Abaıdyń ákesi Qunanbaı týraly kórkem fılm túsirýge daıyndyq bastalyp ta ketti. Senarıin Talasbek Ásemqulov pen Dosqan Joljaqsynov birigip jazǵan. Fılmdi Dosqan Joljaqsynov túsirmek. «Dosqan aǵamyz saqal jiberipti», – dep qaldy bizge «Qazaqfılm» jaqtan aqparat bergender. Soǵan qaraǵanda, sirá, Qunanbaı qajyny ataqty akterymyzdyń ózi oınaıtyn bolǵany. Biraq olar túsirilimniń bastalýyn asa dabyralatqysy joq. Aıtqandaı-aq, bul ekiniń biriniń tisi bata bermeıtin úlken joba, qazaq kınosymen qatar ult aldyndaǵy jaýapkershiligi de zor.

Bireýler: «Qunanbaı qajyny Tuńǵyshbaı Jamanqulov nege oınamaıdy?» – dep te qaldy. Tuńǵyshbaı aǵamyz sahnada da, ekranda da, tipten aıtýly mereıtoılarda da Abylaı handy áldeneshe ret qaıtalap oınap, sol obrazda oıymyzda ábden ornyqty. Al Dosqan Joljaqsynov akterlyǵy jaǵynan sahnadan góri ekranǵa kóbirek beıim. Sońǵy ýaqyttarda ekrandalyp júrgen tarıhı taqyryptarǵa da qanyq. Ári rejıser retinde de, akter retinde de Qunanbaı qajy bolmysyna barynsha jaqyndaǵany baıqalyp júr. Akterlyǵy óz aldyna, rejıserlyǵy da synnan ótti.

Joljaqsynov pen Ásemqulovtyń qolynan shyqqan «Birjan sal» ulttyq boıaýy qanyq kıno boldy. Qazaq kınosynyń qaı kezde de ádebıetshilerdiń aralasýymen kóktep-kógerip kele jatqany ótirik emes. Dosqan Joljaqsynov túsirgen sol «Birjan salda» ádebı mátin menmundalap tur. Bizdiń keıbir myqty degen kınolarymyzdyń ózi bir kórgenge ǵana qyzyq. Sonymen birge, araǵa ýaqyt salyp, qaıtalap kórgen saıyn kóńil tushshyntatyn fılmderimiz de bar. Qarap otyrsaq, sondaı fılmderimizdiń qaı-qaısysy da ádebı shyǵarmalarǵa negizdelip túsirilipti. Qazaq kınosynda ásireqyzyl jeńiltektikke salynbaı, osyndaı ulttyq kıno jasaýǵa bet alǵan ekeý bek jarasqandaı.

Kıno túsirý aldyndaǵy tolǵanysta júrgen Dosqan aǵamyzdy mazalaǵymyz kelgen joq. Al senarı avtorynyń bolsa-bolmasa negizgi jumysy áldeqashan bitip qoıǵan. Ári ózi kúıshi, ózi jazýshy, taǵy aıta berseńiz mádenıettanýshy adamnyń kınosenarıı jazýǵa ýaqytty qaıdan taýyp júrgenin de bilgimiz kelgen. Jasyratyny joq, ádebı shyǵarmalardaı emes, kınosenarııdiń qalamaqysy da táp-táýir. Shynynda da, bul tarapqa túren salýǵa ne yqpal etýi múmkin? «Qunanbaı atamyz týraly fılmniń senarıin basqa emes, Ásemqulov jazǵany jón bolǵan eken» deı otyryp, joǵarydaǵy suraǵymyzdy alǵa tarttyq.

«KÓKBALAQTYŃ ÓLİMİ» NEGE TÚSİRİLMEDİ?

– Men senarıdi bir búgin ǵana jazyp júrgen joqpyn. QazPI-de, fılfakta oqyp júrgenimde jaza bastaǵanmyn. Ol kezde jazǵan shımaılarymdy aıtpaı-aq qoıaıyn. Báribir ondaı kıno túsirilmes edi. Eń alǵash jazǵan myqty senarıim – «Kókbalaqtyń ólimi».Onyń hıkaıasy bylaı bolǵan: Meniń áıelimniń bir qurbysy fransýzǵa turmysqa shyqqan. Ol fransýz biraz jyl Prezıdentimizdiń janynda júrdi. Qazaqstan men Fransıa arasyndaǵy ekonomıkalyq pa, álde saýda jónindegi me, keńesshi bolyp qyzmet istedi. Anda-sanda bizdiń úıge kelip, sháı iship otyryp áńgimelesetinbiz. Bir kúni: «Qazaqtyń tarıhynan bir myqty senarı jazyp berińizshi», – dedi. Men kelistim. Ol senarıdiń oqıǵasy bylaı: Abylaı han jas kezinde, 23-24 jasynda qalmaqtardyń qolyna túsip qalady. Qaldan Serenniń qolynda eki jyl tutqynda otyrady. Eki jyldan keıin Ábilpeıiz sultanǵa aıyrbastap, Abylaıdy alyp keledi. Osylaısha bitim bolady. Sodan toǵyz jyldan keıin Naryndaǵy ataqty soǵys bastalady. Jetpis jyl boıy jeńilýmen kele jatqan qazaqtyń áskerin bastap, Abylaı jeńiske jetedi. Ámirsana men Davası qazaqtarǵa qashyp kelgende, artynan surap kelgen qalmaqtarǵa Abylaı olardy bermeı qoıady. Osyndaı áńgimeler senarıdiń ishine kóp endi. Sonymen senarıdi jazyp, Fransıaǵa jiberdik. Ol kezde ınternet, elektrondy poshta degen joq. Qaǵazǵa orap, oramahat qyp, biraz aqsha tólep, Parıjge jónelttik. Olar senarıdi alǵannan keıin eki jyldaı júrdi. Ana rejıserǵa, myna rejıserǵa aparady. «Óz tarıhymyzdan ondaı úlken búdjetke kıno túsire almaımyz. Myna senarıdiń ishinde úlken soǵysy bar, úlken panoramalar kerek eken. Onyń bárin túsirý qoldan kelmeıdi, qarajat kerek», – desedi bári. Jańaǵy fransýz keshirim surap, senarıdi bizge qaıtaryp jiberdi. Sol kezde «Kóshpendiler» fılmin túsire bastaǵan edi. Senarıdi Astanaǵa,«Kóshpendilerge» jiberdim. «Qazaqfılmde» bas redaktor bolǵan Sátimjan Sanbaevqa kórsettim, ol joǵary baǵalady. Sóıtip, baıqaýǵa qatystyrdyq. Sonda senarıdiń shekesine kishkentaı qaǵaz qystyryp qaıtardy. «Baıqaý aıaqtaldy. Rýstam Ibragımbekov jeńdi. Budan keıin bizge senarı jibermeýińizdi ótinemiz», – dep salyp jiberipti. Sol senarı aqyry «Qazaqfılmniń» muraǵatyna ketti.

– Iá, sonsha shýlatqan «Kóshpendilerdiń» qandaı fılm bolyp shyqqany belgili. Ol fılm Aqseleý Seıdimbek, Sáken Júnisov syndy aǵalarymyzdyń da nazasyn arqalaǵan. Joǵarydaǵydaı sátsizdikten keıin taýyńyz shaǵylyp qalmaı, qaıta batyldyq jasaǵan ekensiz.

– Odan keıingi jazǵan senarıim «Birjan sal» boldy. Dosqan Joljaqsynov «Birjan sal» týraly jaqsy senarı jazatyn adam izdep júrgenin Álıa Bópejanovaǵa aıtqan eken. Álıa meni, sosyn Asylbek Yqsan degen jazýshyny aıtypty. Áli esimde, 2003 jyly Dosqanmen kóktemde, Fýrmanov pen Qabanbaı batyr kósheleriniń qıylysqan jerinde kezdestim. «Senarıdiń ishinde mynandaı nárseler bolý kerek» dep ıdeıasynyń bárin aıtty. Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin Asylbek: «Táke, óziń jazsań qaıtedi? Meniń ýaqytym bolmaı jatyr», – dep, jobadan «sekirip» túsip qaldy. Sóıtip, jalǵyz qaldym. Degenmen Birjandy jaqsy bilemin. Ózim de sol Arqadanmyn. Bala kezimnen ánderin qulaǵymyzǵa quıyp óskenbiz. Ómiriniń qyr-syrlaryn bilý úshin kitaphanaǵa baryp, Birjan týraly qorǵalǵan alpys shaqty dısertasıany qaradym. Kóp málimet aldym, ózim biletin málimetterdi qosyp jazyp, 2004 jyldyń kókteminde senarıdi Dosqannyń qolyna ustattym. Qandaı fılm bolǵany belgili. Halyqtyń yqylas-peıiline bólengen jaqsy fılm boldy. Baıqasań, mereke kúnderi telearnalar berip jatady…

– «Birjan sal» nege halyqaralyq kınofestıvalderge qatysa almady osy?

– Ony bilmedim. Ermek Tursynov, taǵy birdeńe degenderdiń qalaı qatysyp júrgenderin bilmedim. Belgili bir múddeler qaıshy kelip, shetelge shyǵarylmady. Kınofestıvalderge aparylmady. Biraq, el ishinde úlken abyroıǵa jetken kıno boldy. Kimderdiń, qandaı kúshterdiń qarsy ekenin bilmeımin, aıtyp bere almaımyn.

«JEZTYRNAQ» QAIDA KETTİ?

– Múmkin qazirgi kınonyń talaby basqa shyǵar? Bizdiń talǵamymyzben sanaspaıtyn shyǵar? Basqa senarı jazyp kórmedińiz be?

– Jańa qazaqtardyń biri qaısybir aktrısa arqyly qazaqtyń tarıhynan bir «fentezı» jazyp bere ala ma dep ótinipti. Ol aktrısa Bolat Qalymbetov ekeýi keldi, kelistik. Ózimniń qorymda jatqan «Jeztyrnaq» týraly ańyz bar edi. Jazyp shyqtym. Biraq, qarjylandyrýshymyz senarıdi oqyp shyqqannan keıin unatpady ma, álde bireý birdeńe aıtty ma, birdeńeden kúmándandy ma, bilmedim, «mundaı jobany men qarjylandyra almaımyn» dep qaıtaryp berdi. Osydan úsh jyl buryn ǵoı deımin, Ońtústik Koreıa senarıler baıqaýyn ótkizdi. Sol baıqaýda meniń senarıim jeńip, Ońtústik Koreıa satyp aldy. Biraq, ókinishtisi, ol qazaq-qalmaq soǵysy kezindegi oqıǵa edi. Ony Koreıa tarıhynda bolǵan oqıǵa etip kórsetedi, ózderine beıimdeıdi ǵoı. Qazir bes jylǵa deıin solardyń múlki bolyp qaldy. Bes jyldan keıin qaıtaryp beredi. «Jeztyrnaqtaǵy» jeztyrnaq áıel kúndiz kádimgi áıel bolady da, túnde jeztyrnaqqa aınalady. Biraq, jeztyrnaq áıel jamandyq, zulymdyq beınesinde emes, meıirimdi adam retinde bolady. Mysaly, bir balany jalǵan aıyppen aıyptap, ertesinde ólim jazasyna kesken. Onda da azaptap óltirý kerek bolǵan. Qazaq arasynda azaptyń sumdyq túri bar, «taraptap óltirý» degen. Tórt túıe tórt jaqqa bólip, adamdy jyrtyp óltiredi. Bıler balany sondaı ólimge kesken. Sonda jeztyrnaq bala azaptalmas úshin, tún ishinde kelip óltirip ketedi. Sodan keıin soǵystyń kezinde qalmaqtyń 13-14 jasar boıjetken qyzy tutqynǵa túsedi. Sonda ony qazaqtyń jetpistegi bir shalyna kúıeýge beredi. Sonda qorlyqqa shydamaı, qalmaqtyń qyzy tún ishinde qashady da, bir úńgirge kelip tyǵylady. Artynan qýǵynshylar qýyp jetkende, Qudaıǵa jalbarynady. Sonda jeztyrnaq kelip, qyzdy óltiredi. «Etimdi shal sıpaǵan qurt jesin» degendeı, jas qyz óziniń atasyndaı adammen bir tósekke jatýǵa jıirkenedi. Sóıtip, jeztyrnaq ony sondaı qorlyqtan qutqarady. Aıaq jaǵynda úlken soǵys bar. Qalmaqtar kelip, qazaqtardy shabady. Sosyn qazaqtar ásker jınap, qalmaqtardy qıratyp, byt-shytyn shyǵaryp ketedi. Óte myqty oqıǵa. Ókinishke qaraı, koreıler alyp ketti. Qazir túsirip jatqan shyǵar, ańdyp júrmiz. Kıno bolyp túsirilse, Ońtústik Koreıanyń Mádenıet mınıstrligi habar beremiz dep ýáde bergen. Ázirge ondaı habar bolǵan joq. Onyń ústine, olarda prezıdent aýysyp, jańa mınıstr kelip degendeı… Múmkin ol senarı jańa mınıstrge unamaǵan shyǵar.

«TUMAR ÁJE» TÚSİRİLE ME?

– Aıtýly tulǵalar týraly kórkemfılm túsirýge múmkinshilikterińiz bar ekenin «Birjan sal» anyq kórsetti. Ár-árkimniń batyly bara bermeıtin Qunanbaı qajyny ekrandaýǵa jol ashqan sıaqty sizderge. «Birjan sal» bolmaǵanda sizderge báribir kúdikpen qaraýshy edik. Jalpy, kıno túsirý, bul salada senimge kirý ońaı emes qoı. Tipti ataqty kınogerlerimizdiń ózderiniń tarıhı tulǵalar týrasyndaǵy fılmderi sátsizdikke ushyrap jatyr. Áıteýir Qunanbaı qajyǵa et qyzýymen kirispegen bolarsyzdar?

– Joq, «Birjan saldan» keıin Dosqan Tumar ájemizdi shyǵaraıyq dedi.

«Biraq, Bolat Jandarbekovtiń romanyndaǵydaı emes, tarıhty basqasha paıymdaıyq», – dedi. Ótkende meniń úlken rezonans týdyrǵan «Qondygerdiń bir-aq bettik tarıhy» degen maqalam shyqty. Ertede skıfterdi qańly degen. Sol qańlylar Irannyń áskerin qalaı jeńgeni ańyzǵa bergisiz, sonda bizdiń ájemiz 180 myńdaı áskermen shyqqan, Qurysh patsha jarty mıllıon áskermen kelgen. Qazirgi Qyzylordadaǵy Shıeli degen jerde úlken soǵys bolyp, ırandyqtardy qıratyp, Quryshtyń basyn shapqan. Jaryqtyq Gýmılevtiń kómegimen qupıa málimetke qol jetkizip, qaıran qaldym. Gerodottyń túsine kirmegen málimetter bar eken. Sol negizde úlken senarı jazyldy. Oqyǵandardyń bári qatty unatty. Biraq, bul senarı de «Qazaqfılmniń» muraǵatyna ketti.

– Ol ne, sonda «Qazaqfılmge» unamaı qaldy ma?

– Iá, óıtkeni, bizdiń Tumar ájemiz eki júz myńdaı, al Qurysh patsha jarty mıllıon áskermen shyǵady. Sonda mıllıonǵa jýyq ásker soǵysady. Sondaı soǵysty kórsetý úshin kem degende 40 mıllıon dollar kerek. Ondaı aqsha bizde joq dedi. Bir jaǵynan «Qazaqfılmdiki» durys. Ondaı qarjyny tabý Amanshaevtyń qolynan kelmeıdi, bıliginde emes, ony tek joǵary jaq qana sheshedi. Ol úlken megajoba. Ony Gollıvýd sıaqty úlken kınostýdıamen birigip túsirmese, Qazaqstannyń kúshi jetpeıdi. Qarjy tabylǵan kúnniń ózinde, qantógisti, jekpe-jekti qoıý kerek, Qurysh patshanyń Iran baǵyn salý kerek. Eseptep kelgende 40 mıllıon boldy da, Amanshaev shoshyp ketip: «Buǵan ázirge Qazaqstannyń kúshi jetpeıdi», – dep jyly jaýyp qoıdy.

Odan keıin, umytpasam, 2008 jyldary ǵoı deımin, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi úlken baıqaý ótkizdi. Qazirgi tarıh, saıası ahýal, áleýmettik ómirdi beıneleý kerek dep shart qoıǵan. Sonda men «Almaty-Astana» degen senarı jazdym. Sol senarı birinshi oryn aldy. Ol senarıdiń uzyn-yrǵasy Astananyń qurylysy týraly. Sonda bir otbasy Almatyda bir jaǵdaı bolyp, ajyrasyp ketedi. Bastarynan qıyn taǵdyr ótip, Astanada qaıtadan bir-birine qosylady. «Máskeý kóz jasyna senbeıdi» degen orystardyń bir kınosy bar ǵoı, áleýmettik baǵyty sol sekildi shamamen. Jalǵyz men ǵana emes, Tynymbaı Nurmaǵambetov, Ásıa Súleeva sol baıqaýda jeńdi. Meniń senarıim birinshi oryn alǵannan keıin ekranǵa birinshi ketýi kerek edi. Biraq, áli túsirilmeı jatyr. Kenjebaı Dúısenbaevty rejıser ǵyp taǵaıyndaǵan. Ol kútip-kútip, aqyry bolmaǵan soń, basqa kıno túsirip ketti. Alty jyl ótip ketti arada. Áli jatyr.

QUNANBAI QAJYǴA KELETİN BOLSAQ…

Al Qunanbaı qajy týraly fılmge keletin bolsaq, Dosqan aǵamyzdyń: «Aldyn ala shýlatpaı, «aryq sóılep, semiz shyǵaıyq» deıtin ádeti bar. Aldyn ala jarnama jasaýǵa qarsy. Úkimet aqsha bóldi. Byltyr Semeıge baryp, jer surap aldy. Abaı aýdannyń ákimshiligi Shyńǵystaýdyń ishinen keremet, ǵajap jer berdi. Sonymen jer daıyn, aqsha daıyn, akterlar daıyn, bárimiz daıynbyz. Mamyr aıynyń ortasynda «bissimillá» dep bastaımyz.

– Bul kınonyń búdjeti qansha boldy?

– Ony bilmeımin. Árbir epızod qansha aqsha turatynyn esepteıtin ózderiniń adamdary bar. Olar qansha smeta jasady, qanshaǵa baǵalady, bilmedim. Meniń biletinim – senarı jazý. Qazir akterlardy taǵaıyndap, úlken-úlken daıyndyq júrip jatyr. Qunanbaıdyń kim ekenin aıtýdyń keregi joq shyǵar. Ol – Abaıdyń ákesi. Qazaq dalasyndaǵy eń uly tulǵanyń biri. Úlken saıasatker bolǵan, eldiń basynan baq taıǵanda, qazaq adasyp, jol tappaı turǵan kezde bılikke kelgen, eldi jónge salǵan, zańdardy qalyptastyrǵan, Reseıdiń qatal degen zańdaryn qazaqqa jumsartyp jetkizgen. Abaı aspannan túse qalǵan joq. Alashtyń azamattary Ahmet, Álıhan, Maǵjandar Abaıdyń shákirtteri deıtin bolsaq, Abaı – Qunanbaıdyń shákirti. Alash azamattary, bylaısha aıtqanda, Qunanbaıdyń shákirtteri bolyp shyǵady. Óıtkeni, Alash azamattarynyń aıtqan oılary, kezinde Qunanbaıdyń aıtqan eldik oılary, ıdeıalarynan bastaý alady.

Kıno túsirý ózi bir kúndik, bir jyldyq sharýa emes. Ujymdyq eńbek bolǵannan keıin neshe túrli oqıǵa bolady eken keıde. Mysaly, «Birjan salda» Aznabaıdyń rólin somdaǵan Atyraý oblystyq drama teatrynyń akteri Tólegen Qýanyshov fılmdi kóre almaı ketti. Fılmniń tusaýkeseriniń aldynda qaıtys boldy. Onyń bári ómir ǵoı. Dosqan ekeýmiz syralǵy bolyp qaldyq. Burynǵylary bar, jańa adamdar da qosylady, álbette. Bir fılmdi túsirý bir ómirdi bastan ótkerýmen para-par. Aldyn ala dabyralatpasaq ta, bul fılm týraly qyzý talqy júretin kez de keler. Qudaı qýat bersin deıik.

Iá, óz jarnamasy ózindegi fılm bolary haq. Úlkender batasyn bere jatar. Biz «Aq jelkenniń» aq tilegin jetkizeıik: Taıly-taıaǵymyz qalmaı kóretin kıno bolsyn!

Baljan MURATQYZY