Búgin Úkimet janynan qurylǵan Jer reformasy jónindegi komısıanyń úshinshi otyrysy ótti. Ótken senbiden beri komısıa ishindegi jumys toptary da ózara bas qosy, birqatar máselelerdi sóz etken bolatyn. Komısıanyń úsh otyrysy ótkenshe, aı da aıaqtaldy. Alaıda, jerdi sóz etken 70 shaqty adam áli de naqtylyqqa kóshe almaı otyrǵan sıaqty. Kóptiń narazylyǵyn týdyrǵan jer zańnamasyndaǵy olqylyqtardy naqty kórsetip, olardy ózgertýdiń jolyn izdeý ornyna komısıa músheleriniń deni áli kúnge jerdiń qadir-qasıeti, qazaq halqynyń dúnıetanymynda alatyn orny týraly pálsapalyq oılaryn tyqpalaýdan ári aspaýda. Jerdiń eń qasıetti qundylyq ekenin qazaq Myrzataısyz da, Kenjeǵalısyz da biledi. Bilgennen soń, sol qasterli qundylyq saýdaǵa salynady degende óre túregeldi. Jappaı narazylyq tanytty. Atyraýdan Altaıǵa deıingi Alash balasy túgel atqa qonýǵa ázir ekenin joǵary jaqtaǵylar sezgen soń osy komısıa qurylyp, daýly zańǵa ýaqytsha bolsa da toqtaý salyndy. Bul – daýsyz aqıqat. Ony qaıta-qaıta kóterip, «Mıtıńiniń arqasynda komısıa quryldy» degen namysqa tıedi» nemese «Jerdiń taǵdyry – eldiń taǵdyry! Ony baıyppen sheshý kerek» degen sıaqty sóılep otyryp, jerdi jeke menshikke berý, shetelge arendaǵa usynýdy qoldap otyrǵan keı azamattar áli kúnge halyqty ne tolǵandyryp otyrǵanyn, eldiń ne úshin narazy ekenin túsinbegen nemese túsingisi kelmeıtin sıaqty.
Iá, eshkim jerdi shetelge satqaly otyrǵan joq. «Shetelge satqaly otyrsyńdar» degen de jan joq. «Jerdi arendaǵa ǵana beremiz» deıdi keıbireý jerden jeti qoıan tapqandaı. Munyń barlyǵyn el biledi. Kimge, qalaı, ne maqsatpen berilgeli jatqanyn. Alaıda, birdi aıtyp, birge ketetin keı aqsaqal jasyndaǵy aǵalarymyz jurtty jyndy qylý úshin ǵana komısıa quramyna engen sekildi.
Jerge qatysty naqty eki másele bar. Ol – shetelge jalǵa berý, el azamattaryna jeke menshikke satý. Mine, kópshilik zańnyń osy eki normasyna narazy bolyp otyr. Al, komısıadaǵylar, ár otyrys saıyn osy eki túıtkildiń ornyn aýystyryp, halyqty keleke etýge kóshkendeı. Mine, búgin úshinshi otyrys ótti, olar áli «Jer shetelge satylmaıdy!» dep aıqaılaýda. Aldyńǵy otyrystaǵy kelisim boıynsha, búgin komısıa jerdi sheteldikterge jalǵa berý máselesin qaraýy kerek bolatyn. Biraq, taqyryptan aýytqyǵandarda esep joq. «Qazaq jer ıgere almaıdy, sol úshin jaýapty kisilerge jeke menshikke berý kerek» dep ótken otyrysta aıtylýy tıis oılaryn osynda tyqpalaıdy kelip.
Sonymen, el jerdiń shetelge jalǵa berilýine (meıli ol sheteldik azammat bolsyn, sheteldik kompanıa bolsyn), el azamattaryna jeke menshikke satylýyna qarsy. Bıliktiń oponentterine osy máselege oraı usynyp otyrǵan basty argýmenti – ınvestısıa. Iaǵnı, jerdi taýarǵa aınaldyrý arqyly elge qyrýar aqsha keledi eken. Álemdik Ýıkıpedıa ensıklopedıasy orys tilinde bul uǵymǵa mynadaı anyqtama beripti:
«Investı́sıı — denejnye sredstva, sennye býmagı, ınoe ımýshestvo, v tom chısle ımýshestvennye prava, ınye prava, ımeıýshıe denejnýıý osenký, vkladyvaemye v obekty predprınımatelskoı ı (ılı) ınoı deıatelnostı v seláh polýchenıa prıbylı ı (ılı) dostıjenıa ınogo poleznogo effekta». Iaǵnı, paıda tabý maqsatymen kásipkerlik jáne basqa da qyzmet túrlerine aqsha quıý, qundy qaǵazdar men basqa da múlikterdi salý degenimiz – ınvestısıa. Bul sózdiń osyndaı anyqtama beretinin orta mekteptiń oqýshysyna deıin biledi. Investısıa tartýdyń da neshe túrli joly bar. Qazaqstan egemendik alǵan alǵashqy jyldary-aq AQSH-tan, Eýropa elderinen, Ońtústik Koreıadan ınvestorlar shaqyrylyp, qanshama zaýyt-fabrıkalar, munaı, gaz, basqa da tabıǵı ken oryndarynyń jumysy toqtatylmaı, aman qaldy. Bilemiz. Tájirıbe bar. Endi sol ınvestısıalardy buryn nazardan tys qalyp kelgen aýyl sharýashylyǵyna baǵyttaý kerek eken. Durys-aq. Búginde agrarlyq sala ólmeıtin salaǵa aınalyp otyr. Adamzat balasy barda – aýylsharýashylyǵy da ómirsheń. Óıtkeni, adam tamaq ishýi kerek, qorektenýi qajet. Al, endi sol Qazaqstanda aýylsharýashylyǵyn damytý úshin mindetti túrde jerdi shetelge jalǵa berý kerek pe? Bılik sóıtý kerek deıdi. Qarjylyq saladan habary bar kásipkerler men bylaıǵy jurt olaı isteýge bolmaıdy dep otyr. Bıliktiń bastamasy osy kúnge deıin «túsindirildi», áli de nasıhattalýda. Al, qarsy tarap ne deıdi? Jerdi shetelge jalǵa bermeı de ınvestısıa tartýǵa bolatyndyǵyn nemen dáleldep otyr?
Aıtalyq, sheteldik bir kompanıa (mysaly, qytaılyq) Qazaqstannan asa úlken kólemde aýylsharýashylyq ónimderin (aıtalyq, kartop) satyp alyp, ózderiniń ishki naryǵynda saýdalamaq. Sol úshin bizge ınvestısıa quıýǵa ázir. Ol ınvestısıany qandaı jolmen paıdalanatyny, qalaı jumsaıtynyn qos tarap ózara kelisip júzege asyrady. Endi osy jerde jerdi 25 jylǵa sol qytaılyq kompanıaǵa bermeseń kartop óspeı qalatynyna, ıakı ol kartop shekaradan ári ótpeı qalatynyna qandaı sebep kórip otyrsyz? Kartop alǵysy kelgen qytaı kásipkeri Narynqoldyń kez-kelgen sharýasyna aqshasyn bersin. Ol sharýa qytaıdan alǵan aqshasyna tyńaıtqysh alsyn, tehnıkasyn jańartsyn, sóıtip, ózi 49 jylǵa jalǵa alyp otyrǵan jerine tuqym seýip ónim alsyn. Jınaǵan ónimin kelisim boıynsha Qytaıǵa jóneltsin. Qalǵany bolsa, Almatyǵa ákelip satsyn. Boldy. Bul – ekonomıka zańy. Investor, ınvestısıa quıatyn kásiporyn, ónim. Úsheýi de bar. Memleket qamqorlyq tanytamyn dese, ózi de qarjylaı qoldaý jasasyn. Endi osyny ana komısıada M. Joldasbekov, K. Saǵadıev túsindire almaıtyn bolsa, neshe túrli aýylsharýashylyq salasyndaǵy kásiporyndardyń basshylary bar, bıznesmender bar, solar nege aıtpaıdy? Qarapaıym dúnıege bola halyqty nege jyndy qylady bular?
Al, endi Qazaqstan azamattaryna jer satýǵa az-maz toqtalaıyq. 2003 jylǵy Jer kodeksi boıynsha, el azamattary 49 jylǵa aýylsharýashylyq jerlerin jalǵa ala alady. 49 jyl – az merzim emes. Ákesi alǵan jerge uly er jetip, egin egetin ýaqyt. Qajet etse, bul merzimdi uzartýǵa da bolady. Arenda ýaqyty aıaqtalýǵa eki-úsh jyl qalǵanda memleketke ótinish berse, jerin eshkim tartyp almaıdy, uzartyp beredi. Ári-beriden soń qyrýar qarjy jumsap jer alǵannan góri arenda tıimdi. Al, tyńaıtý jumystaryn, jerdi baptaýdy tek menshik ıesi ǵana júzege asyrady deý – eldi ashyq aldaý. 49 jyl boıy deni saý sharýa jerine tyńaıtqysh seppeı otyrady degenge kim senedi?
Osyndaı jáıtterdi eskere otyryp, jerdi jekege berý, arendaǵa berý degen myna bastamalardyń artynda eshqandaı da ekonomıkalyq qaǵıdalar emes, elimizdiń tutastyǵy men tynyshtyǵyna qaýip tóndiretin saıası múddeler, surqıa josparlar jatqan joq pa degen oıǵa qalasyz...
Darhan Muqantegi
