار سۇحباتىن ەكى ەل اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ەلەۋلى كەزەڭى دەپ اتادى.
قازاقستان پەن-كلۋبىنىڭ باسشىسى بيگەلدى عابدۋللين ەلدەر اراسىنداعى ساياسي كەدەرگىلەرگە قاراماستان، ادەبيەتتىڭ اركەزدە دە حالىقتاردىڭ قارىم-قاتىناس كوپىرى بولىپ قالا بەرگەنىن ايتتى.
– مەن الەمدىك مادەنيەت رەسەيءسىز بولا الادى دەگەنگە سەنبەيمىن. مەنىڭ ويىمشا، ورىس ادەبيەتىنىڭ بولاشاعى زور. سەبەبى، ورىس ءتىلى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى. ال بۇل ورىس حالقىنىڭ ينتەرناسيونالدىق ميسسياسىنا بايلانىستى، – دەدى ب.عابدۋللين.
«رومان-گازەتانىڭ» باس رەداكتورى يۋريي كوزلوۆ جانە اقىن باقىتجان قاناپيانوۆ جينالعان قاۋىمدى الماناحتى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىمەن تانىستىرىپ ءوتتى.
بۇدان باسقا سالتانانتتى كەزدەسۋ بارىسىندا رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى ماكسيم زامشيەۆ، رەسەيلىك اقىن ۆلاديمير ەرەمەنكو، م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ وكىلى سۆەتلانا انانيەۆا ءسوز سويلەدى. بارلىق قاتىسۋشىلار اتالمىش كەزدەسۋ جانە تانىستىرىلعان الماناحتىڭ ءبىرىنشى باسىلىمى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ادەبي، مادەني ىنتىماقتاستىقتى نىعايتادى دەگەن وي ءبىلدىردى.
ءىس-شارا سوڭىندا «قازاقستان-رەسەي» ادەبي الماناعىنىڭ ەكىنءشى باسىلىمىن شىعارۋ، «ليتەراتۋرنايا گازەتادا» تاقىرىپتىق بەتتەردىڭ شىعۋىن جالعاستىرۋ، ادەبي اۋدارماشىلاردىڭ حالىقارالىق بايگەسىن وتكىزۋ، قازاقستان مەن رەسەيدەگى ادەبي ۇدەرىستەرگە ارنالعان عىلىمي زەرتتەۋلەر ۇيىمداستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ەكى ەل قالامگەرلەرى كەلەسى ءۇشىنشى كەزدەسۋدى 2016 جىلى وتكىزۋدى شەشتى.
