Qazaqtyń arǵy-bergi tarıhynda ult úshin qyzmet qylǵan, halqynyń azattyǵy úshin, ózgemen terezesi teń bolýy úshin jany men malyn pıda qylǵan qaıratkerler az emes. Alash balasynyń azattyq alǵanynyń 25 jyldyǵy men 1916 jylǵy Ult-azattyq qozǵalysynyń 100 jyldyǵy qarsańynda sol ult úshin eńbek qylǵan arystar ómirine, arttarynda qaldyrǵan muralaryna úńilip qoıý ómir talaby tárizdi sezilgen. Onyń ústine Alashorda úkimetiniń basshysy Álıhan Bókeıhannyń týǵanyna da bıyl 150 jyl tolypty. Demek, ult qaıratkerleriniń esti sózderin bir jınaqqa toptastyrmaq nıetimiz de osynaý ataýly oqıǵalarmen sáıkes kelýi tegin emes. Ashyǵyn aıtar bolsaq, ult tarıhynda aıryqsha oryn alatyn oqıǵalardyń mereıtoıly jylynda alash qaıratkerleriniń asyl sózderin jınaqtaýdy arnaıy qolǵa aldyq. Óıtkeni, esil erlerdi eske alýda memlekettiń atqarar jumysy bir bólek te, azamattardyń qylar eńbegi bir bólek. Endeshe, «Alash aıtqan asyl sóz» atty kitapty qurastyrý kezinde osy boryshymyzdy sezindik. Ári bul mereıtoılarǵa arnaǵan tartý-taralǵymyz bolsyn dedik.
Negizi qazaqtyń tarıhynda artyna ulaǵatty sóz, ǵıbratty ónege qaldyrǵan qaıratkerler az emes. Eski dáýirdegi Tumar patshaıymǵa, Ǵun patshasy Móde táńirqutyna telinetin sózder men ǵıbratty áńgimeler, Kóktúriktiń kósemderi Bilge men Kúlteginniń, Tonykók abyzdyń tasqa qashap qaldyrǵan ósıetteri tek mádenı-ádebı hám tarıhı mura ǵana emes, memlekettiliktiń negizderin sıpattaǵan astarly uǵymdar edi. Olardy, odan bergi Shyńǵystyń, Áz Jánibektiń, Táýke, Abylaı zamanynyń abyzdary, jyraýlary, bıleri, kósemderi men sheshenderi qaldyrǵan qanatty sózder de talaı áńgimege arqaý, talaı kitapqa júk bolar edi. Biz olardyń barlyǵyn jınap-terýdi murat tutpadyq. Biz tek HH ǵasyrdyń basynda qazaqtyń ǵana emes, baýyrlas túrki halyqtarynyń ómirinde ózindik iz qaldyrǵan alash qaıratkerleriniń esti sózderin jınaqtadyq. Álıhan Bókeıhannan bastap Smaǵul Sádýaqasulyna deıingi alash arystarynyń asyl sózderin jınadyq. Árıne, barlyq alash qaıratkerleriniń aıtqandaryn, jazǵan-syzǵandaryn jınaqtaı almaǵanymyz anyq. Óıtkeni, shań basqan muraǵattarda jatqan áli biraz derek bizge ashylǵan joq. Odan soń, artyna jaqsy sóz qaldyrýdy emes, ǵıbratty is qaldyrýdy ańsaǵan azamattar da ótti sol ǵasyrdyń basynda. Sondyqtan, «Alash aıtqan asyl sóz» kitabyna engizilgen otyzǵa jýyq qaıratkerdiń sózi alash ıdeıasynyń máni men mańyzyn, sol qaıratkerlerdiń bilimi men biligin, ultqa qylǵan qyzmetin tolyq sıpattap berýge jete qoımas. Biraq, urpaqqa ónege bolsyn dedik. Qolda bardy jınastyrdyq.
Jalpy, bizdiń Uly dalada este joq eski zamandardan, adamzat jylqy qolǵa úıretip, úzeńgige aıaǵyn salǵan sátten, sonaý Saq, Ǵun zamanynan beri memlekettilik dástúri úzilmegen. Birde alyp ımperıalar quryp asqaqtasa, birde ydyrap, jahannyń shartarabyna tarady bizdiń babalar. Sol memlekettilik ıdeıasyn jalǵastyrǵan, el bolýdy murat tutqan qaıratkerlerdiń úlken shoǵyry HH ǵasyrdyń basynda tarıh sahnasyna shyqqan-dy. Olar, ıaǵnı alash qaıratkerleri kóneden kele jatqan, kóshpendige tán memleket qurýdy emes, zaman talabyna jaýap berer, eýropalyq standarttaǵy el bolýǵa umtylǵan. Olardyń saıası kúresteriniń de «jalańash baryp jaýǵa shabar» kózsiz batyrlyqqa emes, saıasatqa, bilim men aǵartýǵa, demokratıalyq prınsıpterge qurylýynyń sebebi sol bolsa kerek. Sondyqtan, bul qaıratkerlerdiń oılary HHİ ǵasyrdyń da birqatar shyndyǵyna, syn-qaterine, saýaldaryna jaýap beredi. Sodan da bolar, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev bir sózinde: «Alash arystary bizge memlekettilik ıdeıasyn tý etip kóterýdi tabystap ketti. 1991 jyly qurylǵan Qazaqstan Respýblıkasy atty memleket – sol arystardyń asyl armanynyń júzege asýy. Biz osy memleketti kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz kerek!» degen-di. Demek, memlekettilik muraty, Alash ıdeıasy, Táýelsizdik degen uǵymdar bir-birine jalǵasty, ulttyń ómir súrýine tirek bolǵan túsinikter. «Alash aıtqan asyl sóz» kitabyna osy uǵymdar men túsinikterdi sıpattaǵan qanatty sózderdi jınaqtadyq.
Álemde, ádebıet pen saıasatta, jalpy qoǵamda túrli ǵulamalardyń, qaıratkerler men saıasatkerlerdiń qanatty sózderin sıtata retinde berý, áńgimege arqaý etý dástúri ejelden bar. Bizdiń de atqaminerler men zıaly qaýym ókilderi Ýınston Cherchılldiń, Mustafa Kemal Atatúriktiń, Mahatma Gandı men Djord Vashıngtonnyń, ataǵy alysqa ketken jazýshylar men ǵalymdardyń astary tereń, maǵynaly sózderin jıi paıdalanyp jatady. Biraq, keıde ózimizdegi qazynany nazardan tys qaldyryp alyp jatamyz. «Qolda barda altynnyń qadiri joq» degenge saıatyn is bul. Bálkim, bul jaǵdaı qaıratkerlerdiń qoǵam, saıasat, memleket sıaqty mańyzdy taqyryptarǵa qatysty aıtqan pikirlerin der kezinde jınaqtaı almaǵanymyzdan da týyndap jatqan shyǵar. «Alash aıtqan asyl sóz» sol keńistikti toltyrýǵa baǵyttalyp otyr. Ketikke shaǵyn kirpish bolyp qalansa deımiz. Oqyrman bizdiń bul nıetimizdi túsiner degen úmittemiz. «Alash aıtqan asyl sóz» - árbir atqaminerdiń jumys ústelinde jatsa, nesi aıyp?
Jalpy, «Alash aıtqan asyl sóz» kitabyn eki baǵytty qamtydy. Alǵashqysy, tikeleı qaıratkerlerdiń ǵıbratty sózderin toptastyrý maqsatynda bolsa, ekinshisi sol azamattardyń ózara qarym-qatynasyn, birlik-berekesin aıǵaqtaıdy. Qanatty sózder men pikirler saıasat, kásip, bilim, til, din, jer, ásker máseleleri, sot júıesi, ádebıet, mádenıet, baspasóz, tarıh, rýhanıat taqyryptarynyń tóńiregine toptastyryldy. Eń mańyzdysy, bir ǵasyr buryn aıtylǵan pikirlerdiń qazir de ómirsheń ekendigin kórsetkimiz keldi. Máselen, Mirjaqyp Dýlatulynyń «Halyqqa qyzmet etemin degen kisige báribir: depýtat bol, gazet shyǵar, bala oqyt. Ózgemizdiń bárimiz saı bolyp, jalǵyz depýtattyqqa qarap turǵan is joq. Halqyń nadan bolsa, myń depýtatyń bolsyn, onan paıda joq. Depýtattyqty tańsyq kórip ataǵyna qyzyǵyp, ıakı báseke úshin baratyn kisi bolmasqa kerek», - deıdi. Iaǵnı, alash arysy osynaý pikiri arqyly zań shyǵarýshy organ qyzmetkerlerine, tutas qoǵam múshelerine asa joǵary talap qoıyp otyr. Bul mańyzdylyǵy jaǵynan búginde de ózekti. Óıtkeni, bizdiń qoǵam depýtattardan kóp dúnıe kútetini ótirik emes. Taǵy bir mysaldy Júsipbek Aımaýytulynyń sózinen keltireıik. Alash qaıratkeri: «Qazaqqa aıýdaı aqyrǵan sheneýnik tabylýy ońaı; erinbeı-jalyqpaı, baqyrmaı- shaqyrmaı is bitiretin, terisi qalyń, kónbis, tabandy qyzmetker tabylýy qıyn», - deıdi. Osy pikirimen memlekettik qyzmetshige talap qoıady. Memlekettik qyzmetkerdiń ultqa, qoǵamǵa qyzmetiniń qanshalyqty mańyzdy ekendigin sıpattaıdy bul pikir. Júsipbek Aımaýytuly sony aıtqysy keledi. Al, Álıhan Bókeıhan bolsa: «Ár urpaq ózine artylǵan júkti jeter jerine aparyp tastaǵany durys, áıtpegende bolashaq urpaǵymyzǵa asa kóp júk qaldyryp ketemiz. Keıingi urpaq ne alǵys, ne qarǵys beretin aldymyzda zor sharttar bar», - deıdi. Sóıtip, barshamyzǵa úlken-kishige, han men qarashaǵa, tutas urpaqqa mindet júktep tur. Durysy, Ult kósemi jańa mindet júktemeıdi, tek ǵasyrlardan kele jatqan azamattyq, tipti adamzattyq boryshymyzdy eskertip tur. Bul eskertý myńdaǵan jyldar buryn da mańyzdy edi, HH ǵasyrda da ózekti boldy, HHİ ǵasyrda da, tipti aldyńǵy myńjyldyqtarda da mán-mańyzyn joımaq emes. Mine, alash qaıratkerleriniń aýzynan osyndaı sózder shyǵyp, qalamdarynan osyndaı oılar týypty. «Alash aıtqan asyl sózge» osy oılardyń birqataryn jınaqtadyq.
Al, ekinshi taraýdaǵy qaıratkerlerdiń arasyndaǵy bereke-birlik, aǵalyq-inilik baılanystar, bir-birine bergen baǵalary tipten bólek áńgime. Óıtkeni, sol qaıratkerler Abaı mysalǵa keltiretin «Óner aldy – birlik, yrys aldy-tirlik» degen maqaldy sezingen, túısingen jandar. Olar «malǵa birlik emes, janǵa birlik qylǵan» azamattar bolatyn. Endeshe, Alash qaıratkerleriniń bereke-birliginiń qandaı bolǵandyǵyn da shama-sharqymyz kelgende sol arystardyń óz sózderi arqyly ashyp kórsetýge tyrystyq. Árıne, «aınalasy jup-jumyr», múkámmal kitap jasadyq demek emespiz. Tek azamattyq boryshymyzdy óteýge tyrystyq. Ult murasyn jınap-terip, ózderińizge qaıta usyndyq. Odan basqa eńbegimiz joq bizdiń. Olaı bolsa, marhabat! «Alash aıtqan asyl sóz» Sizge de oı salar bálkim, qurmetti oqyrman! Kitap Sizge qaraı jol tartty. Qutty bolsyn bárimizge!
Berik ÝÁLI
Memlekettik «Daryn» jastar syılyǵynyń ıegeri
