Paıǵambarymyz (s.a.ý.) zamanynda aqıqatty aqylymen uqqan keıbir ıahýdılerdiń Islam dinin qabyldaǵanyn bilemiz. Al keıingi evreıler musylmandarmen bitispes jaýǵa aınaldy. Desek te, olardyń arasynda bizdiń búgingi keıipkerimiz Muhammed Asad sekildi Islam dinin qabyldap qana qoımaı, onyń mártebesin álemde bıikke kótergen evreı-musylmandar da az emes. Endeshe, sizderge qyzmettik mansabyn jýrnalısıkadan bastap, jazýshy, dıplomat, saıasatker, reformator, BUU-daǵy Pákistan elshiligimen jalǵastyrǵan “Mekkege jol” kitabynyń avtory ári Qurandy aǵylshyn tiline aýdarǵan musylman ǵalymy Muhammed Asadtyń qyzyqqa toly ómir jolyn usynamyz.
Kóne İnjil men Táýratty jatqa bilgen bala Leo
Leopold Vaıs (Muhammed Asadtyń shyn esimi) 1900 jyly 2 shildede sol kezde Avstro-Vengrıaǵa qaraǵan, búginde Ýkraına topyraǵynda jatqan Lemberg (Lvov) qalasynda, evreı otbasynda dúnıege kelgen. Atasy belgili din qyzmetkeri ravvın bolsa, ákesi Lvov qalasynyń ataqty advokaty bolatyn. Birneshe atadan jalǵasqan dinı qyzmetkerlik jolyn advokat bolyp úzgen ákesi Leonyń din qyzmetkeri bolǵanyn qalady. Sondyqtan ony dinı oqýǵa berip, arameı jáne ıvrıt tilderin jetik meńgerýge jaǵdaı jasady. Leo jas kezinen Kóne İnjil men Táýrattyń túsindirmesi sanalatyn Talmýdty jatqa bildi jáne ony túpnusqadan oqyp, úırendi. 13 jasynda evreılerdiń kóne dinı kitaptary sanalatyn Tanah pen Mıshnany erkin taldap bere alatyn deńgeıge jetti. Sonymen qatar ákesimen Vena, Berlın qalalaryna, Alpy taýlaryna saıahat jasaǵan bala Leonyń tanym-túsinigi óz qatarlastarynan áldeqaıda bıik edi.
Leopold Vaıs 14 jasqa kelgende onyń otbasy Venaǵa kóship keledi. Bul birinshi dúnıejúzilik soǵystyń qyzý júrip jatqan ýaqyty edi. Leo mektepti tastap, ózine jasy ulǵaıtylǵan qujat jasatyp alyp, Avstrıa áskeriniń qatarynda soǵysqa suranady. Kóp ótpeı, onyń ótirigi ashylyp, “ásker qataryna tórt jyldan keıin alamyz” degen shartpen úıge qaıtarylady. Osy aralyqta birinshi dúnıejúzilik soǵys ta aıaqtalyp, Avstrıa ımperıasy qulaıdy. Áskerı karerasy sátsiz aıaqtalǵan Vaıs endi Vena ýnıversıtetine túsip, fılosofıa men óner tarıhyn meńgere bastaıdy. Vena – sol ýaqytta Eýropanyń mádenı ortalyqtarynyń biri edi. Munda jańa teorıalar paıda bolyp, psıhologıa, fılosofıa, til ǵylymdary salasynyń nebir jańalyqtary ashylyp jatqan bolatyn. Akademıalardan bólek, qarapaıym kafelerdiń ózderinde zıaly qaýym jıi pikirtalastar ótkizip, túrli taqyryptardy talqylap jatatyn. Vaıs solardyń bel ortasynda júrdi.
Dini bir evreılerge emes, musylmandarǵa qyzyǵý
Leo Vaıs 20-ǵa kelgende týǵan úıin, oqýyn tastap, jýrnalısıkamen aınalyspaqshy bolyp, Pragaǵa ketedi. Qaltasynda jyl buryn qaıtys bolǵan anasynan qalǵan altyn saqına men ákesiniń “qolyna qalam ustaǵan adamnyń ómiriniń sońy joqshylyqpen aıaqtalatyny” týraly túńilip jazǵan haty ǵana bar edi. Óz bolashaǵyna qaltqysyz sengen Vaıs alǵashynda Mýrnaý atty belgili kınorejıssermen tanysyp, senarı jazyp, onyń assısenti bolyp júredi. Artynan Berlınge kelip, túrli maqalalar jazýmen aınalysa bastaıdy. Bul Reseıde bolshevıstik revolúsıa bolyp, mıllondaǵan qashqynnyń shetel asyp, álemniń nazaryn aýdaryp turǵan ýaqyty bolatyn. Bir Berlınniń ózinde 200 myńǵa jýyq orys bar edi. Mine, osy kezde jýrnalısıkada onsha joly bolmaı júrgen Vaısqa jańa esik ashylady. Berlınge Maksım Gorkııdiń áıeli Ekaterına Peshkovanyń Batystan Reseıge kómek surap kelgenin bir dosynan estigen Vaıs tabandylyǵynyń arqasynda suhbatqa kóndiredi. Ol Reseıdegi sol kezdegi jaǵdaı men ǵalamat asharshylyq týraly áńgimelep beredi. Bul jas jýrnalısiń juldyzyn jaqqan, qoǵamda dúrbeleń týdyrǵan, eldiń aýzynda júrgen suhbat boldy. Jarıalana salysymen Vaısqa birden berlındik úlken gazetterden jumysqa usynys tústi. “Frankfýrter-saıtýng” gazetiniń usynysyn qabyl alǵan Vaıs ataq-dańqtyń sońynan qýýǵa asyqpaıdy. Óz jaǵdaıyna áli de kóńili tolmaǵan ol jańa dúnıe izdeı bastaıdy. Osy kezde Ierýsalımde turatyn ataqty ǵalym Zıgmýnd Freıdtiń alǵashqy shákirtteriniń biri, júıke júıesin emdeıtin aýrýhanada isteıtin aǵasy Dorıan Feıgenbaýmnan hat keledi. Hatta: “Múmkin maǵan kelip, birneshe aı janymda bolarsyń? Berlınge óziń qalaǵan kez-kelgen ýaqytta qaıtyp kete alasyń. Tipti, qaıtar bıletiń meniń moınymda bolsyn. Jazda erekshe salqyn eski arab úıi seniń ıgilińde. Ekeýmiz birge ýaqyt ótkizemiz. Mende kitap kóp. Aınalamen ábden tanysyp bolǵannan keıin kitap oqýǵa erkin berilseń bolady”, - delingen edi. Aǵasynyń shaqyrtýyn birden qabyldaǵan Vaıs jolǵa shyǵady. Berlınnen Rýmynıaǵa kelip, ary qaraı kememen Aleksandrıa arqyly Iaffaǵa jetip, Ierýsalımge poıyzben attanady.
Eýropadaǵy ómirden keıin Leony bul qasıetti qala qatty tańǵaldyrady. Onyń nazaryn ózine dini bir evreıler emes, musylman arabtar aýdardy. Shól dalanyń osy bir bádáýıleri oǵan erekshe ystyq, janyna jaqyn kórindi. İnjil qaǵıdalaryn evreıler emes, osy bir qarabaıyr musylmandar jaqsyraq ustanatyndaı sezildi. “Frankfýrter saıtýng” gazetiniń Taıaý Shyǵystaǵy tilshisi retinde Vaıs kórgen-bilgeniniń bárin jazyp, gazetke jiberip otyrdy. Onda evreılerdiń Palestınany óz ortalyqtaryna aınaldyrý týraly Balfýr deklarasıasyna qarsylyǵyn, “arab jerine” kez-kelgen evreıdiń kóz alartýyn qoldamaıtynyn ashyq málimdeıdi. Sonymen qatar, Ierýsalımdegi sıonıserdiń basshylary Menahem Ýsyshkın jáne doktor Haım Veısmanmen de kezdesip, óz pikirin aıtady. Osylaı Leo Ierýsalımde ózin «arabtardan artyq arab» sezinip, olardyń múddesin qorǵaýǵa bar jan-tánimen kirisedi. Bul áreketiniń sońy Islamdy qabyldaýmen aıaqtalatynyn árıne, ol kezde Vaıstyń ózi de bilmegen bolar...
Berlın metrosynan aqıqatty tapqan Leonyń esimin Muahmmed Asadqa aýystyrýy
Leo Vaıs Ierýsalımde ózimen kózqarasy uqsas, tanym-túsinigi bir Iakob Israıl de Haanmen tanysyp, sonyń kómegimen 1923 jyly Iordanıaǵa sapar shegedi. Onda arab halqynyń ómiri men sońǵy din – Islamnyń negizderin tereńirek zerttep, túrli taldaý maqalalar jazady. Sonda ámir Abdýllah ıbn Hýseınmen tanysyp, arab tilin úırene bastaıdy. Munymen de toqtamaǵan Vaıs ary qaraı Sırıa, Iran, Irak, Aýǵanstan jerine sapar shegip, kórgen-bilgenin, kóńilge túıgenin jazýdan jalyqpaıdy. Al jazǵan-syzǵany “Frankfýrter saıtýngte” birden jarıalanyp, Vaıstyń jýrnalısik ataǵyna ataq qosyp jatty.
Shyǵystaǵy úsh jyldyq sapardan keıin, 1924 jyly Vaıs Eýropaǵa oralady. Ol jastyǵyna qaramastan beldi gazet “Frankfýter-saıtýngta” shtatta qyzmet etýimen qatar, Berlın akademıasynda leksıa oqıdy. Alaıda, onyń ózi sondaı jaqsy kórip qalǵan musylman álemine degen qushtarlyǵy tolastamaı, endi Mysyrǵa jol tartady. Munda dúnıetanymyna qatty áser etken belgili musylman ǵalymy Mustafa ál-Maraǵımen kezdesedi, ataqty Islam ýnıversıteti ál-Ázhardan arab tilin úırenýin jalǵastyrady. Jazýyn da toqtatpaıdy.
Onyń ómir jolymen tanysqan adam “Leo Vaıs Islamdy osy musylman elderinde qabyldaǵan bolar” dep oılary haq. Biraq, olaı emes. Islam Leoǵa esigin Berlınge qaıtyp kelgennen keıin biraq ashqan eken. Óziniń ómirine ózgeris engen kúndi Vaıs bylaı eske alady: “1926 jyldyń qyrkúıeginde Elza ekeýmiz Berlın metrosynda kele jattyq. Meniń kózim qarsy aldymda otyrǵan jınaqy, ádemi kıingen jigitke tústi. Joly bolǵan kásipker bolar dep oıladym. Gúldenip, ósip, órkendep kele jatqan Eýropanyń sol kezdegi bet-beınesine myna adamnyń sondaı jarasyp turǵanyn da oımen sholyp óttim. Ol ýaqytta jalǵyz bul kisi ǵana emes, adamdardyń kópshiligi ádemi kıinetin, tamaqtary da toq bolatyn. Al biraq kózimdi kóterip, onyń júzine úńilgenimde óńinen sumdyq bir baqytsyzdyq sezildi. Kóziniń nury sóngen, aýzy qatty aýrýdan qısaıyp ketkendeı kórindi. Biraq munyń fızıkalyq aýrý emes ekenin de túsindim. Ádepsiz kórinbeıin dep nazarymdy janynda otyrǵan sándi kıingen kelinshekke aýdardym. Onyń bet-álpetinen de janyn jaralaǵan mazasyzdyq baıqaldy. Men sonda aınalamdaǵylardyń barlyǵynyń júzine kezekpen úńile bastadym. Barlyǵy da ádemi kıingen, qaryndary toq, jaǵdaılary jasalǵan adamdar ekeni kórinip tur. Biraq qaı-qaısysynyń da júreginde jasyrýly muńdary bar sekildi... Tipti onysyn ózderi baıqamaıtyndaı. Kórgenimniń áser etkeni sonshalyq, oıymdy janymdaǵy Elzaǵa aıttym. Ol da vagondaǵylardy portret salatyn sýretshiniń kózimen jiti qarap shyqty. Sosyn tańǵalǵan túrmen maǵan burylyp: “Durys aıtasyń. Aınalamyzdaǵy adamdardyń bári aýyr azap tartyp júrgendeı. Ózderi sony bile me eken?” – dedi. Men olardyń eshteńe bilmeıtinin de, sezbeıtinin de jaqsy túsinip tur edim. Áıtpese, tek dúnıeniń, bıliktiń sońynan qýyp, jaqsy ómir súrý deńgeılerin kóterýdi ǵana oılap, senimsiz, dinsiz, maqsatsyz ómir súrmes edi ǵoı... Úıge kelip, jumys ústelime jaıǵasqan edim, sol ýaqyttary oqyp júrgen Quranymnyń ashyq jatqanyn baıqadym. Avtomatty túrde jınap qoıaıyn dep betin jaba berip, kózim myna bir joldarǵa tústi, oqı jóneldim:
Asa qamqor, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn.
Senderdi kóbeıtýde básekelesý aınaldyrdy.
Tipti qabirlerińe barǵandaryńa deıin.)
Joq olaı emes. Tez bilesińder.
Taǵy olaı emes. Jýyrda bilesińder.
Joq olaı emes. Anyq bilgen bolasyńdar;
Álbette tozaqty kóresińder.
Sonan keıin árıne kózben kóresińder.
Sol kúni, (dúnıede berilgen) ár nyǵmetten álbette suraqqa tartylasyńdar. («Tákassýr» súresi, 1-8)
Bir sátke aýzyma sóz túspeı turyp qaldym, tipti qolymdaǵy kitap dirildep ketkendeı kórindi. Kitapty Elzaǵa usyndym da: “Oqyshy. Mynaý bizdiń metroda kórgenimizge jaýap”, - dedim. Jaýaptyń naqty ári anyq bolǵany sondaı, júregimde eshqandaı kúdik qalmady. Osydan Hİİİ ǵasyr buryn adamzattyń qolyna tússe de, bizdiń myna mehanızmdelgen ıllúzıaǵa toly ýaqytymyz ben qolymdaǵy kitap aıatynyń dál kelgenine tańyrqaǵan kúıi munyń Qudaıdyń sózi ekenine kúmánsiz sendim.
Adamdar barlyq ýaqytta qyzǵanyshtyń ne ekenin bilgen. Biraq sol qyzǵanyshtyń dúnıeni asqan qumarlyqpen ıemdenýge deıin ósýi, sol jolda ótirikke de, qýlyqqa da barýy jıirkenishti edi. Búgin anaýym bolsa, erteń mynaýym bolsa degen ashkózdik jandy óltirip jatyr... Munyń sonaý Arabıada turatyn adamdardyń danalyǵy emes ekenin túsindim. Tipti qandaı keremet aqyldy jan bolsa da, HH ǵasyr adamdarynyń indetin qaıdan biledi?! Qurannan Muhammedten de uly kúshtiń úni shyǵyp tur edi...”.
Leo Vaıs osylaı kópten izdegen aqıqatyn tapty, birden musylman bolýǵa umtyldy. Berlınniń shaǵyn meshitine, sondaǵy musylmandardyń basshylyǵyna baryp, kýálik sózin aıtyp, musylman boldy. Lúdvıg Vaıs esimin Paıǵambarymyzǵa (s.a.ý.) degen qurmetpen “Muhammed” dep aýystyryp, sońyna týǵanda berilgen “Leo” atyna, ıaǵnı, “arystan” sóziniń arabshasy “Asadty” jalǵady. Solaı Islam álemi jańa, kúshti, aqyldy taǵy bir musylmanmen tolyqty. Ómirboıy balasynyń din qyzmetkeri bolýyn qalaǵan ákeniń armany basqa qyrynan bolsa da oryndaldy. Qudaı qaı jerde de bir emes pe?! Biraq muny túsinbegen áke Muhammedpen birjola at quıryǵyn kesisedi.
Qajylyqqa baryp, Saýd Arabıa korolimen dostasý
Muhammed Asad Islamdy sózben qabyldaı salǵan joq, ómir saltyna aınaldyrdy. Ony keı musylmandardyń musylman bola tura Islam sharttaryn oryndamaıtyny tańǵaldyratyn. Asad Islam dini týraly: “Islam men úshin arhıtektýra óneriniń ǵajap bir týyndysy sekildi. Onyń barlyq negizderi keremet úılesimdilikpen ornalasqany sondaı, birin-biri tolyqtyryp otyrady, kemshilik tappaısyń”, - deıdi.
Muhammed Asad Islamdy qabyldaı sala, qasıetti meken – Mekkeni kórýge asyqty. Ol 1927 jyldyń qańtar aıynda jumysyn, úı-jaıyn tastap, janyna ózimen birge Islamdy qabyldaǵan sýretshi áıeli Elzany ertip, qajylyqqa attanady. Biraq ózinen 15 jas úlken áıeli Mekkege barǵan soń aıaq astynan aýyryp qaıtys bolyp, Asad Mekkede turaqtap qalady. Endi ol Qurandy zertteýge kirisedi. Jáne turmysyna qajetti qarjyny nemis gazetterine Taıaý Shyǵys týraly jazyp, tabady.
Birde, Muhammed Asad Mekkeniń úlken meshitiniń kitaphanasynda Faısal hanzadany jolyqtyryp qalady. Ol Eýropadan kelgen qonaqty ákesi, Saýd Arabıasynyń negizin qalaýshy koról Abdýlázız ıbn Saýdpen tanystyrady. Asadtyń tegin adam emestigin birden baıqaǵan koról ony saraıyna kúnde shaqyrtyp júredi. Ýaqyt óte ol koróldiń dosyna ári keńesshisine aınalady. Tipti eń qupıa isterin de koról Asadqa senip tapsyrǵan desedi. Ol týraly óziniń esteliginde Asad: “Ol – koról, men –qarapaıym jýrnalıs, ekeýmizdiń dárejemiz teń bolmasa da, ol meni dos tutady, óziniń eń qundy oılaryn menimen bólisedi. Soǵan oraı men de “biz dostarmyz” dep ashyq aıta alamyn”, – dep jazdy.
Asad qasıetti qalalar – Mekke men Mádınany alty jylǵa jýyq meken etip, Quran men hadısti, arab tili men Islam tarıhyn tereń meńgerdi. Óz jazbalarynda aıtqandaı, Islamnyń adamzatqa berilgen eń úlken syı ekenin túsindi. Eger kem-ketik tustary bolyp jatsa, onyń adamdardyń yqpalynan ekenin de baıqady.
Arabıany qatty unatyp qalǵany sondaı, Asad ol týraly: “Bul mahabbat eýropalyqtarǵa tán bolmasa da, men Arabıany qatty jaqsy kóremin. Arab ómiriniń ádemiligi sondaı, qaı-qaısymyzdy bolsa da tartpaı turmaıdy. Al eger ol elde turyp kórgen bolsań, ony júregińnen eshqashan sýyryp tastaı almaısyń. Tipti adam ol jerden ketse de ózimen birge arab jazırasynyń ǵajap atmosferasynyń bir bóligin birge alyp ketedi ári ómirboıy sol ólkeni saǵynyp ótedi”, – dep jazdy. Árıne, Asadtyń bul saǵynýyn – kezindegi Paıǵambarymyz (s.a.ý.) ben sahabalardyń izi qalǵan topyraqty saǵynýy dep túsinemin. Qazirdiń ózinde Mekkege bir baryp qaıtqan qajylar sol jaqqa qaıta barǵysy kelip turatynyn aıtady. Asad ta sol bir arman-mekendi ómirboıy saǵynyp ótken sekildi.
Muhammed Asad – Pákistannyń BUU-daǵy ókili
1932 jyly Muhammed Asad Brıtanıanyń qol astyndaǵy Úndistanǵa attanady. Bul ýaqytta Ońtústik Azıada táýelsizdik úshin kúres joǵary deńgeıde júrip jatyr edi. Munda Asad belgili aqyn, fılosof, Pákistannyń rýhanı ákesi sanalatyn Muhammed Ikbalmen kezdesedi. Ikbal kezinde Germanıada oqyǵandyqtan, olardyń ortaq tanystary da kóp bolyp shyǵady. Asadtan 24 jas úlkendigine qaramastan, onyń fılosofıalyq oılaryn, ótkir kózqarastaryn joǵary baǵalaǵan Ikbal sonda qalýǵa úgittep, bolashaq Islam memleketiniń irgetasyn birge qalaýǵa shaqyrady. 1934 jyly Asad “Islam na raspýte” atty sol zaman musylmandarynyń aldynda turǵan mindetti aıqyndap kórsetken monografıasyn jazyp, Ikbaldyń da, jergilikti halyqtyń da senimine ıe bolady. Ol maqala Úndistan men Pákistan gazetterinde birneshe ret basylady. Ýrdý tilindegi alǵashqy gazet te Asadtyń kómegimen jaryq kóredi.
Biraq aǵa-dosy Ikbaldyń az ǵumyry qalǵan eken. Táýelsiz Pákistan týraly ıdeıasyn júzege asyrýdy Asadtqa amanattaǵan kúıi aqyn kóz jumady. Oıda-joqta ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bastalýy bul ıdeıanyń aqıqatqa aınalýyna kedergi bolady. Ákesi men qaryndasyn nasıstik Germanıanyń sheńgelinen qutqarmaqshy bolǵan Asad qaıtadan Eýropaǵa attanady. Biraq týǵandaryn arashalaýǵa úlgermeı, 1939 jyly Úndistanǵa qaıtyp oralady. Munda kelgennen keıin Ulybrıtanıa bıligi ony Germanıa azamaty retinde túrmege qamap, ol odan 1945 jyly ǵana bosap shyǵady. Asad lagerdegi myńdaǵan eýropalyqtyń arasyndaǵy jalǵyz musylman edi.
Asad soǵystan keıin, 1947 jyly qurylǵan Pákistanǵa shaqyrylyp, jas memlekettiń ıdeologıalyq negizderin jasaýǵa kúsh salysady. Artynan Pákistannyń ózge musylman elderimen qarym-qatynas ornatýyna yqpal etedi, konstıtýsıasyn qurysady. Al 1951 jyly Pákistan bıligi ony Birikken Ulttar Uıymyndaǵy turaqty ókili etip saılaıdy. Bul qyzmet Muhammed Asadty odan ári tanymal ete tústi. Onyń eýropalyq keskin-kelbeti men arabsha kıimi kórgen adamnyń nazaryn aýdarmaı qoımaıtyn. Al jaqyn tanyǵandar onyń sharıǵatqa bilgirligin, tanymynyń keńdigin, mineziniń meıirimdiligi men jumsaqtyǵyn sóz etetin. Onyń bul minezi múminderdiń basshysy Omarǵa (r.a.) uqsaıtyn edi. Ómirde jumsaq, meıirimdi, al memleket isine kelgende qatal, ádil. Onyń Izraılge ári sıonızmge qarsy úlken kúres júrgizgeni sonyń dáleli. Týnıs, Marokko, Aljır sekildi elderdiń táýelsizdik alýynda da onyń tabandylyǵy men ádildiginiń qosqan úlesi bar.
Musylmandar arasynda shırek ǵasyr ómir súrgen Muhammed Asad 1951 jyly BUU-daǵy qyzmetimen alǵashynda Parıjge, keıin Nú-Iorkqa keledi. Sol kezderi “New York Times” gazetinde ol týraly: “Bul – aryq, janary ótkir, ıslam zańdarynyń bilgiri Muhammed Asad. Ol polák, aǵylshyn, nemis, fransýz, parsy, arab jáne taǵy basqa kóptegen tilderdi biledi ári Kasablankadan Pendjabqa deıingi qalalar men shól dalalardyń jaǵdaıy da oǵan málim. Islam áleminiń úlken oıshyly, Lvovta týǵan erekshe adam”, – degen jazba jaryq kórdi.
«Mekkege jol» – «Islam áleminiń bet-beınesin ózgertken kitap»
1952 jyly Pákistandaǵy áskerı tóńkeriske baılanysty qyzmetinen ketken Asad Nú-Iorkte polák qyzy Pola Halıdamen shańyraq kóteredi. Osynda óziniń “Mekkege jol” atty ataqty avtobıografıalyq kitabyn jazady. Jurt ony Tolstoıdyń “Arylýy”, Berdáevtiń “Ózin-ózi tanýymen” salystyrady. Asad bul kitabynda ıýdaızm dininiń ókili qarapaıym evreıdiń qalaı musylman bolǵanyn, onyń Islam álemine saıahatyn keremet sıpattaıdy. Kitaptyń alǵysózinde ol: “Bul aqıqatty (senimdi) izdeý týraly kitap emes, óıtkeni aqıqat meni ózi izdep tapty. Meniń tarıhym – aldynan Islamnyń ǵajaıyp esigi ashylǵan qarapaıym eýropalyqtyń oqıǵasy ǵana” dep jazdy. Oqyrmandar kitapty jyly qabyldaıdy, birden birneshe tilge aýdarylady. Al belgili «New York Times» gazeti 1954 jyly: «Muhammed Asadtyń «Mekkege joly» – barlyq jaǵynan tańǵalýǵa turarlyq kitap. Avtor ómirdiń búkil suraqtaryna Islamnan jaýap tabýǵa bolatynyn tabandy túrde dáleldeıdi, biraq arab ishindegi kúsh kórsetý týraly aıtýdy umytyp, olardy barlyq dúnıeden pák, adal kúıde sıpattaǵysy keledi. Arabıa týraly Muhammed Asadqa deıin osyndaı jaqsy pikirdi eshkim jazbaǵan bolar», - dep keletin mysqyldy pikir jarıalady. Al 2001 jyldyń kúzinde Izraıldyń belgili gazeti “Haares” “Arabıalyq Leopold” atty maqalada Asadtyń osy kitaby týraly: “Óziniń esimin, senimin, áıelin, ultyn ǵana emes, Islam áleminiń de bet-beınesin ózgertken evreı týraly erekshe kitap”, – dep jazdy.
Qurannyń aǵylshynsha úzdik aýdarmasy M.Asadqa tıesili
Kitaby jaryq kórgennen keıin Muhammed Asad Amerıkadan Morokkoǵa qonys aýdarady. Ol 19 jyl osyndaǵy Tanjer atty qalada końyrqaı tirshilik keshti. Endigi ómirinde Qurandy aǵylshyn tiline aýdarýǵa den qoıdy. Bul 17 jyldyq eńbegi tek 1980 jyly «Quran syrlary» degen atpen jaryq kórdi. Onyń kirispesinde «Bul kitabymdy aqyl ıelerine arnaımyn» degen sóz bar edi. Bul kitap Qurannyń aýdarmasynan góri tápsiri, túsindirmesine jaqyn. Muhammed Asad Islamnyń bilgiri sanalsa da, bul eńbegine syn aıtýshylar kóp boldy. Kitapta modernısik kózqarastar kóbirek delindi. Olardyń aıyptaýy zańdy da edi. Óıtkeni, kúnnen kúnge túrli qaqtyǵystar, tóńkerister oryn alyp jatqan Arab memleketteriniń keıingi áreketterin Muhammed Asad qoldamaýǵa kóshken bolatyn. Kerisinshe, ol halyqty fanatızmnen aýlaq bolýǵa, ıslam ádepterin saqtaýǵa shaqyrdy. Qalaı aıtylsa da, kúni búginge deıin aǵylshyn tilinde Muhammed Asadtyń Quran aýdarmasyna teń keler basqa aýdarma joq.
Marokkoda onyń «Islam memleketiniń qaǵıdalary», «Sahıh ál-Buharı: ıslamnyń alǵashqy jyldary» atty kitaptary da jaryq kórdi. Asad dál osynda júrip, Irak pen Irannyń arasyndaǵy soǵys týraly estip, qatty nalydy. Solaı Lıssabonǵa qonys aýdarady. Onyń ǵumyrnamasyn jazýshylar «Bul Muhammed Asadtyń musylman elderinen qashqandyǵy emes, kóńiliniń qalǵandyǵy. Áıtpese ol ómiriniń sońyna deıin musylman bolyp qaldy, ózi erekshe súıgen musylman álemi onyń júreginde boldy», – dep jazdy. Lıssabonnan keıin Muhammed Asad ıspannyń Mıhas qalasyna jaqyn Marbella atty jerge keledi. Munda kezindegi Islam órkenıetiniń estelikteri ǵana emes, musylmandar da, meshit te bar edi. Asad kezinde ózi tyǵyz qarym-qatynas ornatqan ortadan alystap ketse de, onyń jaǵdaıyn surap kelip turýshylar da, hat jazýshylar da kóp boldy. Ásirese, Saýd Arabıa sheıhy, munaı óndirisiniń mınıstri sheıh Iamanı jıi keletin. Al Er-Rıadtyń gýbernatory, Salman ámir de hat jazyp, ony Arabıaǵa shaqyrýmen boldy. Biraq Asad onda qaıta barǵysy kelmedi. Ózi kezinde kórgendeı emes, memleket saıasatynyń ózgerip bara jatqany Asadqa unamaıtyn edi. Reti kelgende Saýd Arabıasy men Irandaǵy bılikke qatysty synı pikirlerin de irkip qalmady. Ómiriniń sońyna qaraı, Asad avtobıografıasynyń “Júrektiń oralýy” atty ekinshi bóligin jazyp jatqan bolatyn. Biraq ony aıaqtaý jazýshyǵa buıyrmapty.
Muhammed Asad – Eýropa men Islam áleminiń altyn kópiri
Muhammed Asad ǵumyrboıy lıberaldy demokratıa men ıslam negizderiniń túbi bir ekenin dáleldeýmen keldi. Birde onyń balasy Talaldan jýrnalıser: «Sizdiń ákeńiz Pákistanda musylman memleketin qurýdy qatty qoldady, al Palestınada evreı memleketin qurýǵa qarsy boldy. Muny qalaı túsinýge bolady?» – dep suraǵanda, ol: «Munda qarama-qarsy eshteńe joq. Ras, ákem Pákistanda kez-kelgen adamǵa ashyq, ıslam negizderine qurylǵan musylman memleketin qurýdy qalady. Al Palestınany ákem jergilikti arabtardyń jeri sanaıdy. Sondyqtan ol memlekettiń qurylýyna qarsy boldy», – dep jaýap berdi.
Muhammed Asad Islamdaǵy fýndamentalızmniń ósýine qatty alańdap: «Musylmandar uzaq ýaqyt boıy tómendetilip keldi. Endi olar ózderin ózgeshe kórsetýge tyrysýda. Musylmandardyń problemasy maǵan endi túsinikti boldy. Olarǵa Islam, Islammen ómir súrý jetpeı júr», – deıdi. Ol ózi tanyǵan Islamnan qazirgi musylman memleketteriniń alys ekenin túsinip, jańa demokratıaly memleket qurǵysy keldi. Tipti áıel quqyǵyn jaqtap, Muhammed Asad: «Kóptegen adamdar áıeldiń betin paranjamen jabýdy Islam dep túsinedi. Biraq ol olaı emes. Paıǵambarymyzdyń kezinde Muhammedtiń (s.a.s.) áıelderi ǵana betterin japqan. Osyǵan qarap, búkil musylman áıelderi betin jabý kerek degen sóz qate bolar edi. Qasıetti kitap ta, súnnet te áıelderge mundaı mindet júktemeıdi», – dedi.
Ózi tanyǵan Islamdy Eýropaǵa, álemge tanytýǵa baryn salǵan Muhammed Asad 1992 jyly, 92 jasynda dúnıeden ozdy. Súıegi Marbeldegi shaǵyn musylman qabirinde jatyr. Onyń ólimi týraly nekrologtar álemniń kóptegen gazetterinde jarıalandy, onyń janazasyna talaı ıslam ǵalymdary qatysty.
Jurt ony Islamǵa bar jan-tánimen berilgen ári sol jolda tolassyz eńbek etken jan retinde este saqtap qaldy. 2008 jyly BUU-nyń Venadaǵy shtab-páteriniń aldyndaǵy alańǵa «Muhammad Asad Platz» ataýy berildi. Onyń ashylýyna Vena meri men Pákistan, Saýd Arabıa elshileri qatysty. Bul – musylmannyń atyna berilgen Batys Eýropadaǵy tuńǵysh alań. Búginde týǵan jeri Ýkraınanyń Lvov qalasynda 2015 jyldyń 5 maýsymynda ashylǵan Islam ortalyǵy bar.
Muhammed Asadty kóptegen ǵalymdar Eýropadan shyqqan, HH ǵasyrdyń uly musylman oıshyly sanaıdy. Ol – Eýropa men Islam áleminiń altyn kópiri. Musylmandar Asadty Eýropanyń ózderine jasaǵan syılyǵy dep qabyldasa, eýropalyqtar úshin onyń eńbekteri musylmandardy taný jolyndaǵy qaınar kózge aınaldy.
Al maǵan Muhammed Asad álemge, ásirese Batys Eýropaǵa Islamnyń naǵyz bet-beınesin kórsetýge Allanyń arnaıy jibergen adamy sekildi kórinedi de turady...
Materıal Islam.kz saıtynan alyndy.
Daıyndaǵan: Marfýǵa Shapıan
