Shanhaı qalasy tazalyq pen ádemiliktiń, arhıtektýralyq erekshe, dızaıny ózgeshe, bıik-bıik ǵımarattar kórinisimen baýrap alady. Áýejaıdan túsken boıda bir top jýrnalıserdi Kingston kompanıasynyń Shanhaıda ornalasqan zaýytynyń HR qyzmetkeri Lıkı esimdi symbatty qyz kútip aldy. Bes-on mınýt kishkene keshikken kólik úshin bizden keshirim surap, bárimizdi Pýdýn bıznes aımaǵynda ornalasqan qonaqúıge jaıǵastyrdy. Erteńine zaýytqa barǵan kezde Olıvıa esimdi sulý qyz qatarymyzǵa qosylyp, Lıkıge kómekke keldi. Megapolıs bola tura qalada kólik keptelisi baıqalmaıdy. Sebebi, jolaıryqtar jaqsy jasalynǵan. Birneshe qabatty etip salynǵan jolaıryqtar kepteliske jol bermeıdi. Áýejaıdan qonaqúıge jetkenshe bir oıyq jer baıqalmady. Tep-tegis. Joldarynyń kóp bóligi asfálttan góri betonmen jasalǵanyn baıqapty birge barǵan Aleksandr esimdi operator. Qytaı halqy qashanda eńbekqorlyǵymen erekshelengeni belgili. Sol qabat-qabat kópirlerdiń boıyn gúlge toltyryp qoıǵan, jasyl jelek jaıqalyp tur. Qalaǵa kelip, qonaqúıge jaıǵasqan soń, jaqyn jerlerdi kórip kelýge shyqtyq. Shanhaıdaǵy birinshi mingen kóligim metro boldy. 3 ıýán tóleısiń. Bizdiń teńgemen 87-90 teńge. Halyq lyq tolǵan metro tez ári jyldam on, on eki lınıamen júredi. Arnaıy qoıylǵan termınal arqyly bılet satyp alasyń. Metroǵa deıin adamdar motosıkl jáne velosıpedpen keledi. Olarǵa arnaıy turaq qarastyrylǵan. Al jeńil avtokólik alý úshin aldymen lısenzıa alýyń kerek. Jáne arnaıy kýrs oqyp shyǵasyń. Shanhaıda avtokólik júrgizýshi kýáligin alýǵa shekteý qoıylǵan. Jylyna belgili bir sanǵa deıin ǵana beriledi. Biraq, bir baıqaǵanym, qalada jaıaý júrginshi emes mashına basymdyqqa ıe eken. Jasyl tús jansa da, aldymen mashına ótedi, sosyn baryp adam. Jol erejesi kóp jaǵdaıda saqtalmaıdy eken. Jolda tutas qos syzyqty kesip ótpeý kerek, ol erejeni buzǵandyq degendi bildiretini bárimizge belgili. Al Shanhaıda bul ereje de saqtalmaıtynyn kórdik. Taǵy jergilikti halyq oǵan ábden úırengen bolsa kerek, eshqandaı ý-shý joq. Ekinshi mingen kóliktiń túri – taksı. Mashınanyń ústinde taksı jazýy jasyl ne qyzyl tústi bolyp janyp kele jatsa, demek ol bos. Júrgizýshiniń orny plasmassamen jartylaı qorshalǵan, temeki tartýǵa tyıym salynady degen belgi bar jáne artta otyrǵan adamdarǵa kishkentaı teleekran arqyly neshetúrli telekanaldardy kórýge bolady. Eger siz eshteńe tańdamasańyz, teledıdardan jarnama júrip turady. Siz otyrǵan kezde arnaıy esepteýish qurylǵysy (schechık) nólden bastap óse bastaıdy, qajet jerge jetip toqtaǵan tusta, esepteýish te toqtatylady. Sonda qansha san kóresiz, sonsha ıýán tóleısiz. Biz solaı 18 km. júrip 60 ıýán tóledik. Olar minez-qulyq jaǵynan óte sabyrly, ustamdy eken. Qytaılyqtar kóp kúlmeıdi, nege olaı dep surasam, emosıany kóp syrtqa shyǵarmaımyz degen jaýap aldym. Qytaı asqanasy. Taǵamdaryna túrlilik jaǵynan san jetpeıdi. Asqanasy taǵam túrlerine óte baı. Restoranǵa barǵanda aldymen shóptesin ósimdikterden jasalǵan salattyń 3-4 túrin qoıady. Siz ony jep otyrǵanda, ystyq tamaq keledi. Ystyq taǵamnyń da 2-3 túri keledi. Balyqtan, taýyqtan, teńiz ósimdikteri men jándikterinen, ósimdikterden jasalǵan taǵamdar. Jemis-jıdektiń birneshe túri dastarhanǵa mindetti túrde qoıylady. Mysaly, qýyrylǵan bambýk, asshaıan, lotos túbirtegi tátti soýspen jáne t.b. barlyq tamaqtarynda shóptesin mindetti túrde qosylady. Shoshqa eti taǵamnyń 80%-na qosylady eken. Qytaı halqy nan múldem jemeıdi. Kúrishten jasalǵan unnan býǵa domalaq baýyrsaq ispettes nan pisiriledi. Olardyń nany sol. Suıyq tamaqtary ne ashshy, ne tátti bolady. Mine, siz tamaqtanyp bolǵansha, tamaqtar dastarhanǵa kele beredi. As aınalmaly ústeldiń ortasyna úlken ydyspen ákelinedi. Ortadaǵy ústel ústindegi dóńgelekti aınaldyryp, astan ózińizge qalaýyńyzsha salyp alasyz. Bir qyzyǵy, dámhana, asqanalarynda adamdar toptalyp júredi. Bireý, ekeý bolyp júrgen adamdar sırek kezdesedi. Kem degende tórt adam bolyp keledi jáne odan kóp bolyp júredi. Biz taǵam túrlerin tańdaý erkin Lıkıge senip tapsyrdyq. Sebebi, kóptegen túrlerden bas aınalyp, qaısysyn tańdaımyz dep birinshi kúni-aq bir saǵat ýaqytymyzdy joǵaltqan bolatynbyz. Lıkı bul isti beske oryndap júrdi. Tek tapsyrys berip qana qoımaı, kimniń neni qalaıtynyna mán berip júripti. Munysy maǵan qatty unady. Meniń shoshqa etinen jasalǵan tamaqty qoldanbaıtynymdy, taǵy eki-úsh jýrnalıserdiń vegetarıandyq taǵamdy ustanatynyn baıqap, arnaıy men úshin balyq, taýyq etinen jasalǵan taǵamdarǵa tapsyrys berip, dastarhanǵa ákelgende maǵan sen úshin arnaıy aldyrttym dep úlken kóńil bólip qaraıtynyna zor rızashylyǵymdy bildirdim. Turǵylyqty halyq maǵan úıde tamaq jasamaıtyn sekildi kórindi. Sebebi, tańerteń erte dúkenge kirsem, sonyń ishinde birneshe adam tamaq satyp alyp, tańerteńgi astaryn iship otyr. Demek, adamdar úshin baǵasy tıimdi bolǵany degen oıǵa keldim. Bir kúni túski asqa bir dámhanaǵa bardyq. Tamaqtanyp otyrǵan jerde mýzyka oınap tur. Qytaısha, aǵylshynsha, oryssha. Bir kezde qazaqsha bir án qoıyldy. Qýanyp qaldym. Dastarhandastar meniń ándi túsingenip otyrǵanymdy alǵashynda bilmedi. Ózim mynaý qazaqsha án dep aıttym. Qytaılyqtar tań qalyp tur. Olar bul ánniń qazaq tilinde oryndalyp otyrǵanynan beıhabar bolyp shyqty. Ánniń maǵynasyn olarǵa aýdaryp berdim. Sýsyndaryna kelsek, eń kóp qoldanylatyny ári eń tanymaly – kók sháı. Kók sháıdy demdeý ádisi de bólek. Aldymen qaınatylǵan sý quıylady, ústine kók sháı salynady. Tunǵan tusynda ishseńiz bolady. Dámi ashshy bolǵan kezde ústine qaınatylǵan sý quıyp otyrasyz. Qytaıda kók sháıdy tek jas, názik te ádemi qyzdar teredi eken. Sebebi, jas qyzdyń qoly da názik bolady. Ol jáı termeı, sonymen qatar sháıǵa ádemiligimen sán beredi. Sulý qyzdar jaqsy jınaıdy, uqypty qaraıdy, sosyn ol jerge taǵy da jaqsy sháı ósedi, taǵy da ádemi sháı ósedi degen senim bar eken. Taǵy eń basty sýsyndarynyń biri shóptesin ósimdikterden jasalǵan sháı túrleri. Mysaly, túımedaq, jalbyz jáne t.b. Qoldanystaǵy til – qytaı tili men aǵylshyn tili. Biz ornalasqan Pýdýn aımaǵy bıznes ortalyq dep esepteledi. Ondaǵy adamdar aǵylshyn tilin jetik meńgergen. Al, qalanyń basqa aımaqtaryna barsańyz, aǵylshynsha bilmeıtinder, túsinbeıtinder de bar. Qytaı Halyq Respýblıkasynda áleýmettik jelilerge shekteý ornatylǵan. Mysaly, feısbýk, ıýtýb, moı mır jáne t.b. jelilerge tyıym salynǵan. Shanhaıdyń jastary qandaı jelilerdi qoldanady desek, olar tek qytaıdyń domenimen, qytaı tilinde kiretin óz elderiniń áleýmettik jelilerin paıdalanady eken. Saýda alańy. Qytaılyqtar saýdaǵa besaspap. Alǵashqy suraǵanda on ese arttyryp aıtady. Saýdalasa kele, segiz-toǵyz ese túsirip ala alasyz. Tańdaý múmkindigińiz óte keń. Túrli-túrli zattardan bas aınalady. Saýdager aıtqan baǵa sizge unamasa, burylyp kete beresiz. Artyńyzdan júgirip kelip, sizge qolaıly baǵaǵa satýǵa kelisedi. Taýardy satýdyń bir amaly. Shanhaılyqtar tek taza kólik túrin ǵana minip qoımaı, densaýlyqtaryna jaqsy kútim jasaıdy eken. Tańerteń tańǵy jattyǵýdy kóshege shyǵyp, toptasyp jasaıdy. On shaqty adam keńseniń nemese jaqyn jerlerdegi alańǵa shyǵyp, bári birdeı jattyǵý jasap, qaıtalap jatady. Úlken-kishisi ózderimen sómkelerine sý salyp júredi. Qashan qarasańyz qoldarynda sýlary bar. Qalada «Iýı Iýán» baǵy bar. Ol qýanysh baqshasy nemese asyqpaı demalatyn oryn degen maǵynany bildiredi. Bul baqqa kirý úshin ıreleńdelgen kópirmen júrý kerek. Baqqa aparatyn jol nege ırek ispettes desek, ol jaman jyn, shaıtannyń jaqsy demalys ornyna kirmesin dep solaı jasalǵanyn bildiredi eken. Baqqa kirgen boıda basty kireberistiń ústinde aýzyna marjan tasyn salyp alǵan aıdahar beınesi tur. Ol marjannan qýat alyp, baqty jamannan qorǵap turady eken. Shanhaıda Vaı tán jaǵalaýynan qala boılap aǵyp jatqan Hýan pý ózeni bar. Osy tustan Pýdýn bıznes aımaǵy óte ádemi kóriniske ıe bolady. Ózen búkil qalany túgel qamtıtyndaı etip jasalǵandyqtan, aǵysy óte baıaý jáne lastanǵan. Kólik júretin týnelder ózenniń aǵysyn buzbaý úshin ózen astymen alty metr tereńdikte jasalǵan. Saparymyzdy uıymdastyryp, barlyq shyǵyndy óz taraptaryna alyp, Qytaıdyń bir emes eki birdeı qalasymen tanysýǵa múmkindik jasap, arnaıy kólik, adamdar saılap, úlken daıyndyqpen kútip alyp, qaýipsizdigimizdi qamtamasyz etken Kingston kompanıasynyń Shanhaıdaǵy zaýytynyń basshylyǵy men qyzmetkerlerine alǵymyz sheksiz.

Sýchjoý qalasyna sapar Sýchjoý Shanhaıdan 100 km. batysqa qaraı qashyqtyqta ornalasqan qala. Munda kóne dástúrli qytaı beınesi áli da saqtalǵan. Tańerteń qonaqúıdiń qasyndaǵy jaǵalaýǵa bardyq. Qyzyq bir kórinis eriksiz kóńilimdi aýdartty. Qytaılyq qyz álde kelinshek pe eken ydysqa birneshe balyq salyp alǵan. Ydystyń qasynda óte ádemi qytaısha áýen oınap tur. Dástúrli qytaı áni bolsa kerek. Mýzyka oınap turǵan apparattyń daýysy balyqtarǵa arnap qoıylǵan. Olar sol mýzykaǵa bılep turǵandaı. Bul kórinis jıyrma mınýttaı jalǵasty. Mýzyka qoıyp balyqtardy bıletken kelinshek jaǵalaýǵa jaqyndap, ydystaǵy balyqtardy sýǵa jiberdi. Bul áreketi syrttan baqylaýshyǵa óte ádemi kórinedi eken. Bul qalada «Jolbarys dálizi» jáne «Lýılý baǵy», «Arystan ormany» dep atalatyn baqshalar bar. «Jolbarys dálizinde» gúlderden jasalǵan kórmege tap boldyq. Tamasha ásemdelgen gúlderden jasalǵan kompozısıalar kózdiń jaýyn alady. Rahattana qarap, tynyǵyp qalasyz. Biz barǵan birneshe baqshada arnaıy Banzaı aǵashyna, Bambýk aǵashyna, úıeńki aǵashyna jáne t.b. túrlerine arnalǵan jerler bar. Onda Banzaıdyń myńdaǵan túrleri ósiriledi eken. Al «Arystan ormany» dep atalatyn baqta tastan túzelgen dúnıeler saqtalǵan. Olardy saqtap qalý úshin qytaılyqtar jaqsy kútim jasap keledi eken. Sol ýaqytta qoldanylǵan tarıhı dúnıeler de kórme zaldaryna qoıylǵan. Basqa baqtarǵa qaraǵanda osynda adam qarasynan ıne shanshar jer joq. Aptanyń ortasyna qaramastan, qytaı halqy osynda júr. On-on bes adamnan quralǵan toptardy arnaıy gıd, jol silteýshi, qala tynysymen tanystyrýshy alyp júredi. Árbir zattyń, tastyń, gúldiń, aǵashtyń tarıhyna toqtalyp, qalaı bolǵanyn aıtyp beredi. Qytaı fılosofıasyna mán berýge, zer salýǵa úndeıdi. Jol silteýshimizdiń árbir áńgimesi ertegi ispettes. Tyńdaı júrip, sonda ózińiz bolǵandaı keıipke enesiz. Bul da bolsa qarapaıym gıd, jol silteýshi qyzmette júrip, óz isine degen qushtarlyqty, halqynyń mádenıeti men dástúrin dáripteýge atsalysyp jatqanyn baıqadyq.

Almaty-SHanhaı-Sýchjoý-SHanhaı- Almaty Eńlik AQJİGİT