Bul shaǵyn maqala "Túrkistan" gazetiniń bas redaktory Shamshıdın Patteevtiń:" "Túrkistannyń" alǵash ataýyn qoıyp, tusaýyn kesken sizsiz, ol qandaı kezeńde, qalaısha bolyp edi, osy máselelerdi naqtylap ashyp jazyp berseńiz?!" degen ótine suraýy boıynsha jazylǵan edi. Alaıda belgisiz sebeptermen gazettiń 20 jyldyq merekesine arnalyp shyqqan sanyna basylmaı qaldy. 26 sáýir 2014 jyly Almatydaǵy Ǵ.Músirepov atyndaǵy jastar men jasóspirimder teatrynda ótken saltanatty jıynda Túrkıamen aradaǵy alǵash kezeńdegi baılanys, "Zaman-Qazaqstan" gazeti negizinde "Túrkistan" shyǵa bastaǵandyǵy jaı-japsary, onyń ishinde Qaltaı Muhamedjannyń qyzmeti men orny týraly akademık Murat Jurynov pen Saýytbek Abdrahmanovtyń quttyqtaý sózderinde keńinen qamtylyp ótti.
Qazirgi kúnniń jastary Túrkistan dese ońtústik ólkedegi shaǵyn shahardy kóz aldyna elestetedi. Eskiniń qarttary Túrkistan dese er túriktiń besigi bolǵan, Rum men Hanbalyqty titiretken alyp ımperıany kóz aldyna ákeledi. Jahan jurty Qazaq elin sońǵy 20 jyl júzinde ǵana myqtap tanyp-bile bastady. Al ilgeride SSSR, Qazaq SSR degendi dereý uǵa qoımaıtyn sheteldik, «Túrkistan mýslım» deseń lezde túsinip, aıryqsha qurmet qylyp, aldyńa túsip qyzmet qylyp báıek bolatyn. Anadoly túrikteri dúnıetanymynda Túrkistan degen uǵym osy aıtylǵan eki maǵynany da birdeı syıdyryp kete beredi. Osmanly ımperıasynyń muragerleri Túrkistan dep jahan jaǵrafıasynyń jarymyn qamtyp jatqan jer-sýdy aıta beredi. Alaıda, jer kindigi – Túrkistan dep naqtylap kelgende áýlıelerdiń sultany bolǵan Qul Qoja Ahmed Iassaýı kesenesi máńgilikke turaq tapqan, Aqsaq Temir óz zamanynda aınalsoqtap kete almaı júrgen qutty meken Túrkistan jadylaryna dereý oralady. Sonaý 1993 jyly Elbasy tóńireginde jańa baspasóz basylymy ashylsa degen usynys qyzý talqylana bastaǵanda, jańa ataý men jarǵyny túzý bizge tapsyrylǵanda kóp oılanyp, júz tolǵanyp, áýeli bas redaktor Qaltaı Muhamedjan, sonan soń prezıdent ákimshiligi basshysy Nurtaı Ábiqaev, bolashaq bas quryltaıshy, Almaty qalasynyń ákimi Zamanbek Nurqadilov, Elbasynyń baspasóz hatshysy Nurlan Dánenov myrzalarǵa jalǵyz ǵana nusqa – Túrkistan ataýyn jan-jaqty negizdep usynýymyzda sol álginde aıtylǵan keń qamtylǵan túsinik tujyrymdamasy jatqan edi.
1992 jyly tuńǵysh elaralyq erkin basylym – «Zaman-Qazaqstan» aptalyq gazeti shyǵa bastaǵany belgili. Túrkıa jumhurbashqany Turǵut Ózal men Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaev ortaq kelisimge kele otyryp ashqan jańa aptalyq Almatydan bastalyp jer-jerde boı kótere bastaǵan qazaq-túrik lıseılerin, kolej ben ýnıversıtet jobalaryn da qamtıtyn. 1992-93 jyldary Túrkıa joǵary oqý oryndaryna ekijaqty kelisim negizinde tegin joldamamen attanǵan Qazaqstandyq jas talapkerler tizimi de negizinde osy atalmysh gazet redaksıasy qabyrǵasynda túzilgen bolatyn. Alǵash bette Qazaqstan men Orta Azıany tolyqtaı derlik qamtamasyz etetin, ǵylymı, dinı jáne tarıhı ádebıetterdi kóp danamen óte sapaly etip basatyn jahandyq jańa úlgidegi asa úlken baspahana ortalyǵyn qurý jospary da osy úlken jobanyń bir bólshegi bolatyn. Alaıda, túrkıa tarapy qala syrtynan bos jer bólip berýdi surasa, kerisinshe qazaq jaǵynan jaýapty tulǵalar, qala basshylary «Orbıta» yqsham aýdany tóńiregindegi ondaǵan jer úılerdi satyp alyp baryp sonyń ornyna baspahana óndirisin salýdy kúshtep usynsa, mundaı teketiresten qandaı ıgi nátıje shyǵa qoısyn, aqyr-aıaǵynda Turǵut Ózal 1993 jylǵy 17 sáýirde qaskóılikpen ýlandyrylǵan sebepti kenetten dúnıe salǵan soń atalmysh baspahana daýly taqyrypqa aınalmaı, bizden jyraqtaǵy Ázirbaıjanda turaq tapty.
Asyly, Turǵut Ózal qazasy Túrkıamen aradaǵy endi ǵana jarasymdy jalǵasyn taýyp kele jatqan tyǵyz baılanysqa eleýli syzat túsirgendeı boldy. 1992 jyly Túrkıadan Ilhan Ishblan, Nadjı Tosýn sekildi kórnekti tulǵalar resmı delegasıamen Qazaqstanǵa kelip, úkimet basshylary qabyldaýynda bolyp, qasıetti jerlerge zıarat jasap, jańa bastalǵan qarym-qatynasty jandandyra tússe, arada bir jyl ótkennen keıin atalǵan memleketaralyq bastamany kóp rette «Zaman» gazeti men qorynyń Qazaqstandaǵy ókildigi basshylary ǵana ulastyrýshy bolady. «Zaman-Qazaqstan» gazeti ekiqabatty jańa redaksıa ǵımaratyna jaıǵasyp, birneshe jeńil avtokólikterin alyp, 4-5 kópbólmeli páter úılerin qyzmetkerler úshin dep qala ákimshiligi tarapynan alǵanymen, bir sózben aıtqanda, jańa basylymnyń áleýmettik-qarjylyq jaǵdaıaty eki memleket tarapynan da múmkin bolǵanynsha jasalyp baqqanymen, jaýapty basshylar arasyndaǵy túsinispeýshilik derti ulǵaıǵan ústine ulǵaıa beredi. Túrkıa tarapy «Zaman-Qazaqstan» gazeti eki tilde, aptasyna bir márte shyǵyp tursa da halyqaralyqtyq deńgeıine kóterile almaı jatyr degendi qadap eskertedi. Resmı shtatynda 86(!) qyzmetkeri aılyq alyp jatqan basylym, gazettiń sońǵy betinde taralymy 50 myń dana dep kórsetilgenmen, naqtysy 5-6 myń danamen oqyrmanǵa jol tartyp jatqan basylym, 1992-1994 jyldar aralyǵynda redaksıa tarapynan 780 000 AQSH dollary maqsattan tys artyq jumsaldy dep jabyq túrde aıyp taǵylǵan basylym, túrkıadaǵy qordyń qaıyrymdylyq kórsetýshi kásipker músheleri Qazaqstan dese titirkene qaraıtyn kúdik pen kúmánǵa ilige bastaǵan basylym kún ótken saıyn bedeli arta túsýdiń ornyna tynysy tarylyp, bolashaǵy buldyrlana beredi. Osy aıtylyp otyrǵan keleńsiz jaıttarmen Qazaqstan basshylyǵy tarapy da qulaqtana bastaıdy. Mine, tap osyndaı tyǵyryqqa taıanǵan kezde bas redaktor Qaltaı Muhamedjan aǵamyz redaksıanyń shyǵarmashylyq jaǵyn qadaǵalaıtyn birinshi orynbasary maǵan ońashada tapsyrma berdi. «Zaman-Qazaqstan» gazeti máselesi óz jónimen sheshile berer, qala ákimi Zamanbek Nurqadilovpen basqa jańa gazet shyǵarýǵa kelisip qoıdym, sonyń aty qandaı, zaty nendeı bolýy kerektigi jóninde jarǵysyna deıin túzip naqtyly usynys jasasań degen ótinish aıtty. Kópke uzatpaı atalmysh jobany qaǵaz betine túsirip, «Túrkistan» dep at qoıyp, Qalaǵańnyń qolyna berdim. Alaıda, jańa basylym ómirge joldama alýy úshin taǵy da jarty jyldan astam ýaqyt ótti.
1994 jyldyń basynda «Túrkistan» aptalyq gazeti jaryqqa shyqty. Sol kúngi alqaly bir jıynda QR Baspasóz jáne buqaralyq aqparat mınıstri A.Sársenbaev Túrkıalyq ókilder úshin tosyn estilgen jańalyqty jarıa etti, «Zaman-Qazaqstan» gazeti jabylyp, onyń ornyna «Túrkistan» gazeti jaryq kórdi dep tóteden aıtyp saldy. «Zaman-Qazaqstandy» kim japty, ne úshin jáne quryltaıshylar kelisiminsiz, eskertýinsiz qalaı japty, munyń mánisi ashylmaı qaldy. «Zaman-Qazaqstan» redaksıasynyń barlyq múlki bir sátte «Túrkistanǵa» ótip ketti. Bizder birneshe jyl ishinde qoıan-qoltyq aralasyp ketken túrik baýyrlarymyzdyń júzine tiktep qaraı almaı, kúnáli bir is istep qoıǵandaı tómenshiktep júrdik.
«Túrkistan» aptalyǵy kópshilikke tanyla bastaǵan tusta elimizde úlken saıası oqıǵalar oryn aldy. Máselen, 1994 jylǵy 7 naýryzda quramy 177 depýtattan turatyn tuńǵysh kásibı parlamentke saılaý naýqany bastaldy. «Túrkistannyń» bas redaktory Qaltaı Muhamedjan aǵamyz baǵyn synap kórmek bolyp Syr eline attandy. Birinshi orynbasary meni bas redaktordyń mindetin atqarýshy dep buıryq berip bekitti. Tap osy tusta túrik ókildigi basshysy Álı Baıram habarlasyp, «Zaman-Qazaqstan» gazetin qaıtadan shyǵarýymdy ótinip, jańa quryltaıshylardy ózim izdestirip, jańadan redaksıa alqasyn qurap, bas redaktor bolyp qyzmet bastaýymdy surady. «Túrkistannyń» aty dardaı bolǵanymen, bas quryltaıshysy Almaty qalasy ákimshiligi bolǵanyna ishteı kelispeı júrgen óz basym bul usynysty durys dep qabyldap, kýrstasym, dosym, áriptesim baspasóz mınıstri Altynbek Sársenbaevpen jolyǵyp, aqyldasyp-keńesýdi jón dep taptym. Qalaǵań depýtat bolyp saılansa orny bosaıdy, al ol orynǵa Erbol Sháımerdenov pen Shákızada Quttaıaqovtar umtylýda eken. Men ol qyzmetke qyzyǵyp turǵan joqpyn. Halyqaralyq jornalshy oqýyn 1991 jyly Máskeýde Elbasy joldamasymen baryp taýysqan mamandardyń biri retindegi armanym elaralyq basylymdy shyn mánisinde sol bıik deńgeılerge kóterý edi. Osy oı-josparlarymdy baspasóz mınıstrimen búkpesiz bólisip, mınıstrlik quryltaıshy bolmasa da rýhanı demeý bergenin qalap, sol Altynbektiń keńes berýimen buıryq berip ózimdi ózim qyzmetten bosatyp, ornyma bas redaktordyń orynbasary Dıdahmet Áshimhanovty bas redaktor mindetin atqarýshy dep taǵaıyndap, redaksıa ujymyn jınap barlyq mán-jaıdy túsindirip jınalys jasap, qoshtasyp kettim.
Depýtattyqqa joly bolmaǵan Qalaǵań qaıtyp bas redaktorlyq qyzmetine oraldy. Arnaıy bólmesine baryp bolǵan oqıǵalardy óz aýzymnan aıtyp túsindirip ketkenimmen, Qalaǵań «Zaman-Qazaqstan» gazetin meniń jańǵyrtyp qaıta shyǵarýymdy ishteı qoldaı qoımaǵan sıaqty. Kópke uzamaı onyń naqty kórinisteri de ómirden oryn ala bastady. 22 naýryz 1994 jyly jańa sany shyǵýy tıis «Zaman-Qazaqstan» gazeti barlyq qujattary bolyp, «Dáýir» baspahanasyna tolyqtaı qarjysy tólenip tursa da baspasóz mınıstrliginiń aıtýymen túrli syltaýlar tabylyp basylmaı qaldy. Jaryqqa shyqpaǵan gazettiń bas redaktory retinde meni Elbasynyń Anglıa men Ispanıaǵa resmı saparynyń delegasıa quramynan bir kún qalǵanda áldekim N.Ábiqaev pen N.Dánenovke shaǵymdanyp aldyrtyp tastady. Túrkıa ókilderimen aradaǵy salqynqandylyq saldary, mine, osyndaı tartystarǵa da ulasyp jatty.
Deı tursaq ta, búgingi kúnniń bıiginen qarap turyp aıtar shúkirshiligimiz, ýaqyt barlyǵyna da óz emshiligin jasady. Bir kezderi Qalaǵań bastaý kózinde turǵan jobalar 20 jyl ishinde tamyrlaryn tereńge jaıyp, báıterekteı bıikterge qol sozdy. «Zaman-Qazaqstan» gazeti ornyna «Qazaqstan-Zaman» basylymy kóptaralymmen shyǵýda. «Zaman-Qazaqstannan» bastaý alǵan «Túrkistan» gazeti qalyń oqyrmannyń izdep júrip oqıtyn súıikti basylymy. Túrkıada joǵary bilim taýysyp, qazaq-túrik lıseılerinde bilim alǵan talantty jastar elimizdiń ár shalǵaıynda jaýapty qyzmetter atqarýda. Demek, bul Qalaǵańnyń áý bastaǵy arman-murattarynyń oryndalǵan kórinisi. Bul Turǵut Ózal men Nursultan Nazarbaevtiń izgi nıetteriniń búr jarǵan máýeli jemisi.
«Túrkistan» gazeti de túrki halyqtary bolashaǵy jarqyn bolýyna eleýli eńbek sińirip, jańa zaman talaptaryna saı ǵalamtor júzi arqyly jahandy jaılap jatatyn eń tanymal basylymdardyń biri bolady degen bek senimdemiz!
Beıbit Saparaly,
QR Qoǵam qaıratkeri, halyqaralyq jýrnalıs
