پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءتوراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىندا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ نەگىزگى يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا بيىلدىڭ وزىندە كوپتەگەن قاجەتتى زاڭدار قابىلداۋ باعىتىندا پارمەندى جانە ساپالى جۇمىستار جاسالعانى بەلگىلى. قازىرگى زاماننىڭ ەڭ بيىك ساياسي-الەۋمەتتىك، مادەني، رۋحاني، ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق تالاپتارىنا بارىنشا سايكەس كەلەتىن زاڭدار توپتاماسىن قالىپتاستىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكءتى جانە ماڭىزدى ماسەلەسى. ءويتكەنى، وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلعان ەلىمىزءدىڭ قۇقىقتىق كەڭىستىگىندە ورەلى ماقساتتارعا سايكەس كەلەتىن، ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتى نىعايتا تۇسەتىن «ءماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنا قۇقىقتىق بازا بولۋ كەرەك. سونداي كەشەندى زاڭنامالىق تۇعىر، تۇبەگەيلى ىرگەتاس قازاقستان پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قالانۋدا.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازاربايەۆ ءوزىنىڭ جولداۋلارىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي، ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن بەرى ءۇش ماڭىزدى تاريحي كەزەڭنەن ءوتتى. العاشقى قەزەڭ – ەلىمىز ەگەمەندىگىنىڭ ىرگەتاسى قالانا باستاعان جىلدار، ەكىنشىسى – قالىپتاسقان مەملەكەتكە قول جەتكىزگەن ۋاقىت، ال ەندى ەڭ جاۋاپتى ءۇشىنشى كەزەڭ – جاھاندىق سىن-قاتەرلەر مەن ەلىمىزدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق كەڭىستىگىنە كەلىپ جەتكەن داعدارىستىق ۇدەرىستەر داۋىرىندەگى سىندارلى ارەكەتتەر زامانى. جاڭا تاريحي كەزەڭ تۋىنداتقان زاماناۋي قيىنشىلىقتار مەن سىن-قاتەرلەرگە لايىقتى دەڭگەيدە توتەپ بەرۋگە ارنالعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورما مەن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ الەۋمەتتىك تەتىكتەرى مەن تالاپتارى زاڭنامالىق دەڭگەيدە، قۇقىق جۇزىندە قامتاماسىز ەتىلمەسە، وندا ولاردىڭ الەۋمەتتىك پراكتيكا سالاسىندا جوعارىدا اتالعان ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قيىندىقتارعا ۇشىراۋى مۇمكىن.
فوتو نۋرمۋراتوۆ س.پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءاربىر وتىرىسىندا تالقىلاناتىن كەز كەلگەن زاڭنىڭ تۇپكى تۇجىرىمدامالىق ىرگەتاسى مەملەكەت باسشىسى انىقتاپ بەرگەن، ءتىپتى، بۇۇ-نىڭ اسا ءىرى حالىقارالىق فورۋمىندا حاباردار ەتىلگەن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ «100 ناقتى قاداممەن» تىكەلەي استاسىپ جاتقانىنا كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. اسىرەسە، پرەزيدەنتتىڭ «ۇلت جوسپارىن پراكتيكا جۇزىندە ناقتى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ەڭ شۇعىل زاڭداردىڭ العاشقى توپتاماسى 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس» دەگەن تاپسىرماسى زاڭ سالاسىندا، مەملەكەتتىك ورگانداردا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن قوعام قايراتكەرلەرى ءۇشىن قۇندى باعدار ەكەنىن اتاپ وتۋگە بولادى. ەلىمىز پارلامەنتىنىڭ قوس پالاتاسى جوعارىداعى تاريحي ماڭىزدى قۇجاتتارداعى اۋقىمدى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ ناقتى جوسپارى جاسالعانى بەلگىلى. پارلامەنت زاڭ جوبالارىنىڭ توپتاماسىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جۇمىس كەستەسىمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ، پرەزيدەنتتىڭ قول قويۋىنا ۇسىنادى. بۇل ءوز كەزەگىندە بيلىكتىڭ ءارتۇرلى تارماقتارىنىڭ قىزمەتىن بارىنشا سايكەستەندىرەدى.
زاڭنامالىق بازانى ۇنەمى جاڭارتىپ، جاڭعىرتىپ وتىرۋ – زامان تالابى. ارينە، كەز كەلگەن زاڭ قازىرگى كەزەڭنىڭ مۇددەسىنە عانا سايكەس كەلىپ قانا قويماي، زاماننان ءبىرشاما وزىڭقى سيپاتتا قالىپتاسقانى ءتيىمدى. مىنە، سوندا عانا العا قاراي دامۋدىڭ پارمەندىلىگى ارتا تۇسەدى، قوعامدىق كۇشتەر الەۋەتىنىڭ اشىلۋىنا قولايلى مۇمكىندىكتەر جاسالادى، ەلىمىزدىڭ زاڭدارى ءار قيلى سالاداعى پروگرەستىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە اينالادى.
جالپى، داعدارىستان شىعۋدىڭ جولدارىن تابا ءبىلۋ كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ءبىرشاما قيىندىعى بار ماڭىزدى سىناق ەكەنى بەلگىلى. ءبىراق مەملەكەت ءوزىنىڭ قىزمەتىن جەكە-دارا جۇرگىزبەيدى، ول بارشانىڭ كومەگىنە سۇيەنۋى ءتيىس جانە جۇرتشىلىق تولىقتاي قولداۋ بىلدىرگەندە عانا بارلىق رەفورمالاردىڭ ونىمدىلىگى، تيىمدىلىگى ارتا تۇسەرى انىق. ال وسى ورايدا، پارلامەنت ماجىلىسىندەگى جۇمىس توپتارىنىڭ قۇرامىنداعى قىزمەتكە ۇنەمى وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلار مەن مامانداردىڭ، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ، عالىمدار مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ كوپتەگەن وكىلدەرىنىڭ تارتىلاتىندىعى جاقسى نىشان ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك جانە بۇل قادامدار ناعىز دەموكراتيالىق سيپاتتاعى ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ قابىلدانۋىنا نەگىز بولادى. دەمەك، ەلىمىزدىڭ دەپۋتاتتار كورپۋسى بارىنشا كاسىبي جانە اشىق ءتۇردە جۇمىس ىستەۋگە تالپىنادى، حالىقتىڭ شىنايى مۇڭ-مۇقتاجى مەن ءمۇددەلەرىن انىقتاپ، ەلىمىزدىڭ وركەنيەتتى بولاشاعى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە ۇمتىلادى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن، جۇرتشىلىقتىڭ وكىلدەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستاردىڭ ارقاسىندا ءماجىلىس جۇمىسىنىڭ ءبىرشاما ماڭىزدى بولىگى قوعامىمىزعا بەلگىلى بولىپ وتىرادى. دەگەنمەن، زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنا بايلانىستى جۇمىس توپتارىنىڭ كوپتەگەن كۇندەلىكتى وتىرىستارى كوپشىلىك ءۇشىن بەلگىسىز بولىپ قالا بەرەدى. ويتكەنى، ونداي باسقوسۋلاردا ماماندارىمىز ءاربىر زاڭدى بارىنشا ەكشەيدى، سىني تۇزەتپەلەر ەنگىزەدى. ماسەلەن، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءتوراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆ ءوزىنىڭ 8 قازاندا «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان ماقالاسىندا اتاپ وتكەندەي، «2015 جىلعى قىركۇيەكتىڭ باسى مەن 7 قازان ارالىعىندا جۇمىس توپتارىنىڭ 500-دەن استام وتىرىسى، باس كوميتەتتەردىڭ 22 كەڭەيتىلگەن وتىرىسى وتكىزىلدى. دەپۋتاتتار زاڭ جوبالارىنىڭ بۇكىل توپتاماسى بويىنشا 11 مىڭعا جۋىق تۇزەتۋلەردى قاراستىردى، ولاردىڭ جارتىسىنان استامى قابىلداندى». بۇل ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ زاڭ شىعارۋ سالاسى قىزمەتىنىڭ قىسقاشا ءبىر ءساتى عانا. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ زياتتى كەڭىستىگىندە بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىنىڭ تابىستى ەڭبەگىن لايىقتى باعالاپ، ونىڭ ساياسي ۇردىستەگى وڭدى ءيميدجىن، حالىق الدىنداعى بەدەلىن نىعايتا تۇسۋگە تولىققاندى ءۇن قوسۋىمىز كەرەك دەگەن ويدامىز.
پارلامەنتتە سوڭعى ۋاقىتتا ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق مۇددەسىن قالىپتاستىرۋ جانە ازاماتتارى كۇتەتىن، كۇندەلىكتى تىرشىلىگىندە قولداناتىن نورمالاردى انىقتاپ وتىرۋ بەلگىلى ءبىر سىندارلى قۇندىلىقتىق-ماعىنالىق باعىتتا جۇزەگە اسۋدا. اسىرەسە، ۇلت جوسپارىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلى جۇرگىزىلگەنى بايقالادى. مىسالى، مەملەكەتتىك قۇرىلىس ماسەلەلەرى بويىنشا 13 زاڭ جوباسى؛ قارجى، سالىق جانە كەدەن ءىسى ماسەلەلەرى بويىنشا 9 زاڭ جوباسى؛ ەڭبەك، الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ، سونىمەن قاتار، شارۋاشىلىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ماسەلەلەرىن بىرگە العاندا 21 زاڭ جوباسى؛ ءبىلىم بەرۋ، عىلىم، مادەنيەت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى بويىنشا 5 زاڭ جوباسى؛ اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا 4 زاڭ جوباسى جانە باسقا دا قوعامنىڭ الەۋمەتتىك سالالارى بويىنشا كوپتەگەن ماڭىزدى زاڭنامالىق قۇجاتتار قابىلداندى.
ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ستراتەگيالىق باعدارلامالارىندا يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ نەگىزگى باعدار بولىپ وتىرعانىنا بايلانىستى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى ءماتىنىنىڭ جارتىسى ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى قامتيدى. ال پارلامەنتتە قابىلدانعان زاڭ جوبالارىنىڭ جارتىسىندايى وسى ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى زاڭنامالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋدىڭ، قايشىلىقتاردى شەشۋدىڭ نورمالارىن انىقتاۋعا ارنالعانى كەزدەيسوق ەمەس. سونىمەن قاتار، پارلامەنت ۇنەمى مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭناما مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرىپ كەلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك زاڭداردىڭ ءوزارا بايلانىستىلىعىنا، ساباقتاستىعىنا باسا نازار اۋدارىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ماسەلەن، «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ مەن «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭ قابىلداناردا ولاردىڭ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس وتە جاقسى دەڭگەيدە ەسكەءرىلدى. ارينە، «سىبايلاستىق پەن جەمقورلىق» سياقتى كەلەڭسىز قۇبىلىستارمەن تەك زاڭ جۇزىندە نەمەسە قۇقىقتىڭ كۇشىمەن عانا كۇرەسۋ ازدىق ەتەدى. بۇل سالادا جالپى ءمادەنيەءتىمىز بەن رۋحانياتىمىزدى ءوركەندەتۋ ارقىلى، رۋحاني تاربيە بەرۋ، وقۋ جانە تاربيە سالاسىنىڭ بارلىق دەڭگەيىندە ءونىمدى جۇمىستار اتقارۋ ارقىلى جەڭىستەرگە جەتۋگە ءتيىسءتىمىز.
مادەنيەت، عىلىم، ءبىلىم بەرۋ جانە ءدىن سالالارىنىڭ بەدەلدى قىزمەتكەرلەرى دە سىبايلاستىق پەن جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ جالپى ۇدەرىسىنە لايىقتى دەڭگەيدە اتسالىسۋى قاجەت. پارلامەنتتىڭ اتقارىپ وتىرعان ماڭىزدى جانە جاۋاپتى قادامدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى مەن «نۇر وتان» پارتياسى تاراپىنان ۇنەمى قولداۋ تاۋىپ وتىراتىندىعى قۋانتادى. ەنءدى ءاربىر ايماقتاردا، ءوندىرىس ۇجىمدارىندا قۇقىقتىق مادەنيەتى جوعارى ازاماتتار كوبەيىپ، ەلىمىزدىڭ كونستيتۋسياسىن جانە ماڭىزدى زاڭنامالىق قۇجاتتارىن سىيلايتىن، ازاماتتىق پارىزدارىن مۇلتىكسىز ورىندايتىن تۇلعالاردان تۇراتىن قاۋىمداستىقتىڭ قالىپتاسۋى ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ ستراتەگيالىق بولاشاعىنا ءتيىمدى. دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدىڭ العىشارتى تەك ەكونوميكالىق دامۋمەن بايلانىستى عانا ەمەس، ول، سونىمەن قاتار، جان-جاقتى دامىعان ازاماتتىق قوعامىمىزدىڭ ىس-ارەكەتىمەن، تىنىس-تىرشىلىگىمەن استاسىپ جاتاتىنى بەلگىلى. قوعامعا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ءۇلگىلەرى ۇنەمى ناسيحاتتالۋى ءتيىس، سوندىقتان، ەلىمىزگە قۇقىقتىق سالانىڭ، جاستار اراسىندا قۇقىقتىق مادەنيەتءتى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى كۇن سايىن ارتا تۇسەدى.
قازاقستاننىڭ عىلىم سالاسى ءبىرنەشە جىلدان بەرى «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ اۋقىمىندا دامىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ەلىمىزدەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا عىلىمي جوبالار گرانتتىق، باعدارلامالىق-نىسانالى جانە بازالىق قارجىلاندىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ ءجۇر. ال قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىنا سايكەس، «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنا ۇندەس پارلامەنتتىڭ قابىلدانۋىندا «عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتى كوممەرسيالاندىرۋ تۋرالى» زاڭ دۇنيەگە كەلدى.
وعان ەلىمىزدەگى عىلىم مەن ءوندىرىس سالاسىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى بارىنشا ۇيلەستىرۋگە، ءوزارا جاقىنداستىرۋعا دەگەن تالپىنىس دەپ باعا بەرەمىز. ارينە، عىلىمنىڭ پراكتيكالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرا ءتۇسۋىمىز كەرەك. عالىمدار ءوز جاڭالىقتارىنىڭ ناتيجەسىن ناقتى سەزىءنۋى ءتيىس. تەك وسى جەردە ايتا كەتەءتىن جاعداي – وسى كوممەرسيالاندىرۋ كونتەكسىنە تىكەلەي جاتا قويمايتىن، دەگەنمەن، حالقىمىزدىڭ رۋحانيات الەمىنىڭ قۇرىلىمىن نىعايتۋعا قوماقتى ۇلەس قوساتىن گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ ەرەكشە ءمارتەبەسىن ناقتىلاي ءتۇسۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ەلىمىزدەگى ماتەريالدىق دۇنيەنىڭ قالىپتاسۋى مەن رۋحانيات الەمىنىڭ وركەندەۋى اراسىنداعى ءوزارا تولىقتىرۋلار بولادى جانە قوعامىمىزدىڭ پارمەندى جانە جان-جاقتى دامۋىنا ىرگەتاس قالاناتىنىنا كۇمان كەلتىرمەيمىز.
زاڭداردى سىيلاۋ ارقىلى تەك ءوركەندەپ قانا قويماي، ءوزىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىندا ءقادىءرىءمىزدىڭ ارتا تۇسەتىنى انىق.
سەرىك نۇرمۇراتوۆ،
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
