Qaıran qazaqtyń qaraóleńi, seniń jalyńa jarmaspaǵan aqyn joq shyǵar. Keıbirine kú­di­reıgen jalyńdy ustatpasań, qudaıdyń qudireti­men jaratylǵan týma talant aqyndardy jyr pyraǵyńmen kók seńgirge kóteresiń. Taza perishte – poezıany oqyǵanyńda, móldir bulaqtan shólińdi bas­qandaı sýsyndaısyń. Janyń rahatqa bólenedi. Myna bir qym-qýyt ýaqytta ózińmen-óziń ońasha qa­lyp, qolyńa kitap alyp, aqtaryla kep ishine kirip, rýhyńdy kótergiń keledi. Keıbir aqyn jazýshy­lardyń shyǵarmalaryn ashqan kezden-aq, mańdaıyń tasqa tıgendeı toqtaısyń. Ne shara.  Al bir aqyn-jazýshylardyń jınaqtary bolady, alǵashqy betin paraqtaǵannan, aıaqtalǵansha ózińdi bir qudiret arbap alǵandaı bas almaı oqısyń. Qalaı aıaqtalyp qalǵanyn bilmeı de qalasyń. Kóp ýaqytqa deıin sol kitaptyń sıqyrymen sıqyrlanyp júresiń. Sondaı kitaptyń biri jaqynda qolyma tıdi. Aqyn Dáýletbek Baıtursynulynyń «Máńgilik meken» atty jyr jınaǵy. Elekten ótkize oqyp shyqtym. Janyńdy terbeter lırıkalyq óleńder, ulttyq rýhty kóterer jyrlar, sonymen qatar qazirgi tańdaǵy  bolyp jatqan rýhanı az­ǵyn­dyq , keleńsiz qaıshylyqqa toly ker ýaqytty da tolǵap, jyrlap ótedi. Onysy da sátti shyqqan. Kitap­tyń ishindegi óleńderin jalań sózdermen emes, utqyr kórkem qazaqı teńeýlermen, kestege ór­nek salǵandaı sheber beınelep bere alǵan.Ásirese qazirgi qoǵamdaǵy qym-qıǵash, jas­tar­dyń sana-sezimin ýlaıtyn jáne ýlap jatqan kógil­dir ekrandaǵy qaptap ketken mán-maǵnasyz, ultymyzǵa jat teleshoýlarǵa, kóshe boıynda tánin saýdalap  júrgen qarakóz qyzdarymyzdyń qyly­ǵyn, halyqtyń dástúrli qońyr dombyrasy, qobyzy­men aıtylatyn,  tartylatyn án-kúılerimizdi dań­ǵa­za mýzykaǵa aınaldyryp jibergenin de, otty jyry­men qamtyp, sharpyp jazady. Joǵarydaǵy oı­-tolǵamdaryn jyrlamaı turyp, aqyn myna bir shý­maq óleńimen ózin-ózi qaırap, qamshylap alady.

Jazaıyn desem mensiz de,

Almatyda aqyn kóp.

Jazbaıyn desem «elsizde»,

Óleńnen basqa jaqyn joq.

Dombyranyń qońyr úni, onyń shanaǵynan tógilgen kúılerdiń, quryshyńdy qandyra salatyn halyq­tyq  ánderdiń, ornyna aıtylyp júrgen jat mý­zykaǵa qarsylyǵyn aqyn bylaı tolǵaıdy:

Topan qaptap tuma kózin búrkedi,

Jyn jetektep, Túlen kelip túrtedi.

Jeńil áýen jeliktirgen óskinder,

Óleń dese, óner dese úrkedi.

Sánim-saltym qalǵan kezde turalap,

Qıqańdaǵan ul-qyz shyqty «ýralap».

Jyndandyrsa ánińdegi mýzyka,

«Ataǵyńdy» elge jaıar bir án-aq.

Moda-sán degenderdi jeleý etip, Batystan kelgen sán úlgilerimen kıinemiz dep, qalaı bol­sa-solaı, ashyq-shashyq shashylyp júrgen arýlary­myzǵa arnap:

Uıalmaı-aq kórsetken soń kindigin,

Qylyǵynan jıirkendim qurbynyń.

Maı quıryqtyń mańaıynda yshqyry,

Sypyrylyp túsýge shaq júr búgin.

Qaıran ǵana, arýlarym, asylym,

Qymbatyńdy qymtap usta jasyryn.

Namysyńdy shylǵaý etpek aıaqqa,

Batys bılep jetektegen ǵasyryń.

Quralaıy súp-súıkimdi eliktiń,

  Shyrmaýynda neń bar moda jeliktiń,

Qyz-bolashaq bóksesinen jalańash,

Eı, ákeler, «tek»deseńshi neni qutyń,–deı otyryp, osylardyń joıylatyn jaýabyn aqyn by­laı beredi.

Keshir, Alla,

Júregi tas pendeńdi jibitýge joq shara,

Onyń basyn men emes, sen salasyń noqtaǵa.

Sanasyna sáýleni túsiretin taǵy óziń,

Men toqtata almaımyn bara jatyr oppaǵa…

Bir juǵystyq  bolar edi adamdardan darysa,

«Arshyn» tósin jabar edi ıman jolyn tanysa… –dep ımanǵa shaqyrady.

«Máńgilik meken» atty jyr jınaq  kitapty da oqyp bittim. Kókseıimde bir óleń. Ol óleń «Bizdiń taýdyń qasqyry». Qaıtara qotara oqydym, kóńil shirkin kók jıekke kóterile sharyqtady. Abdan qasqyrdaı kókjal babalarym kóz aldyma elesteı ber­di. Olardy da atyp sulatqan. Endigi kezekti óleń patshalyǵynyń ózine bereıik.

Bizdiń taýdyń bolatyn bir qasqyry,

Ulyǵanda estiletin ashshy úni.

Taýdyń kúlli kıikteri eleńdep,

Jaltaq-jaltaq jaıylatyn jas buǵy.

Aınalasyn qalt ketirmeı tintetin,

Ańqaýlyqqa jibermeıtin kilt esin.

Saqsynatyn sap etetin kókjaldan,

Bir páleniń tutatar dep biltesin.

Kúńirentip myltyq  daýsy jar salyp,

Sol qasqyrdy atyp ketti ańshy alyp.

"Azýlydan qutyldyq" dep taý ishi,

Kıik bitken bıge basty, án salyp

Júrmegen soń aınalada «qas» toryp,

Aldy-aldyna qalǵyp ketti mas bolyp.

Jer betinde qasqyr baryn kórmegen,

Qam-qaıǵysyz uıyqtap jatty jas qodyq.

Muny bilgen ózge taýdyń bir myqty,

Kók bórisi qyrqar ma eken tirlikti.

Taqvr shaptan tartar ma eken talaıdy,

Umytýǵa bastaǵanda birlikti.

Nesi qyzyq múlgigenmen atyrap?

Óz myqtysy júrgeni jón baqylap.

Maýbastyqty sergitýge bir qasqyr,

Óz taýynda jortyp júrý maqul-aq!

Myna keń baıtaq,  Uly dalada aıbynyn aıǵa bilegen batyr babalarymyz, kókjal bórideı jor­typ, elin, jerin syrtqy jaýlardan qorǵap, el­dik eń­se­mizdi túsirmeı, bodandyq buǵaýdy kıgiz­beı, tún uıqysyn tórt bólip, bórili baıraqty kók­ke jel­birete kóterip ótken joq pa edi.

Olar barda basqa jurtpen terezemiz teń bola­tyn. Qaıran batyr  babalarym aqyra,  aıbat­ta­na shyqqanda jerimizge, elimizge kóz alartyp, ıe bol­­ǵy­­sy kelgender saqsynatyn, sanasatyn.

Bir-aq tutqıyldan myltyqtar atyla bastady. Birinshi kezek te otaýyzdan shyqqan jan alǵysh oqtar el qorǵaǵan esil erlerge tıe bastady.

Kúńirentip myltyq daýsy jar salyp,

Sol qasqyrdy atyp ketti ańshy alyp, — deıdi aqyn ashyna.

Eske óz elin, ózge elge ezgige bermeımiz dep, pat­sha­lyq Reseımen qasyq qandary qalǵansha aı­qa­syp ótken Kenesary-Naýryzbaı, Isataı-Mahambetter, solarǵa ergen kúlli batyr babalary­myz túsedi. Olar keler urpaq qamy úshin  týǵan to­py­raq­ty qa­syq qany qalǵansha qorǵaǵan edi ǵoı. Osy azat­tyq jolynda asyldy, atyldy, satqyn­dyqtyń da zardabyn shekti. Uly maqsat jolynda ózderi ól­geni­men, eldiń eńsesin tiktep ketti.

Olar qaraqan bastyń qamyn oılaǵan joq , tu­tas eldiń, ulttyń bolashaǵyn oılap, bastaryn báı­ge­ge tikti. Ultty oıatty.

Ulttyń oıanǵany emes pe. Keshegi qıly zamanda, anttaryn buzǵan, ant urǵandarǵa: "ult azattyq  kó­terilisin uıymdastyrǵan jastar qyrylǵansha biz myna qarttar qyrylaıyq",– dep atoılap shyq­qan Jámeke, Uzaq  babalarymyzdyń isin basqa  óńir­degi batyrlarymyz jalǵastyryp áketken joq pa edi.

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda a qudaılap, «patsha taqtan qulady, endi keshiksek, urpaqtyń qarǵysyna qalamyz» dep Alash kósemi Álıhan aq­sa­­qal bastaǵan ult zıalylary atqa minbep pe edi.

Olarǵa da myltyq atyldy. Zulmat zaman degenin istedi.

Arǵy bette, Shyǵys Túrkistanda kók bórilerdiń sońǵy kókjaly Ospan batyr shyqty, qazaq eliniń kók týyn tikteımin dep arpalysty, aıqasty.

Taǵy da myltyq atyldy. Ańshy qapy ketken joq, kókjal qanǵa boıalyp jyǵyldy.

Aıaǵy 1986 jylǵy jeltoqsan ulttyq kóterilisi. Atanyń atalyq qany buzylmaı quıylǵan, arýaqty áz analardan týylǵan, qazaqtyń ardan jaratylǵan ul-qyzdary babalardyń ańsaǵan armany azattyq­tyń kók týyn ortaǵa alyp shyqty.

Taǵy  da myltyq atyldy.Ańshylar qaptap ketti. Atyldy, aıdaldy, satqyndyqtyń da a-ı, tartty-aý zardabyn. Bórilerdiń bóltirikteri qansyrady.

Osylardyń báriniń arty qaıyrly bolyp, Táńi­rim táýelsizdikke qol jetkizdi. Bizge táýelsizdik osy­laı kelgen. Osy bir óleńniń sońynda, aqyn by­laı­sha shyıyrlatady.

Nesi qyzyq múlgigenmen atyrap?

Óz myqtysy júrgeni jón baqylap.

Maýbastyqty sergitýge bir qasqyr,

Óz taýynda jortyp júrý maqul-aq!..

Iá, solaı, mynaý keń baıtaq Uly dalada kókjal qasqyrlardyń jortyp júrýi jón-aq.. Abyz dalamyzǵa kóz alartqandarǵa ses bolary anyq-aq..

Mine kitaptaǵy aqynnyń «Bizdiń taýdyń qas­qy­ry» atty óleńi meniń jeke oı tolǵamymda osylaı jyrlanady.

«Máńgilik meken» jyr jınaǵynnyń avtory aqyn Dáýletbek Baıtursynuly. Bıyl er jasy elýge keletin aqyn baýyryma jasyndaı jarqyraǵan jyrlaryń mol bolsyn demekpin. Torqaly toıyń qut­ty bolsyn. Myna bir óz óleńimmen maqalamdy  aıaq­tamaqshymyn:

Toltyryp qaýsaryma kózem ishin,

İshetin kúnimdi bir sezedi ishim.

Japanda tartyp kelem jan ushyra,

Ańsaǵan asaý kókteı óz órisin, – dep ózi jyrlaǵandaı Dáýletbek aqyn óz arnasyn tapqan aqyn.

Jumabek TABYN