Qandastar úshin turaqty tirkeýge turý – qıamettiń qyl kópiri. Bul jaıt sheteldegi 7 mıllıon qandasymyzdyń ishinen Ata jurtqa oralǵysy keletinderdiń jolyn qıyndatyp-aq tur.
Qazaqstanda kóshi-qon máselesi boıynsha jańa ózgerister bastalyp ketti. Atap aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2014 jylǵy 20 naýryzdaǵy № 248 qaýlysy kóshi-qon máselesine qatysty kedergilerdi joıýǵa úlken septigin tıgizdi. Atap aıtsaq:
Azamattyq alý úshin qazaqstanda turý 1 jylǵa qysqardy;
Qandastarymyzdyń elimizdiń qaı óńirine baratyndaryna qaramaı, Oralman mártebesi beriletin boldy;
Azamattyq alýda qarastyrylǵan mindetti tólemnen bosatyldy;
Úkimet belgilegen 7 aımaqqa baratyndarǵa memleket tarapynan áleýmettik paket qarastyrylyp, memlekettik ataýly kómekter men jaldamaly úıge ıe bolýdyń múmkindigi týyp jatyr.
Budan ótken qýanysh bar ma?! Qýandyq, súıinshi suradyq. Alaıda súıinshi suraýǵa áli erte me dep qaldym. Sebebi: osy 4 túrli múmkindikke ıe bolýdyń alǵy sharty – turaqty tirkeýge turý. Máseleniń úlkeni osy jerden bastalady. Qysqasy, turaqty tirkeýge tura almasańyz bulardyń bireýine de ıe bola almaısyz.
Kedergi İshki İster Mınıstrliginiń qolymen jasalýda
Turaqty tirkeýge turý úshin qajetti qol jetpeıtin nemese qol jetkizý qıyn qujattar bar. Bul, ásirese, qytaıdyń aranyna ketip bara jatqan qandastarymyz úshin aýyr tıip tur.
Qandastarymyzdy «Turaqty tirkeýge turǵyzý» máselesimen Qazaqstan Respýblıkasynyń İshki İster Mınıstrliginiń quramyndaǵy Kóshi-qon polısıasy aınalysady. Atalǵan polısıanyń qazirshe bul máselede Úkimetpen de, Qytaıdyń Qazaqstandaǵy Elshiligimen de birlesip jumys isteı almaı otyrǵany belgili.
Qysqasyn aıtqanda, qytaıdan keletin qandastarymyz úshin zańdyq sıpaty anyqtalmaǵan eki «Anyqtama» jáne bir «tentireý» bar. Olaı deıtinimiz – «anyqtamalardy» alý jáne berý jaǵynda eki eldiń zańdyq negizderi qarastyrylmaı, ózara qarama-qaıshylyq týýda. Al onyń zardabyn qarapaıym halyq tartady.
Birinshisi, «Sottalmady» degen anyqtama. Onsyzda Qytaı úkimeti sottalǵan adamdarǵa tólqujat berýdi «zań júzinde tıym salǵan». Qazaqstan tarapy Qytaıdyń Qazaqstandaǵy Elshiligi arqyly bul máseleni anyqtamaı otyr.
Ekinshisi, «Qytaı azamattyǵynan shyqqany týraly anyqtama» kerek. Bul anyqtamany alý úshin Qytaı tarapy «sheteldiń azamattyǵyn alǵandyǵy týraly anyqtamany» talap etedi. Bul eki eldiń kóshi-qon máselesinde úılespeı kele jatqan qarama-qaıshylyqtyń biri. Eki ortada qandastarymyz osy sebepten Qazaqstan aýmaǵynda turaqty tirkeýge turýǵa zańdyq turǵyda múmkindik ala almaı otyr.
Úshinshisi, «Tentireý». Osy anyqtamalardy alý úshin taǵy da Qytaıdyń Qazaqstandaǵy elshiligine júginý kerek. Ár kámeletke tolǵan bala elshilikke ózi kelýi kerek. Sóıtip, myńdaǵan qazaq alystaǵy aýyl-aımaqtan jınalyp, «óshiretke» turyp, bir japyraq oryssha «spravka» úshin aqshalaryn shashyp, tabanynan tozýy kerek. Buǵan úkimettiń qulyqsyzdyǵy adamdy namystandyrady ári jigerińdi jasytady. Tómendegi pikirlerge kóz júgirtińiz:
Aýyt Muqıbek, aqyn, qoǵam qaıratkeri, jýrnalıs:
- Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2014 jylǵy 19 aqpanda № 111 jańa qaýlysy shyqty (http://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1400000111#z21). Bul qaýlyda da qandastarymyzdyń turaqty tirkeýge turýy úshin qıyndyq týdyratyn máselelerdiń biri de eskerilmegen. Qurmetti aǵaıyn, Qytaıdan kóship kelgen qandastarymyzdyń Qazaqstanda turaqty tirkeýde turý-turmaýyn Qazaqstan úkimeti emes, Qytaı Elshiligi belgileıdi. Osynda belgilengen jeti oblystyń birinde qalýyń úshin Astana men Almatydaǵy Qytaı Elshiliginen qyzyl «Spravkany» alýyń kerek! Eń qorlyǵy sol – Qazaqstannyń qaı túkpirine qonystan, bári bir, «Spravka» alý úshin bala-shaǵańdy shubyrtyp Elshilikke barýyń kerek. Sonymen, baıqus baýyrlarymyz bir japyraq qaǵaz dep qazaq dalasynyń o shetinen bu shetine sabylyp júr!
Men QR Úkimetinen osy anyqtamany talap etýdi toqtatýyn suraımyn.
Rahym Aıyp, qoǵam qaıratkeri:
- Sońǵy jyldary zańǵa biraz ózgerister engizildi. «Daýdyń basy Daırabaıdyń kók sıyry» demekshi, úkimettiń 2011 jylǵy №362 qaýlysynan keıin kóp nárse ózgerdi. Buryn qaýlynyń bárinde «etnıkalyq qazaqtardan basqa» dep jazylatyn edi. Bul oralmandarǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzdy. Keıinnen «sottalmaǵan» degen anyqtamany talap etý bastaldy. Osy másele boıynsha Qytaıdyń konsýlymen sóıleskenim bar. «Máselen, Qytaıdyń shetelde 60 mıllıondaı dıasporasy bar. Onyń bári konsýldyń aldynda kezekte tursa, bar jumysty qoıyp, solarǵa ǵana qaǵaz berýmen aınalysaıyq. Bizge munyń keregi joq. Qytaıda «qylmysker bolsa, shetelge shyqpaıdy» degen zań qabyldadyq. Ondaı adam kerek dese, Qytaı Halyq Respýblıkasy qarsy emes. Tipti, pasportyna da jazyp beremiz. Basqa talabymyz joq. Qalǵanyn óz úkimetterińizge aıtyńyzdar», – dep jaýap berdi ol. Sonda, osynshama adamdy sorlatyp jatqan ózimiz emes pe? Basqa ne deımiz?
Qaırat Baıtollauly, «Otandas-el» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń bas hatshysy:
- Qandastarymyzǵa azamattyq áýelgideı nege 3 aıda berilmeske?
«Nurly kósh» baǵdarlamasy nege belgilegen 7 oblysta qaıtadan qolǵa alynbasqa?
Jaqyndaǵy jyldardan beri oralman stýdentterdiń sany kúrt azaıýda, buryn olar ózderi oqyp jatqan oqý oryndarynyń jataqhanalaryna tirkelip, sol orynnan QR azamattyǵyn alyp shyǵatyn, sóıtip olardyń elimizde qalyp jumys isteýine múmkindik jasalǵan edi. Al, qazir múlde basqasha, azamattyq ala almaıdy, azamattyǵy bolmaǵan soń, turaqty tirkeýi bolmaıdy ári jumys taba almaıdy. Sońynda kelgen eline keri qaıtýyna týra keledi. Nege muny jónge keltirmeske?
Jalpy alǵanda, QR úkimetiniń janynan oralmandardy otanyna beıimdeý ári oralman kóshi-qonyn rettep otyratyn arnaıy kóshi-qon agenttigi kerek dep bilemiz. Qandastarymyzdyń QR azamattyǵyn alýdaǵy joǵarydaǵydaı qıynshylyqtar men olardyń elge oralýyna jasalyp otyrǵan túrli kedergilerdi joıylsa ǵana oralman kóshi kólikti bolary haq.
Erzat Bataıuly, QHR rejıser:
-Qytaıda turaqty tirkeý degen bar. Odan sheteldiń azamattyǵyn alǵannan keıin baryp shyǵa alasyz. Al Qazaqstanda turaqty tirkeýge turý úshin shet eldegi turaqty tirkeýden shyǵýyń kerek eken. Qazaqstan azamattyǵyn alý úshin nemese turaqty tirkeýge turý úshin «Qytaı azamattyǵynan shyqty» degen anyqtama kerek, al, «Qytaı azamattyǵynan shyqty» degen anyqtama alý úshin «Qazaqstan azamattyǵyn aldy» degen anyqtama kerek. Osyǵan kimniń basy jetpeı júr?
Qanatbek Qalymhanuly:
- Qytaıdyń qazirgi terıtorıasynda qalyp qoıǵan qazaqtardyń elge oralýyna áýeli Qytaı eliniń qoldan jasaǵan kóp kedergisi sebep bolyp tur. Sosyn elge kelgennen keıingi jumys qamy. Árıne, sondaǵy nany men qara basynyń qamyn qımaı jurgen talaıy bar. Qytaı qazaǵyn «Kóshirip alý» degennen góri «Qutqaryp alý» degen durys. Qara tasqyn qazaqtar turatyn ush aımaqqa qaptap keledi. 30-50 jylda qytaıdaǵy qazaqtar qytaılysyp ketýi mumkin. Esi durys adamǵa qazaq eliniń osy joly batyl sheshim jasap, qazaqtardy elge shaqyrýy – tórge shaqyrýy emes pe?!. Kelgisi kelmese, ózderine syn. Bir dıplom,700$-men kelgen edim, ınshalla,hareket qylǵan adamǵa Allanyń bereri bar. «Qazaq emes, «oralmansyń» degen dáý qalpaqty kıip júrsekte, urpaǵymyzdyń azat eldiń azamaty bolǵanynnan artyq baqyt bar ma? Qazaq eli túrkilesken musylman el bolady. Osy elde Alla bergen urpaqtardy tárbıelep, qatarǵa qosý – úlken baqyt qoı.
Ularbek Dáleıuly, aqyn:
- Qytaıdaǵy qazaqtardyń naqty sany – 2 mıllıonnan asady. Ókinishke oraı, jańa kelgen Shı basshy memleket tártibin tipti de qataıtyp, sumdyq jyldamdyqpen qytaılastyrý saıasatyn bastap jiberdi. Ondaǵy qazaqtardyń taǵdyryn aldaǵy 10 jyl belgileıdi. Sol aralyqta kóshti óte jyldam qarqynmen júrgizý kerek. Qazaq Eli baýyrlaryn eshqashan ózekten tepken emes, teppeıdi de. Tek, bıliktegi orystanǵan az ǵana adamdardyń teris kózqarasyn esepke almaǵanda, bári jaqsy ǵoı. Taǵy bir jaǵynan qaraǵanda, Kedendik Odaqtyń kesiri olardyń kelýine kóp kedergi keltirip tur. Ol odaqqa kirerden buryn, qytaıdan keletin qazaqtar egistik pen mal sharýashylyǵyna qajetti tehnıkalardy ózderimen birge ala keletin. Ol tehnıkalar – sol kezdegi zań boıynsha kóship kele jatqan otbasynyń múlki retinde qaralyp, eshqandaı kedendik salyq alynbaıtyn. Al, qazir tipti, teledıdar, muzdatqyshqa deıin alyp ótý qıynnyń qıyny bolyp qaldy.
Qysqartyp aıtqanda, Qazaqstan Úkimeti, Qazaqstan Respýblıkasynyń İshki İster Mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek jáne Áleýmettik qorǵaý Mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy İster Mınıstrligi jáne Qytaıdyń Qazaqstandaǵy Elshiligi ózara kelise otyryp osy máseleni sheship berýin úmit etemiz.
Usynys pikirlerdi toptastyrǵan – Beısen Ahmetuly
Abai.kz
