Jerdi paıdalanýǵa baılanysty Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty retinde, konstıtýsıalyq quqyǵym boıynsha men de Jer reformasy jónindegi komısıa múshelerine óz usynysymdy aıtqym keledi.

Men kótergeli otyrǵan máseleniń shetin ótken jer komısıasynyń otyrysynyń birinde aqyn Jursyn Erman, Nurtóre Júsip aǵamyzdyń atynan aıtyp ótti.

Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdik alǵan soń 1993 jyly bıologıalyq alýan túrlilik konvensıasyna qol qoıdy. Konvensıanyń talaby boıynsha qol qoıýshy memleketter mynadaı negizgi baptardy oryndaýǵa mindettendi:

1. Árbir memleket óz resýrstaryn tabıǵat qorǵaý salasyndaǵy saıasatynyń  negizinde qoldana alady jáne is-áreketteri ózge memleketter men óńirlerdiń tabıǵatyna zıan keltirmeýin qamtamasyz etýge jaýapty;

2. Bıologıalyq alýan túrlilikti saqtaý jáne turaqty ári tıimdi paıdalaný maqsatynda basqa da ortaq múddesi bolǵan jaǵdaıda múmkindigine baılanysty birigip is-áreket jasaıdy;

3. Bıologıalyq alýan túrliliktiń quramdaryna, ony saqtaýǵa jáne turaqty ári tıimdi paıdalanýǵa keri yqpal etetin nemese yqpal etýi múmkin prosesterge, onyń zardaptaryna turaqty baqylaý (monıtorıń) júrgiziledi;

4. Bıologıalyq alýan túrlilikti jáne onyń quramyn anyqtaý, saqtaý jáne turaqty, tıimdi paıdalaný sharalaryn iske asyrý maqsatynda mamandardy oqytý jáne daıarlaý baǵdarlamalaryn daıyndaıdy jáne iske asyrady, ǵylymı-zertteý jumystaryna qoldaý kórsetedi.

Osy bıologıalyq alýan túrlilik konvensıasyna saı men mamandyǵym geobotanıka salasyn qamtıtyn jer máselesine qatysty óz pikirimdi bildirgim keledi. Geobotanıka nemese fıtosenologıa – jer betindegi ósimdikterdiń jamylǵysyn, birlestigin, qaýymdastyǵyn, olardyń taralý zańdylyqtaryn, qurylymyn, qurylysyn jáne ósimdikterdiń qorshaǵan ortamen baılanysyn zertteıtin ǵylym. Buryn KSRO aýyl sharýashylyq mınıstrligi jetekshiligimen sovhoz jáne kolhoz basshylary 10 jylda bir ret josparly túrde óz aýmaqtarynda mindetti geobotanıkalyq zertteýler júrgizetin. Zertteýler nátıjelerine saı fıtosenozdarda qandaı ózgerýler bolyp jatqanyn bilip, shara qoldanyp otyratyn.

Bul óz kezeginde, birinshiden, qazir mańyzdy kún tártibine engen bıoalýantúrlilikti saqtaý men qorǵaýda ósimdik túrlerine jasalǵan monıtorıń bolsa, ekinshiden, jaıylymdyq jerlerdiń naqty azyqtyq ónimdiligin baǵalaý edi. Sol arqyly jaıylymdardyń syıymdylyǵyn eseptep, sol jerlerde jaıylatyn maldardyń sany anyqtalatyn.

Resmı málimetterge súıensek elimizde 15 myńǵa jýyq ósimdik túri bar. Olardyń ishinde 730 túrli ósimdik tek Qazaqstan aýmaǵynda ǵana kezdesetin, jer sharynyń basqa esh jerinde óspeıtin endemdik túrler. 303 túrli ósimdik Qazaqstan Respýblıkasynyń «Qyzyl kitabyna» engizilip, qorǵaýǵa alynǵan. Al keń-baıtaq dalamyzdaǵy zerttelgen jáne áli tolyq zerttelmegen paıdaly ósimdikterdiń (dárilik, bal ónimderi alynatyn, mal azyqtyq, tehnıkalyq, mádenı, taǵamdyq t.b.) sany qanshama?.

 Ótkendegi jáne sońǵy jer komısıasynyń otyrysyn tyńdap otyrsaq, sizder jalpy jerdiń paıdalaný quqyǵyn jeke jáne zańdy tulǵalarǵa belgili merzimge bermeksizder jáne osy máselele tóńiregindegi usynystaryńyzdy úkimetke joldap zańmen bekitpeksizder.

Sizderden ótinerim sol usynystarmen qatar meniń de tómendegideı usynystarymdy qarap kórersizder.

1. Jerdi jeke menshikke paıdalaný quqyǵyn alǵan tulǵa sol jerdegi barlyq bıologıalyq túrlerdi saqtaýǵa mindettelsin. Ol úshin memleket ár 5-10 jyl saıyn monıtorıń jasap otyrýy tıis. Egerde bir túrdi joıǵan nemese shekten tys azaıtqan jaǵdaıda jerdi paıdalaný quqyǵynan aıyrylsyn. Mysaly qazirdiń ózinde jeke menshik aýmaqta, ol jerdegi dárilik ósimdikterdi shetelge zańsyz jıyp tasyp jatqandyǵyn nemese sol aýmaqtarda zańsyz ań-qus aýlanatyndyǵyn aıtyp keıbir aqparat quraldary dabyl qaǵyýda.
2. Ǵylymı-zertteý jumysyn júrgizetin otandyq ǵalymdar men jumys tobyna jerdi jeke menshikke alǵan tulǵalar eshqandaı kedergi keltirmesin, kerisinshe qoldaý kórsesin. Mysalǵa keıbir ǵylymı-zertteý ekspedısıalary kezinde jekemenshik aýmaqtyń ıeleri kirgizbek túgili, qaqpasynan qaratpaıdy, aýmaǵy arqyly ótip jatqan joldan júrgizbeıdi.
3. Jaıylymdyq jerlerdiń paıdalaný quqyǵyn alýshylar jaıylymnyń sıymdylǵyna qaraı mal baǵýy tıis. Egerde jaıylymdy tozdyrǵan jaǵdaıda (tuıaq kesti bolý) paıdalaný quqyǵynan aıyrlysyn. Ol úshin memleket jaıylymnyń tıpine qaraı ár gektaryna baǵylatyn mal sanyn anyqtap berýi kerek. Jáne joǵaryda kórsetilgendeı ár 5-10 jyl saıyn monıtorıń jasap otyrýy kerek.
4. Memleket jerdi ıgerý jáne monıtorıń jasaýǵa qatysty Aýylsharýashylyq, geobotanıka, zoologıa, topyraqtaný, gıdroloıa salalarynyń mamandardyn kóptep daıyndaý kerek.

Meniń usynys, pikirim qazirshe osy. Komısıa músheleri, aýylsharýashylyq jáne osy botanıkalyq ǵylym salasynda júrgen zıaly qaýym bul týraly óz oılaryn aıtyp, artyǵyn alyp, kemin tolyqtyra jatar degen senimdemin.

Álibek Ydyrysuly