«AQSH valútasynyń yryqqa kónbeı doldanyp, baǵasyn aspannan bir-aq shyǵarǵany daýsyz. Tipti buǵan buqaranyń da eti úırenip ketti. Tól teńge alǵash qoldanysqa engen kezde 1 dollar 4 teńgege teńestirilgen edi. 25 jylda 1 AQSH dollary 352 teńgege artty. Teńgeni erkin aınalymǵa jibergen Ulttyq bank bul máselege qazir tipti bas qatyrmaıdy. Bas bankır basyn áldeqashan arashalap, buǵan aralaspaıtynyn ashyq aıtty. Artyq aqshań bolsa, «jartysyn teńgemen, jartysyn dollarmen saqta» dep, bastaýysh synyp oqýshysynyń da logıkasy jetetin, «ózinshe tıimdi» keńes berdi. Jyl basynda 1 dollar 385 teńgege baǵalansa, alty aıda AQSH aqshasy 333 teńgege deıin tómendedi. Jıǵan-tergenin dollarmen depozıtke salǵan azamattar biraz abdyrap ta qaldy. Birqatar jurt 385 teńgege alǵan dollaryn 335-ke aıyrbastap, ár dollardan maksımým 50 teńge utyldy. Osylaısha halyqtyń bas bankırge degen senimine selkeý túsken-di», - dep jazady «Halyq» gazeti.
Mine, sońǵy aptada dollardyń dáýreni qaıta júrdi. Ótken apta basynda (25 tamyz) 341,51 teńgege teńestirilgen dollar eki kúnde 9 teńgege ósti. Osy aralyqta álemdik naryqta munaı baǵasy quldılady. Aǵymdaǵy jyly «qara altyn» qunynyń artqan kezi maýsym aıynyń basynda (52,73 dollar) tirkeldi. Al qazir munaı baǵasy quldyrap barady. Bırjada munaıdyń 1 barreli 42,01 dollarǵa baǵalanyp otyr. Jahan jurtynyń alys-berisi men aınalymy tap osy «kók qaǵaz» ben «qara altynǵa» kiriptar bolǵandyqtan, álem munaı baǵasyn bekitetin AQSH-qa alańdaıdy. Al Aqúıdegiler «úlken oıyndy» kóńil qoshtaryna qaraı qubyltýda. Osy arqyly ózgege ketken esesin qaıtaryp, kegin alýda desek te qatelespeımiz. Ókinishtisi, «eki túıe súıkense, arasynda shybyn óledi».
Al, Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy turaqsyzdyqtyń sebebin ekonomıs Muhtar Taıjan ózgeden emes, ózimizdiń bılikten izdeıdi.
- Ekonomıkalyq saıasat ózgermeı, teńgeniń aıaǵynan nyq turýy múmkin emes. Sebebi, bizdiń bıliktiń ustanyp otyrǵan saıasaty burys. Bizdiń valúta nege tek qana 
munaıǵa baǵynyshty? Óıtkeni bizde basqa óndiris damymaǵan. Joq. Al, jeńil ónerkásiptiń, basqa óndiristiń damymaýynyń sebebi nede? Úkimettiń júıesiz ekonomıkalyq saıasat júrgizýinde. Bizdiń bıliktiń bul úrdisti ózgertýge nıeti de joq. Nıet bolsa, bárin qaıta bastaýǵa múmkindik týar edi. Ol úshin monopolızmdi joıý qajet. Aldymen adaldyq qajet. Adal básekelestik orta qalyptastyrý lázim. Jáne on jyldan beri ekonomıkamen aınalysyp kelgen mınıstrlerdi túgel otstavkaǵa jiberý kerek. Al, myna mınıstrlerdiń qolynan túk kelmeıdi. On jyl otyrdy. Munaı baǵasy joǵary bolǵan tusta da taǵynda edi. Ne bitirdi? Esesine syrtqy qaryz 30 paıyzǵa ósip ketti. Iaǵnı, ekonomıkamen aınalysqan mınıstrler halyqtan keshirim suraı otyryp otstavkaǵa ketýi tıis. On jyldyń nátıjesi óte nashar. Bizdi osyndaı daǵdarysqa dýshar etkender bizdi odan qalaı alyp shyǵady? Múmkin emes jaǵdaı. Ekonomıkasy tek «qara altynǵa» qaraǵan halyqtyń erteńi aıtpasa da túsinikti. Qarapaıym ǵana, eger munaı baǵasy 30 dollarǵa tómendeıtin bolsa, dollar baǵasy 400 teńge bolady. Al, buǵan bizdiń Úkimet esh arashashy bola almaıdy,- deıdi.
Ekonomısiń oıynsha, osyndaı keleńsizdikter nátıjesinde azyq-túlik, kıim-keshek, dári-dármek, tipti transport pen komýnaldyq qyzmet quny da qymbattaıdy. Ómir súrýdiń ózi qyrýar qarjyny qajet etedi.
Al, Qoǵamdyq saıasatty zertteý ortalyǵynyń dırektory, ekonomıs Merýert Mahmutova «devalvasıaǵa munaıdan da buryn Reseı rýbliniń qunsyzdanýy qatty áser etedi» deıdi.
- Dollar deńgeıine áser etetin eki faktor bar. Birinshi, munaı baǵasy. «Qara altyn» quny tómendese, búdjetke munaı sektorynan túsetin salyqtyń úlesi tómendeıdi. Al munaı baǵasy artsa, dollar baǵamy tómendeıdi. Al, bul bizdiń tól teńgeniń nyǵaıa túsýine múmkindik týǵyzady. Ekinshi, Reseı rýbli. Reseı Batystyń sanksıalarynyń astynda otyr. Sondyqtan ekonomıkasy máz emes. Tórtinshi toqsanda, ıaǵnı saılaýdan keıin Reseı valútasynyń quldyraýy múmkin degen boljam bar. Eger tap solaı bolyp jatsa, ulttyq valútamyzǵa áser etpeı qoımaıdy. Nege? 2014 jyly rúbl qunsyzdanyp, teńgeniń deńgeıin saqtap turý úshin Úkimet Ulttyq qordan 28 mlrd dollardy qurtty. Qazir bizde ondaı múmkinshilik joq. Reseı rýbli dollarǵa qalaı qubylsa, teńge solaı qunsyzdanady. Búgingi kúni bizdegi dollar baǵamynyń ózgerýine munaı baǵasyna qaraǵanda, Reseı rýbli kóbirek áser etip tur.
Al, «qarjyny qaı valútamen saqtaǵan tıimdi?» degen saýalǵa keler bolsaq, qysqa merzimde jumsalatyn qarjyny teńgemen, al uzaq merzimge arnalǵan qarjyny dollarmen saqtaǵan jón bolady dep oılaımyn. Sebebi qazir bankterdiń teńgedegi depozıtiniń syıaqy mólsherlemesi - 14-15 paıyz. Al dollardaǵy depozıttiń jyldyq ústemesi 2 paıyz. Sondaı-aq, qazaqstandyqtar tabysyn teńgemen alady. Aınalym, alys-beris te teńgemen jasalady. Esterińizde bolsa, jyl basynda 1 dollardy 385 teńgeden satyp alyp, keıin 1 dollar 333 teńgege almastyryldy. Jyl basynda dollar satyp alǵandar 1 dollardan keminde 50 teńge joǵaltty.
Negizi teńgege degen senim ekonomıkalyq damýǵa baılanysty. 2000 jyldarda teńgege degen senim óte joǵary boldy. Kompanıalar da, jeke tulǵalar da depozıtterin teńgemen ashyp, saqtady. Eske salaıyq, 2003 jyly 1 AQSH dollary 150 teńgege baǵalansa, 2009 jyldyń aqpan aıynda devalvasıanyń aldynda 1 dollar 117 teńgege teń edi. Osy jyldar aralyǵynda JİÓ shamamen 10 paıyzǵa ósti. Bıylǵy boljam boıynsha, JİÓ 0,5 paıyzǵa ǵana ósedi. Ótken jyly Elbasy arnaıy reforma komısıasyn qurdy. Komısıaǵa Úkimetti 10 jyl basqaryp otyrǵan K.Másimov jetekshilik etedi. Alaıda tyǵyryqtan shyǵaratyn tıimdi jol taba almaı otyr. Qazirgi ekonomıkadaǵy turaqsyzdyq - bıliktegilerdiń qateligi. Júıe joq. Sońǵy 20 jylda túrli reforma jasaımyz dep, búdjet qarjysyn shashqannan ózge eshnárse bitirmedi. Ekonomıkanyń burynǵydan da munaıǵa táýeldiligi artyp ketti. Búdjettiń (Ulttyq qormen qosa eseptegende) 53-54 paıyzy munaıdan túsetin salyqqa ıek artady. Al, búgingi tańda «qara altyn» qunynyń qubylyp otyrǵanyn bilesiz. Mundaı jaǵdaıda qandaı da bir naqty boljam aıtý qıyn. Sebebi munaı baǵasynyń qalaı qubylaryn eshkim bilmeıdi,- deıdi ol.
Túıin. Álemdik arenadan boıdy aýlaq ustap, damýdyń bolmaıtyny beseneden belgili. Dese de, atar tańy kórshi men muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy AQSH-tyń qabaǵyna qaraǵan eldiń egemendigine de kúmánmen qaraısyń. Bul bizdiń bıliktiń biliksizdiginen be, álde anyǵynda alty Alashqa qara bult tóner kún alys emes pe? Áliptiń artyn baǵyp, aqyryn bersinnen ózge aıtar joq ázirge.
J.ÁSHİRBEK
