Batys Qazaqstandaǵy Aqjaıyq aýdanynda «Óz ólkeńdi ózgeden buryn tany!» ǵylymı-ólketaný ekspedısıasy XVIII-XIX ǵasyrdaǵy kóne qorymdardaǵy arab jazýly epıgrafıkalyq eskertkishterdi zertteýde. Bıyl tóte jazýdy oqýǵa tóselgen mamandar oraldyq Qazybek Quttymuratuly men jańaqalalyq Muratbek Jahatov jáne Jańaqala mýzeıiniń dırektory Amanjol Sálimov,i ekspedısıa jetekshisi, belgili ólketanýshy, Almaly aýyldyq okrýginiń Atameken aýylyndaǵy pedagog Jánibek Ábilpeıisov kóne qulpytastardyń ornyn anyqtap, kartaǵa túsirdi, - dep habarlaıdy Qamshy.kz zhaikpress.kz - ke silteme jasap.
Aıtalyq, Kenjeǵara qorymyndaǵy Sataı batyr Kenjeǵaraulynyń (1781-1865) qulpytasyna bıyl da erekshe nazar aýdaryldy. Al Sartaı bı Satypaldyulynyń (1797-1868) qulpytasy byltyrǵy ekspedısıa nátıjesinde tabylǵan-dy. Qorym mańaıy men XIX ǵasyrdaǵy Sonaly bolysynyń bıleýshisi Muhamedjan Sarǵojın men onyń aǵaıyndary otyrǵan aýyl orny kartaǵa túsirildi. M.Sarǵojın kezinde Sonaly bolysyn basqarǵan. Senattyń jarlyǵymen dvorándyq dárejemen tepe-teń keletin «Rossıa ımperıasynyń mırasqor qurmetti azamaty» degen tıtýly bolǵan. Ol Sonaly bolysynda aýyl balalaryna dep 50 oryndyq bir klastyq orys-qyrǵyz ýchılıshesin ashqyzǵan. Onyń jartysyna óz qarajatymen, 25 balaǵa bolys qazynasyna ınternat ashyp, qamqorlyq jasaǵan, sondaı-aq Oraldaǵy realdyq ýchılıshede oqyp júrgen qazaq jastary úshin stıpendıa berip otyrǵan.
Muraǵattyq derekte 1904 jyly qazaq balalaryn oqytýǵa berkitilgen jaýapty zıalylar qatarynda Orynborda Meıirman Bısenuly, Jympıtyda Ábdýǵalı Qumaıuly, Kalmykovta Ibragım Shynaruly, Qarashyǵanaqta Úmbetqalı Dúısenbiuly, İlbishinde Qurmanǵalı Súıirbaıuly, Sonalyda Muhamedjan Saryqojauly, Óleńtide Muzafar Omaruly bolyp, balalardy qazaq tili, orys tili jáne matematıkadan oqytty dep kórsetilgen.
– Ekspedısıa Baıshórek kútirindegi Súgir jyraý qorymyna bir kúnin arnady, –deıdi J.Ábilpeıisov.– Ol 1868 jylǵy patsha reformasyna qarsy Kishi júz qazaqtary uıymdastyrǵan «El aýa» kóterilisine qatysqan. Baıshórek jerinde ata-babasynyń qonysynda qalǵan sharýa Esqalı Shymyrov tórt túlik malvn kóbeıtip, tirligin dóńgeletip otyr. Qojalyǵynyń aty – «Shymyr meshit». Esqalı ataqty Súgir jyraý Myrzalyulynyń shóberesi, Shymyr ıshannyń nemeresi. Shymyr osy jerden eki meshit saldyrǵan úlken ǵulama, ıshan bolǵan. Qajylyqqa 5 márte barypty.
Osy joly Muratbek Jahatov pen Qazybek Quttymuratuly Súgirdiń qulpytasyn taýyp, mátinin oqydy. Osylaısha, tarıhtaǵy aqtańdaqtyń biri ketip, Súgir jyraýdyń týǵan, ólgen jyldary máshhúr boldy.
Ekspedısıa músheleri Baıbaraq batyr kesenesi mańyndaǵy kóne qorymdaǵy qulpytastardy da nómirledi.
Baıǵutty-SHolaqqamys qonysyndaǵy qorymnyń byltyr nómirlenip, kartaǵa túskeni isti jeńildete tústi. Qulpytastar karta boıynsha ońaı tabyldy, kóbiniń mátini oqylyp, qaǵaz betine tústi. Sholaqqamys kóldiginiń qyr betindegi kóne qystaý oryndary baıqastaldy. 12 qystaý orny kartaǵa túsirildi. A.Sálimov osy jerden patsha emblemasy men jazýy tańbalanǵan átir qutysy men tasqaıraq jáne temir úzeńginiń qaldyǵyn taýyp, Atameken aýylyndaǵy «Jeruıyq» murajaıyna tartý etti.
Baıshórek eldi mekeninen 3 shaqyrym qashyqtyqta batys bette Qýqulaq dep atalatyn eski qorym bar eken. Josparda bolmasa da, ekspedısıa Esqalı Shymyrovtyń jol bastaýymen sol qorymǵa kelip, zertteý júrgizdi. 9 qulpytas nómirlenip, fotosýretke túsirildi.
Bazarsholan aýylyndaǵy qorymdaǵy 31 kóne qulpytas, Eski Esim aýyly mańyndaǵy Esim han jerlengen zıratta 46 kóne qulpytas anyqtaldy. Aǵalarynyń qasynda júrgen oqýshylar – Jánibektiń shákirtteri qulpytastaǵy kóne sandardyń qalaı tańbalanatynyn úırenip, arabsha sandardy oqı alatyn dárejege jetti. Sóıtip, 5 kún joryqta Kenjeǵara, Baıshórek, Baıbaraq, Qýqulaq, Bazarsholandaǵy 5 qorym túgel oqylyp, nómirlenip, kartaǵa túsirildi.
Ǵazız QURAMSHULY
