Qýanysh Súıinishqyzynan bastalǵan «Sypataı jyryna» (№2417.06.11 j. Qazaq ádebıeti gazeti) «boldym» dep núkte qoıǵan edim. El. poshtama MAHAEVA AITKÚL SHAIYMQULQYZYnyń «Qazaq-Qyrǵyz saıası baılanystarynyń tarıhy» (XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysy-XX ǵasyrdyń bas kezi) tarıh ǵylymynyń doktory dárejesin qorǵaý úshin jazǵan dısertasıasyn (285 bet) salyp jiberipti. Birden aıta keteıin avtordyń (Aıtkúl hanymnyń) maǵan salyp jiberetin jóni joq. Meni tanymaıdy. Aıtysqa qatysyp, atyn bylǵaǵan joq. Búrkenshik atpen jazyp júrse ózi biledi. Ǵylymı keńesshileri (akademık, K.N.Nurpeıis jáne tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor K.L.Esmaǵambetov 2009 j. Almaty) salyp jibergen ǵylym kandıdaty Búrlibaev Álibek, ózin «shynaıy tarıhshymyn» dep júrgen Surat Surqıatovtar bolý kerek dep topshylaımyn. Ekeýi de Sypataıdyń jyryn jyrlap aıtystyń bel ortasynan oıyp oryn alyp, aýyzyna kelgenin qusyp, qarǵystan basqa aıta almaıtyn belsendiler. Meniń bir dosym baıaǵydaǵy kollektıvtendirý kezinen «Stalındi maqtap kandıdat boldym. Stalındi jamandap doktor boldym» deýshi edi. Sol oıyma túsip Kenesaryǵa Sypataıdy qalaı qarsy qoıǵanyn, satqyndyǵyn qalaı jasyryp, jýyp shaıǵandyǵyn izdep zerdelep kórdim. Aıtkúl hanym birden Kenesaryny «dinsizderge qarsy odaq qurýdy» kózdep Buqar, Hıýa, Qoqan handyqtarymen dıplomatıalyq kelissózder júrgizdi dep tilge tıek etesiz. Kenesary bul úsh handyqqa kóziniń tirisinde qarym qatnas jasap, hat jazysqan joq. Ákesi men aǵasynyń kegin alýdy oılady, alǵashqy soǵysyn Merki qalasynda bastap Táneke batyr bastap kelgen 500 naıman sarbazdarymen, óziniń 200-deı batyrlarymen Aqyrtóbe shaıqasynda jeńiske jetti.
Men Sypataı atasynyń boıynan ulttyń ar namysyna tıetin satqyndyq, kisi qanyn arqalaǵan jaýyzdyqty Aıtkúl hanymnyń dısertasıasynyn, doktorlyǵynan (arhıv emes) taýyp otyrmyn. Kenesaryny 12 myń ásker jınadym, qyrǵyzdarmen soǵysamyz dep Kekilik taýynyń tabanyna, Maıtóbeniń shuńqyryna adam qashyp qutylmastaı qamaýǵa kóshirip ákelgen. (ózi kóship kelgen joq) Sóıtip, «handy raıynan qaıtarýǵa, Kenesary men Orman manapty jarastyrýǵa shaqyryp» ótirik múláıimsıdi. Elshilikterdiń isi sátsizdikpen aıaqtalyp «elshige ólim joq, jaýshylyqta qorlyq joq» degen qaǵıdany saqtamaı, qulaq muryndarynan aıyryp qaıtarady. Soǵysarǵa dármen joq, Sypataıdyń burynnan oılanyp jasaǵan satqyndyǵy júzege asyp Kenesary ajal quryǵynda qalady. Suranshy, Saýryq batyrlar qusap «joq biz qyrǵyzben soǵyspaımyz» dep bólinip ketpedi. Ondaı adamdyq qasıet tanytqanda Kenesary «ajal apanyna» kóship barmas edi.
1846 jyly Jetisýǵa basyp kirmeı aǵaıyndyqpen kóship kelgende qyrǵyz manaptary «ár jerden 30-40 barymtashy attandyryp Kenesaryǵa qaraǵan eldiń jylqylaryn, maldaryn talaı bastaıdy.» «El bolaıyq, birigeıik» degen usynyspen kelgende bul qandaı saıası qarym qatnas? Malyn tonap jatqanda Kenesary nege qarymta qaıtarmaıdy? Ótiriktiń de jóni bar emes pe? Aıtkúl hanym! Kenesary qyrǵyzǵa úsh júz tóleńgit-óziniń óren jarandary, eki júzdeı batyrlarymen ǵana kelgen. Siz 1500 sarbazynan ólideı, 2000 sarbazyn tutqynǵa túsirip, 500-deı qyzdaryn tashkenttikterge satyp jibergenin jazasyz. (Kenesaryda qyzdardan qurylǵan sarbaz bar ekenin Uly tarıhshy E. Bekmahanovtan, jazýshy İ. Esenberlınnen oqymappyn) Sóıtesizde, «Kenesary qyrǵyzdardy shappaqshy eken» degen qaýesetten qorqyp, elshileriniń qulaq, murnyn kesip qyr kórsettirip, qorlaısyń da, mol tartý taralǵyǵa «bir sulý qyzdy jasaýymen qosyp, bir arǵymaq at, qymbat tartý-taralǵymen elshi jiberesiz. Ózińde túısik bar ma, Hanym! Áskerin qyryp salsań, (sizdiń esebińizshe úsh jarym myń) qyrǵyzben soǵysatyn adam qalǵan joq qoı. Qalaı soǵysady? Talǵajý jasap otyrǵan sońǵy toǵyz baıtalyn taǵy urlatyp aldyrasyz. Sypataı soqqyzǵan Qanaı bıdiń kesenesin Kenesaryǵa qıratqyzyp, jaýap retinde Sypataıdyń aǵasy Andas batyrdyń kesenesin qyrǵyzdarǵa qırattyrasyń. Ekeýi de ózderiniń týǵan jıenderi emes pe, jazyǵy qansha? Solar úshin qyzmet istep júrgen joq pa? «Tastaı qyrǵyz» degen osydan qalǵan.
Aıtkúl hanym! Qyrǵyz qazaq arasynda Suranshy, Saýryq elshilikte júrgen joq. Sypataı atańyz satqyndyq, jymysqy istermen kún ótkizip jan baǵyp júrdi. Bile bilseńiz Saıramda Suranshynyń, Qastekte Saýryqtyń, Shymkentte Baızaq datqanyń ólimine sebepshi bolǵanda sol satqyn.. (Qazaq ádebıeti gazetinde «Sypataıdyń saıası kelbeti-SATQYNDYQ» degen maqalam Q.Súıinishqyzyna jaýap retinde shyqqan) Sypataıdy batyr etip kórsetý úshin Kenesarynyń aldynan pushaıman bolǵan eki jigitti hannyń ulyqsatynsyz qoldaryn sheship súırep ala jóneldi deısiz. 44 sultandy qolymen shapqan, Jappastyń bıin tirideı otqa órtegen Kenesary oǵan deıin de tisin qaırap júrgende, aldyna kelgen Sypataıdy tiri jibermeıtini haq edi. Ári qaraı «meniń qyrǵyz degen jaýym joq» degizdiresiz de Sypataı bastaǵan botpaılardy qyrǵyzǵa qarsy joryqqa Kenesary týy astyna jınatasyz. Botpaılardyń arasynda ómir súrmegen, batyrlyq, erlik sheshendik, bılik kórsete almaǵan adam qalaı ásker jınaıdy. Jazýshy Aıan Nysanalınniń tapsyryspen jazylǵan «Júrekjutqan» maqalasynda «Sypataıdyń azat basy buǵalyqtan bosamaı, kiriptarlyq kún keshti. Aǵaıyndar (botpaılar) arasynda arystandaı alasuryp, (arpalysyp emes) jolbarystaı jan jaraqatyn jalady» dep jazady. Júrekjutqan batyr atańyzdyń sıqy osy. Áskerdi jınaǵan Kenesarynyń bólesi Shymyr-Baızaq datqa. Kenen Ázirbaev aıtqandaı «óziniń meken jaılaý, qystaýy bolmaǵan, botpaılar arasynda óspegen, jerinen topyraq buıyrmaǵan adam» qalaı ásker jınaıdy? Doktorlyq dısertasıanyń basty keıipkeri etýge qalaı dátińiz bardy?
1847 jyldyń basynda Kenesaryǵa Jantaı men Orman bastaǵan manaptarǵa «jaýlasýǵa emes, eldesýge kelgenin» aıtqyzdyryp, elshiler almastyryp pátýaǵa kelmegen qyrǵyzdarǵa 100.000 myń ásker jınatyp Kenesaryny Kekilik taýynyń bókterinde soǵystyrasyz. «Qazaq jasaǵyn Baızaq datqa, Sypataı, Qaraqoıly-Tileýberdi, Aqqoıly-Báıetke basqartasyz. Maıtóbede ornyqqan Kenesary jasaǵy eshqandaı soǵys júrgizbegen, oǵan sebep sizdiń Sypataı atańyz 12 myń áskerdi alyp tún jamylyp qashyp ketken dep jazady tarıhshylar. Baızaq datqany da tastap ketti. 100.000 ásker Manasta da bolǵan joq, qazirde joq. Sypataı atańyzdyń satqyndyǵynan soǵys bolǵan joq. Aǵybaı, Naýryzbaı, naıman sarbazdaryn bastap kelgen Táneke batyrlarǵa qorshaýdy buzyp shyǵýǵa batasyn berip Buǵybaı, Buqarbaı taǵy birneshe batyrlarmen «hannyń basyn han alar, qardyń basyn qar alar» qaǵıdasymen qalyp qalady. Aǵybaı men Naýryzbaı syrtta júrse Orman manaptyń óltirtýge dáti shydamas degen senimde bolady. «Qazaq qolynyń jeńilýine Sypataı men Rústem tóreniń urys dalasyn tastap, satyp ketýi sebep boldy» dep syńarjaqtyqpen qaraýǵa bolmaıdy dep túıindeısiz. Ózińiz aıtyńyzshy, 100.000 áskermen 300 adam (qatyn qalash, tamaq isteıtin aspazdar) qalaı soǵysady?
Aıtkúl hanym! Satqyn atańyzǵa: «Meniń qyrǵyz degen jaýym joq. Aman qalatyn Abylaıdyń tuqymy, óletin biz be...» degizdiresiz de qazaq jasaqtary arasynda iritki týdy deısiz. İritki týǵyzǵan kim? Ózińiz jazyp otyrǵandaı Sypataı satqyn emes pe? O basta soǵysamyn dep kelgen adam ólimnen qoryqpaý kerek edi ǵoı. Soǵys bar jerde ólim bar. Qaıran Keńkeń (Keńes Nurpeıis) dısertasıańyzdy oqymaı, betińizge qarap otyryp qol qoıa salǵan ba? Kenesarynyń kim ekenin, Sypataıdyń kim ekenin ajyrata almaǵan ba? Siz qusap Kenesary bastaǵan ult-azattyq qozǵalysymen SATQYNDYQTYŃ arasynan saıası baılanys izdep nege áýre bolǵysy kelmegen be? Áskerdi alyp ketýiniń arqasynda «qazaq-qyrǵyz arasyndaǵy soǵys órtiniń tez óshýine áserin tıgizdi» deısiz. Árıne «soǵys órtiniń» tez óshýine hannyń basy alynyp, Naýryzbaıyn óltirgen satqyndyq túbine jetý basty sebep boldy. Sol kezdiń ózinde-aq, qyrǵyzdardyń qorqaý qasqyrlaryna aınalǵan sypataıshylar ulttyq múddelerdi aıaq asty etip, ulttyq (qazaqtyq) murattardy talqandaý úrdisterin júrgizýge muryndyq bolǵan. «Búgingi kúni kóp qıynshylyqtarmen (qandaı qıynshylyq) jetip otyrǵan táýelsiz memleketimizge Kenesary qarsy bolǵan deıdi jerden jeti qoıan tapqan, Ápendim. Kenesarynyń ult-azattyq qozǵalysyn «kóterilis» dep ataý ekijúzdilik deıdi siz «tanıtyn», meniń sol Ápendim-Álibek Búrlibaev. Aıtkúl hanym jazǵan Kekilik taýynyń baýraıyna Sypataı bastap kóship barǵan han Keneniń tamaqtyq jylqylaryn, múıizdi qaralaryn, ýaq maldaryn qyrǵyzdar barymtalap, eń soǵy toǵyz baıtalyn aıdap ketkende, ash qalmas úshin Aǵybaı bastaǵan batyrlaryn jumsap maldaryn qaıtaryp alady. Sonda el tonaý, shapqynshylyq joryǵyn kim jasap otyr? Jibergen elshileriniń qulaq murnyn kesip kim qorlap otyr? Qyrǵyzdar emes pe? Aıtkúl hanym jazady, Álibek Búrlibaev joqqa shyǵarady. Onda nesin jiberip otyr Aıtkúl hanymnyń dısertasıasyn? Óziń oqyp, óziń bilip hanymdy mazaq qylmaǵanyń durys emes pe edi, Ápendim! Álde, ol sypataıshylardyń talqanyn jep, kójesin iship sypataıshylarǵa qaryzdar bolyp qalǵan ba?
Aıtkúl hanymnyń dısertasıasy - antı Kenesarylyq DISERTASIA bolyp shyqqan. Ult-azattyq qozǵalysynyń mánisin qasaqana túsinbeý akademık pen profesordyń yqpaly ma? Olar nege túzemedi, nege baǵyt baǵdar bermedi? Soǵysty bastamas buryn sáýirdiń aıaǵynda boran turǵyzyp Kenesary jasaqshylaryn sastyrtyp alamaq bolady. Arqanyń alty aı qysyna des bermegen, kıiz úıdi qystap shyqqan kenesaryshyldarǵa shuńqyrdyń ishindegi, yqtasyndaǵy boran sóz bolyp pa? Orman manap 100.000 jerden ot jaqqyzyp «ásker sanyn kóbeıtip» aldy deısiz. Kenesarynyń Orynbor general gýbernatorlarynan syılyqqa alǵan birneshe dúrbileri bar. Jaýy da bolsa qolbasshylyǵyn, áskerı darynyn baǵalaı bilgen. Taıaq tastam jerdegi, taýdyń basyndaǵy qyrǵyzdardyń ne istep, ne qoıyp jatqanyn kórmeıtin ne jyny bar.
Orys otarshyldary «Kenesarynyń ólimi arqyly eki týystas eldiń arasyna ot jaǵyp, jik túsirgende qandaı nátıjege jetkenin is júzinde kórdik» dep ashyq aıtýǵa bolady deısiz. Óıtkeni olar, «táýelsizdikke umtylǵan eki halyqtyń taǵdyryn tálkekke saldy» degendi tilge tıek etesiz. Al meniń Ápendim - kandıdat Búrlibaev Álibek «Biz reseıge «kolonıa» bolǵan joqpyz, ol qazaq ǵalymdarynyń dalbasasy» deıdi. Siz sonda qazaq ǵalymy emessiz be? Ol ózin Reseı ǵalymymyn dep esepteıdi. Qazaqstanda qorǵatpaı qoıypty. Nıeti satqyn adamǵa qorǵatpaǵany durys bolǵan. Sodan satqyndardan basqaǵa ókpeli.
Kenesarynyń qaryndasy Bopaıdyń aýzyna sóz salyp «óler han óldi, tiri qalǵan qazaqtardyń basyna 60 jylqydan berip tutqyndardy alyp qaıtty» deısiz. Sizdiki oı jotamen soǵa beretin kórkem ádebıet emes, tarıhı taǵylym beretin dısertasıa. Jas urpaqqa jóni túzý bilim bersin dep Keńkeń sizge tarıh ǵylymynyń doktory ataǵyn alyp bergen bolar. Jaraıdy 1000 adamdy bosatqan shyǵar, qunyna beretin 60.000 jylqy Bopaıda da, Kenesaryda da bolǵan joǵy anyq, ony qaıdan tapty, Aıtkúl hanym? Ár sózge jaýap berý kerek emes pe? Bopaı bar tutqyndy satyp alsa Aǵybaı men Naýryzbaıdyń qorshaýdy buzyp shyqqany ótirik bolǵany ma?
Qyrǵyz manaptary, bıleri men batyrlarynyń 12-ne altyn medal, Qalyǵulǵa kúmis medal, hannyń basyn alǵan Q. Tastanbekovke altyn medal, Orman manapqa birden altyn medal, polkovnık shenin qosa bergenin jazasyz. Ne degen myrzalyq! 14 altyn, bir kúmis medal, bes altyn medaldyq polkovnık sheni. Taǵy 3000 rýbel kúmis aqsha. Paı – paı Aıtkúl hanym. Kenesarynyń basynyń qunyna jete aldyńyz ba? Budan keıin qazaq-qyrǵyz arasynda qandaı saıası baılanys bolýy múmkin edi. Sovet úkimetiniń arqasynda qyrǵyz tarıhshysy Y. Abdyrahmanov jazǵandaı «aýyly aralas, qoıy qoralas, jigitteri joralas, qudalasyp, dostasyp, jarasyp, qaıta týǵan bolyp ketti» deıdi. Tústen keıin mańyraǵan qoı sıaqty ekinshi bir tarıhshysy K. Úsenbaev «Kenesarynyń soǵysy qazaq-qyrǵyz eliniń dostyǵyna tosqaýyl bola almady» dese «óktemdikke úırenip qalǵan han Kene qaıshylyqtardy sheshý joly kúsh eken dep qate paıymdady, mámlegerlik saıasatty paıdalana almady» dep qoshtaıdy akademık Manash Qozybaev. Aıtkúl hanymnyń qoltyǵynan qalaı-qalaı demegen. Kenesary han Seıdaq qoja men Shoqpar bıge 200-den astam hatty bosqa jazdyrdy ma? (bir tom kitap bolyp shyqqan.)
Eger siz, Aıtkúl hanym! XXI ǵasyrdaǵy qyrǵyzdyń pálenbaı prezıdentimen jeltoqsannyń Bas qolbasshysy, qazaqtyń kún kósemi, ult lıderi, ǵasyr ǵulamasy prezıdent N. Á. Nazarbaev arasyndaǵy saıası baılanysty tilge tıek etseńiz qulaqqa kiredi. Naǵyz ǵulama tarıhshy bolatynyńyzǵa men kúmán keltirmes edim.
Meniń poshtama Sizdiń dısertasıayńyzdy jibergen Álibek Búrlibaev pen Surat Surqıatovtyń ekeýiniń bireýi bolý kerek. «Mine kór, bizdiń atamyzdyń atyn atap dısertasıa jazyp, doktorlyq qorǵaǵan» degen maqtanyshyn jasyra almaǵan.
Materıal qolyma tıgen soń mende «Sypataıdyń satqyndyǵy» degen «doktorlyǵymdy» qorǵap alǵashqy referatymdy jazdym. Qabyl alyp, baǵasyn berersiz?!
Sadyq Smaǵul
