Sovet-Han Ǵabbasov - Jazýshy, medısına jáne pedagogıka ǵylymdarynyń  doktory, profesor, Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri,  akademık.

 Úsh júz degenimiz ne?

  - Bul uǵymnyń máni qandaı ?..

- Múmkin halyqtyq qasıetimizdi asyldandyryp, jaratylysymyzdy jańǵyrtyp, tegimizdi máıektendiretin bıologıalyq, ıá fızıo-psıhologıalyq faktorǵa jata ma ?..

- Iá-á bolmasa, otbasylyq dástúrge bereke-birlik qosarlyqtaı yqpaly  mol, shapaǵatty qubylys pa ?..

- Álde ıisi qazaqtyń týysqandyq salt-sanasyna jaǵymdy áser ete alar ardaqtaý men álpeshteýge turarlyq zańdylyqtardyń júıesi me eken ?..

- Kánekı, osy saýaldarǵa árqaısymyz da tolǵanyp ta.., oılanyp ta.. kórelikshi ?!..

     Sonda, sanaly janǵa aýyr azap...azǵyndaýdyń azapty joldaryna jeteleıtin, jurtymyzdyń tutastyǵy men halqymyzdyń  bereke-birlikterine  qaıaý túsiretin, asa aýyr teris psıhologıany  qalyptastyratyn jaısyz uǵym ekendigin ańǵarý qıyn emes sıaqty. Eger qazaq halqyn jaratylys bergen qasıetterine oraı gaýhar tasqa baǵalasaq, onda qazirgi túsiniktegi «úsh júz» degen uǵym osy asyl  tastyń ishin keýektep jatqan ‑ qarabas qurt ‑ tárizdi beınege aýysyp bara jatqandyǵyn ashyq aıtýymyz kerek. Egemendigimizdi alyp el bola bastaǵan alǵashqy sátten-aq, ishteı sharpyp kúıdirmek kúldi-badam derttiń tamyryna  balta shabý, búkil halqymyzdyń birige qımyldar asyl muraty..,- dep bilemin.

     -  Áıtse de, «úsh júz» degen uǵym neni bildiredi ?

-  Qaı zamannan beri qazaq jurtynyń qoldanysyna  engen ?

 - Onyń máni men maǵynasy ne?

      Mine, bul úzik-úzik bolyp jetken tarıhı derekterdiń izi, eskiden jetken el aýzyndaǵy ańyzdar, qaıbir kóne shejirelerdegi  tuspaldardy ǵana paıdalanyp, logıkalyq qorytyndylar jasaýǵa týra keledi. Qazaq halqy óz aldyna jeke memleket quryp, shańyraǵyn kótergennen beri qaraıǵy ýaqyttyń ishinde, ásirese Haqnazar hannyń tusynda, qazirgi keń baıtaq Qazaqstan jeriniń kóleminen de keń, ulan-ǵaıyr keńistikti qamtyǵandyǵy belgili. Qıyr Shyǵystan - Oral taýynyń arǵy astyndaǵy.., Túmenge deıingi jerlerdi qamtyǵan ǵoı. Onyń ústine Haqnazar osynaý alyp alqapty qyryq jyl bılep, el basqarýdyń yqshamdy da, tamasha dástúrlerin qalyptastyrǵan asqan daryndylyǵymen de erekshelenedi. Mine, dál osy kezde qazaqtyń  keń dalasyn «úsh aımaqqa» bólip, ony «úsh júz» dep atandyrǵany da sol zamannyń qaldyryp ketken murasy bolyp tabylady.

      Endeshe, qazirgi respýblıkamyzdyń on tórt oblysqa bólip basqaryp otyrǵanymyz sıaqty úsh júz de óz zamanyndaǵy el basqarýdyń júıesi bolyp tabylady eken. Osydan kelip úsh júzdiń ómirge kelgen zamany da, onyń ózine tán uǵymy men mán-maǵynasy da aıqyndala bermek. Kezinde keń baıtaq dalasyn yqshamdy basqarý úshin qoldanǵan úsh júzdik týraly uǵymdy,biz qazir týystyqtyń shekarasy tárizdi túsinip júrgen joqpyz ba?..

       Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń lańynan paıda bolǵan nemis halqyn ekige bólip tastaǵan Berlındegi qoldan turǵyzylǵan ‑ "temir-beton qabyrǵasy" ‑ sol halyqtyń búgingi urpaqtarynyń arasynda qanshalyqty qıanat pen qıynshylyqtardyń sebebine aınalǵandyǵy belgili. Al bizdegi "úsh júz" degen uǵym syrttaǵy qalanǵan qabyrǵa emes,  bul ishtegi bolǵanda da psıhıkanyń  ózinde qalyptasyp kele jatqan uǵym ekendigin túsinýimiz kerek.  Qazirdiń ózinde "úsh júz" týraly uǵymdy qaıbir top qurǵysh "danyshpandar" týystyqtyń  shekarasy tárizdi túsinýde.  Muny tipti ózderiniń jeke maqsattaryna paıdalanatyn "zıalylar" da az emes. Budan tez arada boı tartyp arylmasaq, keleshektiń asa aýyr qatelikterine ushyraýymyz ǵajap emes. "Úsh júz" uǵymnyń shyn máninde halqymyzdyń týysqandyǵyna da, onyń tektik qasıetterine de úsh qaınasa  sorpasy qosylmaıtyn uǵym ekendiginiń dáleli kóp. Máselen, ALSHYN (kishi júz) ishindegi – on eki ata Baı ulyna kiretin – Adaı, Taz, Esentemir tegi jaǵynan ıisi qazaqpen tamyrlasyp jatsa da, al qany jaǵynan – ÚISİNDEGİ (uly júz) Jalaıyrmen, BAISYNDAǴY (orta júz) –  Naıman rýymen qandastyǵyn túsindirer derekter kóp.  Áýelinde,  Ór-Altaıdy mekendegen Naıman, Adaı, Taz, Jalaıyr, Kereı, Ýaq, Taraqty, Qıat, Qońyrat,  Merkit taıpalarynyń qýatty kúshimen – Shyǵys Túrik  Qaǵanatynyń  shańyraǵy kóterilip, ulan-ǵaıyr alyp memleketke aınalǵany belgili. Adaı men Tazdyń jaýyngerlik joly, sonaý Altaıdan bastaý alyp, Alataýdy kókteı ótip, qazirgi meken-jaıy Mańǵystaýǵa jetkenin tarıhı derekterden  tanyp-bilýge bolady. Bul uǵymdardy naızaǵaıdyń osyp túsken otyndaı jarq etkizip, qysqa qaıyryp otyrmyz,  áıtpese,  munyń qatpary kóp uzaq áńgime. Osy tárizdi, Alty Álimdi – alty Qarakesek deı otyryp – Arǵyn ishindegi Qarakesekpen qandasyp jatqanyn tanýǵa bolady. Jeti rýdaǵy – Kerdeli, Kereıt, Ramonddardyń – Kereı men Ýaqqa kirigip ketetinderin ańǵarý qıyn emes. Mine, ózderińiz baıqap ta, sezip te otyrǵandaı, "Úsh júz"deıtin uǵymnyń qazaq ta, tipti týystyq ta ólshem emes ekendigin túsinýge bolady. Keltire berse,  mundaı  dálelder kóp. Eń bastysy ýaqyt oza  "úsh júz" atty lańnyń urpaǵyna tıgizer qıanatyn sezgendeı, danagóı halqymyz;‑ "Qarǵa tamyrly qazaq – bir-birińnen jón surasa kelseń...qaryn bóle bolyp shyǵarsyń..." ‑ dep astary mol, aqıqaty úlken oı órnegin, ata‑babamyz beker qaldyrmasa kerek. Bul jaıyndaǵy oıymyzdyń ushyǵyn ózderińizge qaldyryp, nusqaly sóz retinde Abaı ǵulamanyń: ‑ "...Ákesiniń balasy–adamnyń dushpany, Adamnyń balasy–baýyryń..." – degen, Muhıttaı tereń syry bar, Asqartaýdaı alysqa nuryn shashqan  ańsary mol uǵymǵa toqtaǵanymyz jón...