Davaodan Manılaǵa deıin
Iá, ol eń aldymen Fılıppın Prezıdenti. Jýyrda halyqaralyq jıynda AQSH Prezıdentin «jezóksheniń uly», al BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýndy «aqymaq» dep ataǵan Rodrıgo Dýterte Prezıdent laýazymyna qalaı jetti? Endi soǵan toqtalaıyq.
Rodrıgo Dýterte 1945 jyly týǵan. Ákesi Davao provınsıasynyń gýbernatory, anasy mektep muǵalimi ári qoǵam qaıratkeri bolǵan. Rodrıgo Dýterteniń mamandyǵy zańger, Davao qalasynyń meri qyzmetin 22 jyl boıy atqarǵan. Ol sondaı-aq Fılıppın kongresiniń de múshesi bolǵan. Ol 2015 jyldyń 21 qarashasynda ózin Prezıdent laýazymyna usynyp, 2016 jyly saılaýda jeńip shyqqan.
Rodrıgo Dýterte 1968 jyly Manılada Fılıppın ýnıversıtetiniń óner lıseıinde bakalavr dárejesin alady. Odan keıin zań kolejinde oqıdy. Qyzmettik satylardan birtindep ósken Rodrıgo Dýterte Davao qalasy prokýrorynyń orynbasary qyzmetin de atqarǵan. 1986 jylǵy «Sary revolúsıadan» keıin Dýterte Davao qalasynyń vıse meri bolyp taǵaıyndalady. Eki jyldan soń mer qyzmetine kirisedi. Ol qala búdjetinen 12 mıllıon pesony nashaǵa táýeldilerdi emdeý ortalyǵyn salýǵa jumsaǵan.
Tártip buzǵan týrıske temeki jutqyzǵan
Dýterteni aınalasyndaǵylar óte qatal, qarapaıym jáne eńbekqor adam retinde biledi. 2015 jyly mynadaı oqıǵa bolǵan eken. Qyrkúıek aıynda bir týrıs Davaodaǵy barda temeki tútinin burqyratyp otyryp alady. Temekini sóndirý týraly bar ıesiniń ótinishine qulaq aspaıdy. Al bul Davaonyń temekige qarsy zańyn buzý ekeni sózsiz. Bar ıesi qala merine telefon shalyp, týrısiń beıádep áreketi týraly baıandaıdy. Barǵa dereý jetken Dýterte týrısi temekini jutýǵa májbúrleıdi. Osy qataldyǵy úshin Dýterte fılıppındik Adam quqyqtary jónindegi komısıanyń synyna ushyraǵan.
Syılyqtardan bas tartqan
Rodrıgo Dýterte 2014 jyly halyqaralyq komısıa usynǵan kórnekti qala basshylaryna beriletin World Mayor Prize syılyǵyn alýdan bas tartyp, «Men jaı ǵana óz mindetterimdi oryndadym» degen eken. Oǵan qosa Amerıka onkologıalyq qoǵamy usynǵan marapat pen 2010 jyly Sıngapýrde berilgen temekige qarsy marapat belgisin almaı qoıǵan.
Halyqaralyq sarapshylar qylmyskerlerdi sotsyz ólim jazasyna kesý týraly sheshimi úshin Dýterteni áli kúnge deıin synaý ústinde. 2005 jylǵy qylmyspen kúreske arnalǵan samıtte Dýterte «Jedel ólim jazasy urlaý men nasha saýdasymen kúrestiń eń tıimdi túri» degen.
«Narkodılerler — jezóksheniń uldary»
Manılada ótken ınaýgýrasıasynda Dýterte bylaı degen: «Narkodılerler — jezóksheniń uldary, bizdiń balalarymyzdyń túbine jetýde. Men sizge eskertemin, bul iske (nasha saýdasy) aralaspańyz, siz tipti polıseı bolsańyz da men sizdi óltiremin».
Rodrıgo Dýterte Prezıdent taǵyna otyrǵannan bastap nasha saýdasymen aınalysqandar jappaı óltirildi. 2016 jyldyń tamyz aıynda Fılıppınde 900 narkodıler óltirilgen. Al brıfıńtiń birinde Dýterte, júzdegen saıasatker, áskerıler men polıseılerdiń attaryn atap, olardyń nasha saýdasynan úlken tabys túsirip otyrǵandyǵyn aıtyp, berilýge ámir etti. 2016 jyldyń qyrkúıeginde Fılıppınde 2400 nasha saýdageri óltirilgen.
BUU-nan da artyq halyqaralyq uıym qurmaq
21 tamyzda Rodrıgo Dýterte eldiń BUU-nan shyǵýy týraly usynys aıtty. Fılıppın Prezıdenti BUU-nyń álemdegi ashtyqty, terorızmdi, jáne Sırıa men Iraktaǵy áskerı qaqtyǵysty toqtata almaıtynyn aıtyp, batyl túrde synap tastady. Ol sondaı-aq, quramyna Fılıppın, Qytaı, birqatar Afrıka elderi kiretin, BUU-nan da artyq halyqaralyq uıym qurýdy oılastyryp jatqanyn málimdedi.
Al 5 tamyzda ASEAN samıti aldyndaǵy pres-konferensıada Fılıppınniń kolonıa emes, derbes memleket ekenin eske salǵan ol Barak Obamany «jezóksheniń uly» dep atady. Artynan keshirim suraǵany da belgili. Al 9 qyrkúıekte BUU-nyń Bas hatshysyn «aqymaq» dep atady. Pan Gı Mýn ony eldegi adam quqyqtaryn buzǵany týraly eskertý jasaǵan bolatyn.
Qoǵam Rodrıgo Dýterteniń aıtqandaryn ártúrli qabyldady. Biri tym dóreki dep aıyptasa, endi biri óz ultynyń namysyn bıik ustaǵan naǵyz azamat dep maqtaýda.
Dana Qamshybek
