Aqtóbedegi oryn alǵan lańkestik áreket eldegi kúshtik qurylymdardy, qoǵamdyq ınstıtýttardy dinı radıkalızm, ekstremızm máselelerine qaıta oralýǵa ıtermeledi. Ol da durys. Qanshama adam qaza tapqan oqıǵadan soń eshqandaı reaksıa baıqalmasa, soraqysy sol bolar edi. Lańkesterdi ustaý, joıý boıynsha arnaıy operasıa aıaqtalmaı jatyp-aq, beldi, bedeldi tulǵalar, memleket qaıratkerleri, dintanýshylar men áleýmettanýshylar qoǵamdyq ortada, aqparattyq keńistikte terraktini, ony uıymdastyrýshylardy ashyq aıyptady. Resmı aqparattar birshama kesheýildese de el aýmaǵynda aqparattyq vakkýmnyń qalyptasýyna, jalǵan málimetterdiń tarap, arandatýshylyqtyń oryn alýyna jol berilmedi.
Qaýipsizdik keńesiniń otyrysyn ótkizgen Prezıdent te bul oqıǵany qatań aıyptap, qylmyskerlerdiń qatań jazalanýy kerektigin basa aıtty. Aqtóbe oqıǵasyn eskere otyryp, zań júıesindegi olqylyqtardy da eskerýdi, qaıta qaraıtyn tustary bolsa jetildirýdi tapsyrdy.
«Kúsh qurylymdarynyń áreketi qylmyskerlerdiń túgelge jýyǵynyń kózin joıýǵa múmkindik berdi, birnesheýi izdestirilýde. Bizdiń quqyq qorǵaý organdarymyz barlyǵyn tabady dep oılaımyn, olar tıisti jazasyn alatyn bolady. Terorıstik aktiler qoǵamnyń kóńil-kúıin ózgertti, halyq olardy ádil aıyptap, batyl áreket kútedi», – dedi Prezıdent ol keńeste.
Prezıdent sonymen birge kúshtik qurylymdarǵa, quqyq qorǵaý organdaryna ekstremızm, terorızm máselesinde jalpy uǵymdarǵa aldanbaı, naqtylyqqa kóshýdi, ár nárseni óz atymen atap, burynǵy kemshilikterdi qaıtalamaýǵa shaqyrǵandaı boldy. Olaı deıtinimiz buǵan deıin de elimizde birneshe ret terorıstik aktiler oryn aldy. Qylmyskerler óltirilip, aman qalǵany sottalǵanymen odan keıingi atqarylýy tıis jumystar tıisti deńgeıde bolmady. Sol dúrbeleńderden soń memlekettik organ retinde qurylǵan Din isteri jónindegi agenttik te bul máselede qaýqarly bola aldy deı almaımyz.
Sodan bolar prezıdent bul jolǵy teraktige naqty baǵa bere otyryp, ony istegenderdiń kim ekenin de ashyp aıtty. Prezıdenttiń bul málimdemesi quqyqqorǵaý organdarynyń keıingi jumysynda batylyraq bolýy úshin jasalǵan áreket dese de bolady. Prezıdenttiń:
«Munyń dástúrli emes salafızm dinı aǵymy jolyn ustanýshylar tobynyń terorıstik shabýyly ekenin biz qazir bilip otyrmyz. Respýblıkada din ustaný bostandyǵyna kepildik bere otyryp, biz dinniń atyn jamylyp eldegi jaǵdaıdy ýshyqtyrýshylardyń barlyǵyna qatań toıtarys berý nıetindemiz», – degen sózderi arnaıy qyzmeti bar, basqasy bar aldaǵy ýaqytta qaı tarapta jumys isteý kerektigin soqyrǵa taıaq ustatqandaı kórsetip otyr.
Prezıdent pármenin arnaı yorgandar óz ókilettikteri sheginde qabyldaǵanyn, jumys bastaǵanyna shúbá keltirýden aýlaqpyz. Kóp jaǵdaıda qupıa túrde áreket etetin ondaı mekemelerdiń jumysynyń nátıjesin keıinirek kóre jatarmyz.
Al, aqparat quraldary, sarapshylar qaýymdastyǵy Elbasy tapsyrmasyn aıtylǵan kúnniń ertesine-aq oryndaýǵa kiristi. Elbasy jarıalaǵan Aza tutý kúninde Ulttyq arna bastaǵan telearnalar salafızm aǵymyn aıyptaǵan habarlar kórsetip, ımamdarǵa, dintanýshylarǵa mıkrofon usyndy. Odan keıin de birqatar aqparat quraldary osy jat ıdeologıany synaǵan materıaldar jarıalaýda. Bir sózben aıtqanda, belgili-bir deńgeıde aǵartýshylyq jumysqa jan bitti. Elge tanymal dintanýshylar, meshit ımamdary álgi adasqan aǵymnan keler qaýip-qaterdi, olardyń syrtqy belgileri men ishterine jasyrǵan maqsattary týraly aıtýyn aıtyp-aq jatyr.
Bir qaraǵanda adasqan aǵymǵa aıasýyz soǵys ashylǵandaı kóringenimen sarapshylarǵa (búgingi terorızm taqyrybynda pikir qosyp, oı aıtyp júrgen túrli sala mamandaryn shartty túrde osylaı ataı tursaq) áli de batyldyq jetispeıtin sıaqty. İndetpen kúresý úshin, ony jeńý úshin naqty sıpattaryn, paıda bolý sebepterin anyqtap alyp, sonymen kúresý kerek emes pe? Ekstremızm, terorızm de sondaı. Qaıdan paıda boldy, teris ıdeıalardy kim alyp keldi, elge qalaı tarap jatyr, kim taratyp jatyr, qoldaýshysy kim, qorǵaýshysy kim? Sanamalaı berse saýal kóp. Saýal kóp bolmaı qaıtedi, osy kúnge deıin salafıtter eshteńeden seskenbaı emin-erkin áreket etip kelgen. Álemniń ár túpkirinde bolyp jatqan lańkestik, sonaý Sırıadaǵy soǵysty «harıjıtterdiń isi», «tákpirshilerdiń búligi» dep qoıyp, ózderin ońaı aqtap alyp otyrǵan. Oǵan bizdegi bılik organdary da ońaı ılanyp, aıtqandaryna erip ketken. Tipti, salafızm ıdeıasyna erýshilerdi mothalıd, sýrýrıt, takfırıt dep úshke bólip, ishinde bir tobyna «baısaldy» dep baǵa da berip qoıǵan. Sol «baısaldymyz» degender búginde túrli salada elge aqyl aıtyp, dinin taratyp kele jatyr.
Osy Aqtóbe búligine oraı qoǵamda aıtylyp jatqan túrli pikirlerge kóz júgirtsek, salafızmniń óte qaýipti ekenin jáne onyń biraz jerge dendep enip alǵanyn kóremiz. Buǵan belgili-bir deńgeıde bıliktiń de, quqyqorǵaý organdarynyń da, moldalar men din komıtetindegilerdiń de kinási baryn ańǵarasyz.
Aqtóbedegi qandy qyrǵynǵa bılik «terakt» dep baǵa berisimen qoǵam músheleri ol teraktiniń artynda salafıtter tur dep ashyq aıyptady. Keıin bul aıyp prezıdenttiń aýzymen aıtyldy. Sol salafıtterdiń elimizde birshama yqpal ıelenetini, túrli salada óz múddesin júrgizetin kúshke aınalǵany aıtylyp júr.
Tanymal aqyn Dáýletkereı Kápuly osy máselege oraı qalam terbep, búginde salafıtterdiń naqty maqsattar boıynsha júıeli túrde jumys istep kele jatqanyn aıtady.
«Qazaqstanda bılik salafıttermen aýyz jalasyp otyr degen boljam túıýge bolady. Tipti, keıbir jaǵdaılarda prezıdenttiń joldaýy, jer máselesi taǵy basqa dúnıelerde solardyń bloger, jýrnalıseriniń propagandalyq jumysty julqyna isteýi kóp nárseni ańǵartady...
Halyq salt-dástúr men tarıhyńdy mansuqtaıtyn, qoı terisin jamylǵan ýahhabısterden ábden jalyqty. Erqashty boldy. Ony sońǵy jer máselesinde anyq kórdik. Jurt kimniń kim ekenin naqty biledi. Bılikte kim otyrǵanyn, parlamentte kim otyrǵanyn, qansha aqyn, qansha jýrnalıs, (memlekttik arnalar men basylymdarda da bar) qansha bloger, qansha ánshi men t.b. adamdardyń osy din atyn jamylǵan saıası ıdeologıany ustanatynyn bes saýsaqtaı biledi.
Qazaqstan salafıtteri óziniń ıdeologıasyn jasap aldy, aqparattyq nasıhatty sheber meńgergen. Saıttary bar, telearnasy bar. Áleýmettik jeliler arqyly uıymdasqan túrde jumys isteıdi. Bireý týraly pikir jazsań shıbórideı talap jeýge daıyn. Bireý bir post jazsa ózgeleri jantalasa laık basyp, toqtaýsyz bólise jóneledi»,- degen aqyn «Islam memleketi» dep ózderine aıdar taqqan atyshýly uıymǵa tileýles toptardyń Qazaqstandaǵy lıdersymaqtary áli taırańdap júrgenin» aıtady.
Aqynnyń aıtysynsha, teris aǵym jeteginde ketkenderdiń materıaldyq jaǵdaıy da nashar emes. «Bizde qanshama adam jumyssyz, jumyssyz júrse de dóńkıgen Jıp minip, shalqyp úsh-tórt áıel qushyp júrgender jetedi...».
Imamdar da salafıtterdiń erterek qamdanbasa san soqytarytynyn aıtady. «Dıapazon» gazetine suhbat bergen Aqtóbe oblysynyń Bas ımamy Serikjan Enshibaıuly teris aǵym jetegine ergenderdiń óz aıtqandarynan qaıtpaıtyn birbetkeı ekenin, pikiri qaıshy kelgendermen tóbelesýge de daıyn turatynyn aıtady.
«Ondaı jigitter meshitte ýaǵyz aıtylyp jatsa, qulaqtaryna qulaq qap taǵyp turady ǵoı. Imamdy tyńdańdar, sheshińder desek tóbelesýge daıyn turady. Biz olarmen jeke sóılesip, kimdi tyńdaıtynyn, kimderge eretinin bildik. Olar kóbine Saýd Arabıasy, Egıpettegi ǵalymdardyń ýaǵyzdaryn tyńdaıdy, DAISH uıymyn úlgi tutady. Olarda adamǵa degen meıirim joq. Ata-analaryn kápir sanaıdy. Bul olardyń basty belgisi. Sol úshin qatań zańdar jasaý kerek. Olardyń qyzmetin Qazaqstannyń aýmaǵynda toqtatý kerek. Mysaly, Ózbekstanda polısıa eldiń qalaı namazǵa jyǵylyp jatqanyn baqylap otyrady. Bireýdiń teris qylyǵyn baıqasa, dereý tergeýge shaqyrady», - deıdi ol.
Iaǵnı, din ókilderi de, qoǵamnyń bylaıǵy músheleri de salafızm ıdeologıasynan qaýip kóredi, kúmandanady. Kóp sozbaı bul qaýiptiń aldyn alý kerek. Zańǵa qajet ózgerister enedi, talaptar kúsheıedi. Biraq, onymen is bite me? Bitpeıtin sıaqty. Sektalar búginde «zaman túlki bolsa, tazy bolyp shalýdy» jaqsy meńgerip alǵan. Zań talaptaryn aınalyp ótýdiń, jazadan qutylýdyń nebir joldaryn taýyp qoıǵan.
«Eki jyl buryn "At-tákfır ýál hıjra" uıymyn ekstremıstik dep tanyp, ýahhabılikti tyıǵan sekildi bolyp, óz-ózimizdi aldadyq. Anyǵynda, bizdiń elimizdegi tákfırshi-sýrýrılerdiń "Ihýan Mýslım" partıasynan bólinip shyqqan "At-tákfır ýál hıjraǵa" eshbir qatysy joq. Sony bile-tura qur aspanǵa oq atyp, óz-ózimizdi aldaýsyratqan sot sheshimin shyǵardyq. Quqyq qorǵaý organdary "tákfırshilerdiń" sońyna shyraq alyp túsip edi, olar "oıbaı biz "SALAFIMİZ" dep túlki bulańǵa salyp, jaýaptan jaltaryp shyǵa keldi. Endi maǵan mynadaı oı kelýde: "Erteń sot "salafıaǵa" qatysty sheshim shyǵarsa, lańkester "biz salafı emespiz, "ÝAHHABIMİZ" dep taǵy jaltaryp ketip júrmeı me eken...?», - deıdi zańger, sharıǵat mamany Muhan Isahan.
Shynymen de erteń zań júzinde salafızmge tyıym salynsa, ol aǵymda júrgenderdiń bári bolmasa da bir bóligi tanyp shyǵa kelýi, burynǵy «dininen» bas tarta salýy ǵajap emes. Qazirdiń ózinde buryn salafızmdi, arab mádenıetin ashyq jaqtap, ásiredinshildigimen kózge túsip qalǵan biraz jýrnalıser men blogerler, ánshi, kompozıtorler áý bastaǵy ustanymdarynan bas tartqandaı syńaı tanytyp, radıkaldardy synaǵan bolyp kórinýde. Bıik minberlerden, áleýmettik jelilerden, BAQ-ta dinı radıkalızmmen qalaı kúresý kerektigi týraly, qandaı joldyń durys, qandaı joldyń qate ekenin kórsetip, bılik júıesine engizilýi kerek reformalardy usynyp, aqyl úıretýge deıin baryp júrgenderdiń isine qalaı kúmándanbaısyz? Teris aǵymdy jaqtaýshylardyń deni bir qaraǵan adamǵa jan-tánimen otanshyl, radıkaldarǵa jany qas kisi bolyp kórinýde. Bul da – qýlyq. Prezıdentten bastap, biraz quzyrly organdardyń salafızmge qatysty ustanymy belgili boldy. Bastaryna anyq qaýip tóndi. Sol úshin jantalasýda. Tipti, aqparat alańyna eldiń nazaryn basqa jaqqa aýdaratyn qoqystar tastap, dinı saýaty shamaly bylaıǵy jurtty jyndy qylýda. «Dinı saýaty shamaly» degen uǵym tek qara halyqqa emes, bılik pen quqyqqorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerine de qatysty ekenin qaperde ustaý qajet.
Osy rette myna bir jaǵdaı eske túsedi. 2011 jyly elde «zikirshi sopylar» atalǵan bir top osylaı qýǵynǵa tústi. Birneshe jetekshisi qamaýǵa alynyp, endi biri shetel asyp jatty. Zań boıynsha jaýapqa tartylmasa da, bylaıǵy múrıtterin de ońdyrmady. Ol zikirshilerdiń de bul salafıtterdikindeı bolmaǵanymen belgili-bir jumys júıesi, az-maz aqparattyq resýrsy bolatyn. Sonyń aldynda ǵana «Qazaqstan» ulttyq arnasyn jappaı zikirshiler jaýlap alypty» degen qaýeset shyqty. Artynsha ashyq qýdalaý bolmasa da, sol telearnadaǵy álgindeı sózge ilikken jýrnalıser birtindep qyzmetten kete bastady. Biletinder sol jýrnalıserdiń biraz ýaqytqa deıin laıyqty jumys tappaı, durysy eshbir redaktor jumysqa almaı, qınalǵanyn aıtady. Dinı sektaǵa qarsy soǵys ol joly joǵarydaǵy lıderinen buryn tómendegi uıymdastyrýshylaryna, jarıa, jasyryn túrde qoldap júretin jýrnalıserge shabýyldan bastaldy. Ol da durys sheshim bolǵanyn keıin taqsyrlary temir tordyń ar jaǵyna ketkende, bas kóterer, arasha surar kúshtiń qalmaǵanynan bildik. Sondyqtan da, bılik eger salafızmdi jeńemiz dese, eń aldymen olardy keshegi sopylardan kem baǵalamaýy qajet sıaqty. Kez-kelgen urysta qarsylasty ózińnen tómen sanaý jeńiliske ákeletini sekildi, bul toptyń da barlyq múmkindikterin eskerip, jan-jaqty áreket etý kerek. Syrttan kelgen bir-eki ýaǵyzshysyn qamaýǵa alyp, jaýapqa tartqanmen is bitpeıdi. Joǵarydaǵy ıdeologtarymen qatar ár óńirdegi meshit salǵysh, molda ustaǵysh keı kásipkerler men qaltalylaryn, túrli aqparat quraldarynda qyzmet etip júrgen jýrnalıseri men áleýmettik jelilerde kósemsıtin keı blogerlerin de jónge salmasa, teris túsinik pen qıalı dogmalardyń el ishine jaıylýy ońaılyqpen toqtamaıdy.
Jomart Abdollauly
