وزدەرىن «يسلام مەملەكەتى» دەپ اتاعان ەكسترەميستىك ۇيىمىنان قاۋىپتەنەتىن الەم تۇرعىندارى كوبىنە ولاردى اسكەري جاعىنان جەڭۋدى ويلايدى. ءبىراق سودىرلار يدەولوگيا ارقىلى كوبەيەدى. ولاردىڭ يدەولوگياسىن جەڭۋ ماڭىزدى. 

دەنيەل كولەر - سيريادان ورالعان اسىرەدىنشىلدەرمەن جۇمىس ىستەپ، ولاردى قالىپتى ومىرگە قايتارۋعا تىرىساتىن باتىستاعى از ماماننىڭ ءبىرى.

گەرمانيادا تۋعان ول ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكا ەلدەرىندەگى وسىنداي بۇرىنعى جاۋىنگەرلەر جانە ولاردىڭ وتباسىلارىمەن جۇمىس ىستەيدى، سوندىقتان «جيھادشىلار» يدەولوگياسىمەن جاقسى تانىس.

«گولليۆۋد ءادىسى»

«يسلام مەملەكەتى» (يم) سودىرلارى الەمدەگى ەڭ تانىمال اسكەري ۇيىمعا اينالدى. ولار «ءال-قايدا» سياقتى باسقا سودىرلار توبى جاساماعان ءادىس-امالداردى قولدانىپ، قاتارىن كوبەيتىپ كەلەدى.

كولەردىڭ ايتۋىنشا، وزدەرىن «جيھادشىلار» دەپ تانىستىراتىن وسىنداي توپتاردىڭ بارلىعى «يسلام دىنىنە زۇلىم كۇشتەر قارسى شىقتى، ءدىندارلار ولارعا قارسى كۇرەسۋى كەرەك»، «كۇرەسكە قوسىلعان ادام شىنايى مۇسىلمانداردىڭ جاڭا مەملەكەتىن قۇرۋعا كومەكتەسەدى» دەپ سەندىرەدى.

كولەر «ءبىراق «يسلام مەملەكەتى» سودىرلارى ايتقان سوزدەرىندە تۇرۋعا تىرىسادى. ولار ۇلكەن گەوگرافيالىق اۋماقتى باسىپ الدى، وزدەرىن مىقتى مەملەكەت رەتىندە كورسەتۋگە تالپىنىپ وتىر. ولار نازار اۋدارعان ادامدارعا «ءال-قايدا» مەن باسقا «جيھادشى» توپتار جۇزەگە اسىرا الماعان ماقساتتاردى ورىندايتىن ۇيىم رەتىندە اسەر قالدىرۋعا بارىن سالادى» دەيدى.

ولاردىڭ بۇل ارەكەتى الەۋمەتتىك نەمەسە ەكونوميكالىق جاعدايىنا قاراماستان، كەز كەلگەن ادامعا اسەر ەتۋى مۇمكىن. سەبەبى يم ناسيحاتشىلارى ۋاعىزدارىنا قىزىعا باستاعان ادامنىڭ كوڭىلىنە سەنىم ۇيالاتىپ، ونى بەلگىلى ءبىر ماقساتقا باعىتتاۋعا تىرىسادى. ال ءوز ەلدەرىندە قالىپ، سول مەملەكەت ىشىندە تەراكتىلەر جاساۋعا بەكىنگەن اسىرەدىنشىلدەر سودىرلارعا ادال ەكەندەرىنە انت بەرىپ، ول ارەكەتتەرىن جاريالاۋعا مۇمكىندىك الادى.

اسىرەدىنشىلدىك جانە ودان ارىلۋ ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن گەرمانيا ينستيتۋتىنىڭ (GIRDS) ءتوراعاسى كولەر سيريا مەن يراكتان ورالعان ونداعان سودىرمەن سويلەسكەندە ولاردىڭ جەكە باسىنا ىقپال ەتكەن جاعدايلاردىڭ ءارتۇرلى ەكەنىن بايقاعان.

ولارعا اسەر ەتكەن فاكتورلارعا ەلدەگى كەلەڭسىز وقيعالارعا نارازى بولۋ، ناسىلشىلدىككە بايلانىستى وقشاۋلانۋ جانە قوعامنان بولەكتەنىپ قالۋ جاعدايلارى كىرەدى. كەيبىرەۋلەر شىتىرمان وقيعانى باستان وتكەرگىسى كەلەدى نەمەسە قاتەرلى جاعدايدا قالعاندارعا كومەكتەسۋدى قالايدى.

يم مۇنداي ادامدارعا اسەر ەتۋدىڭ ۇتىمدى ءتاسىلىن تاپقان، ولار گولليۆۋدتىڭ بۇقاراعا ارنالعان اسەرلى فيلمدەردى ءتۇسىرۋ كەزىندە قولداناتىن ءادىسىن قايتالايدى.

كولەر «يم ءوزىنىڭ وقيعالارىن باتىستىڭ پوپ-مادەنيەتى مەن گولليۆۋدتىق فيلمدەرگە، ۆيدەو-ويىندارعا ۇقساتىپ باياندايدى. ولار جاسوسپىرىمدەر تەز قابىلدايتىن اۋديو جانە ۆيدەو ماتەريالدار ۇسىنادى» دەيدى. ۇيىم ءوزىنىڭ ۆيدەو-ويىن نۇسقاسىن، تولىق مەتراجدى دەرەكتى ءفيلمىن، Twitter-گە ارنالعان قىسقا ۆيدەولارىن شىعاردى، سوعىس الاڭىنان تۇسىرىلگەن كادرلەردى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تاراتىپ وتىرادى.

كەيبىر باقىلاۋشىلار «يم ۇيىمى ءوزىنىڭ ۇگىتتەۋشىلەرى قالىپتاستىرعان بەينەسىنە ساي بولىپ، مالىمدەگەن «بيىك» ماقساتىنا جەتپەسە، ابىرويدان جۇرداي بولادى» دەيدى.

2013 جىلى يم وكىلى ءابۋ موحامماد ءال-ادناني ۇيىم ماقساتى «يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزىن قالاعان جاۋىنگەرلەر ۇلگىسىمەن ەشبىر شەكارانى مويىندامايتىن يسلام مەملەكەتىن قۇرۋ» دەگەن بولاتىن.

ءبىراق وسى جىلدىڭ باسىندا The Atlantic جۋرنالىنا جاريالاعان ماقالاسىندا جۋرناليست گرەم ۆۋد «ءار ايدا يم اۋماعىن كەڭەيتۋگە تىرىسادى، ءبىراق ونىسىنان كوپ ەشتەڭە شىقپاي جاتىر. ولاردىڭ ارەكەتى مۇحاممەد پايعامباردىڭ جەڭىمپاز مەملەكەتىنە ۇقسامايدى، كەرىسىنشە ولار تاياۋ شىعىس حالىقتارىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر» دەپ جازعان بولاتىن.

دەگەنمەن دە ۇيىم سوعىستا جەڭىلىپ جاتقانىن اقتاپ، «ونىڭ ءبارى سوڭعى جەڭىسكە جەتۋ جولىندا كەزدەسەتىن كەيبىر ساتسىزدىكتەر» دەگەن ناسيحات تاراتۋى مۇمكىن.

ولار قۇراستىرعان «وقيعا» جەلىسىنىڭ ءبىرى مىناداي: يم جاساعى سيريانىڭ سولتۇستىگىندەگى بەلگىسىز كۇشتى ويسىراتا «جەڭىپ جاتادى»، ءبىراق ءدال سول اقپاراتتى تاراتقان كەزدە سودىرلار دابيك قالاسى ماڭىنداعى سوعىستا جەڭىلىپ جاتقان ەدى. يم ءتىپتى وسى حيكايا باسىلعان جۋرنالىن الدا بولاتىن سوعىستىڭ قۇرمەتىنە «دابيك» دەپ اتاعان.

«وقيعا» ارى قاراي بىلاي جالعاسادى: يم اسكەرى بۇدان سوڭ حوراساننان كەلگەن (قازىرگى يران، اۋعانستان جانە ورتالىق ازيا بولىكتەرىن قامتيتىن تاريحي ايماق) كۇشتەن جەڭىلەدى. امان قالعان بىرنەشە ءجۇز جاۋىنگەر بار كۇشىن جيىپ، شابۋىلدى تويتارۋعا سوڭعى رەت يەرۋساليمدە تالپىنادى. وسى كەزدە يسا پايعامبار (يسلام ءدىنى ييسۋس حريستوستى (يسا) دا پايعامبار دەپ مويىندايدى) ولارعا كومەككە كەلىپ، بۇكىل الەمدە يسلام ءدىنى سالتانات قۇرادى.

«ءتۇڭىلىپ قايتقانداردىڭ ءسوزى ءوتىمدى»

يم ۇيىمى وزىنە ەرگەن ادامداردى جەڭگەن جانە جەڭىلگەن جاعدايلارعا قاتار دايىندايدى، سودىرلار سوعىستا ويسىراي جەڭىلگەن كۇننىڭ وزىندە ولاردىڭ يدەولوگياسىنا زيان كەلمەيدى. ءبىراق كەيبىر باقىلاۋشىلار باتىس پەن باسقا قوعام وكىلدەرىنە ءيم-نىڭ ءوز قاتارىنا ولاردى نەلىكتەن شاقىرىپ وتىرعان سەبەبىن اشىپ كورسەتسە، بۇل يدەولوگيانى جەڭۋگە بولادى دەپ سەنەدى.

كولەر «يراك پەن سيريادان وتانىنا ورالعان جاۋىنگەرلەردى وسى ماقساتقا پايدالانعان دۇرىس» دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا، «ەكسترەميستىك رايىنان اينىپ، وتانىنا ورالعان ادامداردىڭ كوبى - يم-نەن ءتۇڭىلىپ، ونىڭ شەكتەن تىس قانىپەزەرلىگىنەن تۇرشىككەن جاندار. ولاردىڭ كوبى قاتتى وكىنىشپەن كەلەدى».

كولەر «يم-گە قوسىلعىڭىز كەلىپ، سيريا مەن يراكقا باردىڭىز دەلىك، ول جاق سىزگە ۇناسا، ىزدەگەنىڭىزدى تاپساڭىز، ەلگە قايتۋعا سەبەپ تە بولماس ەدى عوي. ارينە ولار ءسىزدى ارنايى جىبەرۋى دە مۇمكىن، ءبىراق ءقازىر يم سوعىسىپ جاتقان جاۋىنگەرلەرىن ارنايى ميسسيامەن كەرى قايتاراتىن جاعدايدا ەمەس، وعان سودىردىڭ مايدان شەبىندە بولعانى كەرەك» دەيدى.

ونىڭ پىكىرىنشە، قايتىپ كەلگەن بۇرىنعى سودىرلاردىڭ باسقالاردى تەرىس جولدان قايتارۋعا قىزمەت ەتكەنى ءتيىمدى بولماق. كولەر «ولاردىڭ ەلدەرى قايتىپ كەلگەندەرگە مۇمكىندىك بەرىپ، اسكەري ۇيىمعا قوسىلعانى ءۇشىن تۇرمەگە قاماماي، قوعامعا ارالاسۋىنا جاعداي جاساعانى دۇرىس» دەگەن پىكىر ايتادى.

ەۋروپانىڭ سولتۇستىگىندەگى كەيبىر ەلدەر وسىنداي ءادىستى قولدانىپ كوردى. دانيانىڭ ورحۋس قالاسىنىڭ بيلىگى 2013 جىلى الەم نازارىن وزىنە اۋدارىپ، قايتىپ كەلۋشىلەردى قايتا قابىلدادى، ەندى ولار «قالاداعى يم قاتارىنا قوسىلۋعا نيەتتىلەر سانى كۇرت ازايعانىن» ايتىپ وتىر.

ۇلىبريتانيالىق Guardian گازەتى 2014 جىلدىڭ قاراشاسىندا «وسى قالادان 31 جىگىت 2012 جىلدىڭ سوڭى مەن 2013 باسىندا سيرياعا اتتانعان» دەپ جازدى. ال 2014 جىلى مۇنداي ارەكەتكە وسى قالانىڭ ءبىر عانا تۇرعىنى بارعان كورىنەدى.

«ورحۋس» باعدارلاماسىن كەيبىر دانياداعى ساياسي پارتيالار سىنادى، سونىڭ ىشىندە يمميگراسياعا قارسى دات حالىقتىق پارتياسى دا بار. ولار بۇل تاجىريبەنى «اڭعالدىق» دەپ سانايدى.

پارتيا وكىلدەرى «قالا شەنەۋنىكتەرى ەلگە ورالۋشىلاردىڭ اسىرەدىنشىل كوزقاراستا قالعانىن نەمەسە ودان اينىعانىن مۇنداي ادىسپەن بىلە المايدى» دەيدى. ءبىراق بۇل باعدارلامانى قولداۋشىلار، ونىڭ ىشىندە پوليسيا دا بار، «قايتىپ كەلگەندەردى ۇنەمى باقىلاۋ ارقىلى ءقاۋىپتى ازايتۋعا بولادى» دەيدى.

دەرەككوز: azattyq.org

"قامشى" سىلتەيدى