Qamsyz jatqan qazaqtyń kóńiline sońǵy kezde ǵana kire bastady. Basqa kelgen náýbettiń qaıdan kelgenin, kimnen bolǵanyn bile almaı, árkimnen kórip ókpeleıdi. Paıdalanyp otyrǵan jerin mujyqqa alyp berdi dep úkimetke ókpeleıdi. Qazaq jerin qazynalyq etýge nege kóngen ótkenderge ókpeleıdi.
Tómende qazaq ókpeleýiniń jóni bar ma, joq pa – sony jazbaqpyn.
Bizdiń zamanymyz – ótken zamannyń balasy, keler zamannyń atasy. Atadan qalǵan mırasymyzdyń jaıy maǵlum, balaǵa bul qalypta turyp ne mıras qaldyrmaqpyz, ony boljaýǵa da artyq áýlıelik qajet emes. Kóp jurtta da ǵylym, óner kem, bári qaraılas teń zamanda qazaq ta qalt-qult etip óz aldyna han bolyp júrdi. Handary da, halqy da ǵylym ónerdi kerek qylmaǵan. Birimen biri jaýlasyp, basqa berekeli jumys oılanbaǵan. Ózge jurttar ilgeri basqanda, qazaq keri basqan. Hany nadan, halqy nadan jurty myqty memlekettiń janynda óz aldyna han bolyp turýǵa kóp kúsh kerek eken. Ol kúsh altybaqan ala aýyz qazaqta bolmaǵan. Han basyn qarashaǵa teńgerý jeńil bolmasa da, óz aldyna jurt bolyp tura alatyn bolmaǵan soń, handarymyz halqymenen Rossıaǵa qosylǵan.
Qazaq jeriniń qazynalyq bolǵanyna ókiný – bilmegendik. Áýeli – qazynalyq etemin degende kónbeske shara joq. Ekinshi, jer ózinde bolmasa, qazaqqa paıdaly emes, bále bolar edi. Jer ózinde bolǵan estek jurtyn kórmeı júrmiz be?! Jeri kóp, maly kóp estek kórinbeıdi ǵoı. Sharýa jerimen baı, jerinen aıyrylǵan soń, jumys bitkeni. Estekti jerden jurdaı ǵyp túbine jetken nadandyq pen jalqaýlyq. Shaı, sheker, shúberekteı bolmashy nársege satyp, estekter jerin taýysty. Jerden aıyrylyp, shahar shaharǵa tozyp, tentirep ketti, ketpegeni kedeılikten júre almaıdy. Turǵan shaharynyń kóshesin sypyratyn, qorasyn tazalaıtyn, otynyn jaratyn, boqtyǵyn tasıtyn o ǵaırı qara jumys qylatynnyń bári bolmasa, kóbi estek (bashqurt).
Qazaqtyń estekten nadandyǵy da, jalqaýlyǵy da kem emes. Jer óziniki bolsa, qazaq estektiń istegenin istemeıdi dep kim aıtar?! Aıtatyn adam bolsa, tyńdaýǵa barmyn, istemeıdi dep aıtýǵa joqpyn.
Qazaqtyń áli kúnge jerden qol úzbeı otyrǵany – jer qazynalyq bolǵandyqtan. Búgin toıǵanyna máz bolyp, erteńgisin umytatyn qazaq búgin jerin satyp toıyp, erteń tentirep keter edi. Jer jaldaǵan qazaq az ba? Jer jaldaýdan tartynbaǵandar satýdan da tartynbaıdy. Jer qazynalyq bolǵan soń sata almady, jaldaýdan tartynyp qalǵan qazaq az shyǵar?! Qazaq oblystaryndaǵy mujyq qalalarynyń kóbin hakim qondyrǵan joq, qazaq ózi qondyrǵan. Estekter syqyldy shaı, qant, shúberekke qyzyǵyp, jer jaldap, mujyqty ishine kirgizgen óziń emes pe?! Óziń qondyrsań durys ta, hakim qondyrsa burys pa? Ótkenderdiń kózine qyraý túskenine ókinbeı, óz kózińe túsken qyraýdy arshyp qara. Asqa ókpelegen balalardaı qur bultıǵannan eshteńe ónbeıdi. İs ońǵy basarlyq qylyǵyń joq. Amalyńdy túzet, túzemeseń eshkimge kiná qoıma. Beti jamannyń aınaǵa ókpeleýi jón be? Nıeti jamannyń Allaǵa ókpeleýi jón be? Talap joq, úmit mol halyqpyz. Úmitimizdiń kóbi qoshqar, qasqyrdyń úmiti syqyldy! Ózim jatsam eken, keregim ózi kep tıer bolsa eken deımiz. Ony Alla da, adam da qabyl kórer me?! Eńbeksiz egin shyqpaıdy, terseleń teriń tegin qalmaıdy. Telmirip alǵan teńgeden, ter sińdirip alǵan tıyn juǵymdy. «Qaraǵan qarap qalar» degen qazaqta jaqsy maqal bar, biraq, ol maqaldy eskeretuǵyn qazaq joq. Qarap jatqanda tabylatyn bolsa, ǵylym, óner barshasy qazaqta bolar edi, olardyń biri de kórinbeıdi.
Ata joldasy nadandyq, ónersizdik qazaqtan aıyrylatyn emes. Nadandyqtyń kesapaty ár jerde aq mańdaıymyzǵa tıse de, ata joldasymyz bolǵan soń, biz de qıyp aıyrylmaı aq kelemiz. Oljaly jerde úlesten qaǵylǵanymyz, ordaly jerde orynnan qaǵylǵanymyz, joraly jerde joldan qaǵylǵanymyz – bári nadandyq kesapaty. Sonda da, sony ǵylym ónerden artyq kóremiz. «Allańnan oıbaıym tynysh» deıtin qazaq, ǵylymyńnan nadandyǵyn tynysh kóredi. Ne shara bar?
Dúnıede teńge – teńdik, kemge – kemdik, azdy kópke teńgeretin ǵylym men ónerdi, elsizdi eldige teńgeretin joqty barǵa teńgeretin ǵylym men ónerdi kerek qylatyn qazaq az. Teńdikke qoly qalaı jetsin?! Qaterli jerde qapersiz otyrdyq. Ózimizge ókpelemesek, ózgege ókpeler bet joq.
«Aıqap» jýrnaly №1,1911 jyl
