Osy jáne basqa da másele boıynsha Týberkýlez problemalary ulttyq ortalyǵynyń dırektory, profesor Jumaǵalı Ismaılovty áńgimege tartqan edik.

– Týberkýlez problemalary ulttyq ortalyǵynyń jumysyna bıyldan bastap kirisip otyrsyz. Qandaı jumystar qolǵa alyndy? Bolashaqqa qandaı jospar bar?
– Iá, ortalyqtyń jumysyna kiriskeli 4 aıdan asty. Jalpy, týberkýlez elimizdegi kúrdeli máselelerdiń biri sanalady. Sebebi, Qazaqstan Dúnıejúzilik Densaýlyq saqtaý uıymynyń Eýropalyq aımaǵyndaǵy kóptegen dárilerge tózimdilik deńgeıi joǵary 18 memlekettiń qatarynda tur. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, kóptegen elderde týberkýlezdiń aldyn alý, anyqtaý jáne emdeý medısınalyq-sanıtarıalyq alǵashqy kómek (MSAK) kórsetý mekemelerinde júzege asyrylady. Qazir biz «Týberkýlezdi birlesip qada­ǵalaýdyń Ulttyq strategıasyn» engizý ústindemiz. Elbasynyń «Qazaqstan-2050» strategıasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda respýblıkamyzdyń 2050 jylǵa qaraı álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń qataryna kirýi jóninde jańa strategıalyq maqsat qoıyldy. Osy maqsatqa sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy jahandyq básekege qabilettik ındeksi kórsetkishterin jaqsartýy tıis. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým týberkýlez aýrýyna qatysty 2 ındıkatordy baǵalaıdy: «Týberkýlezben syrqattaný­shylyq» jáne  «Bızneske týberkýlezdiń orta merzimdik áseri» ındıkatorlary. Osy ındıkatorlar boıynsha elimiz tıisti orynǵa ıe bolýy kerek. Sondyqtan osy maqsatqa jetý úshin týberkýlez aýrýymen kúresýdiń jańa strategıasy qabyldandy. Strate­gıanyń negizgi maqsaty – týberkýlez aýrýynyń epıdemıasyn joıý. Bul baǵytta vertıkaldy jáne gorızontaldy ıntegrasıa iske asyrylady. Vertıkaldy ıntegrasıa oblystardaǵy týberkýlezge qarsy kúres uıymdardy bir zańdy tulǵaǵa biriktirý arqyly oblystaǵy kadrlardy, týberkýlezge qarsy kúres uıymdarynyń materıaldy-tehnıkalyq qoryn, medısınalyq qural-jabdyqtardy, qarajatty tıimdi operatıvti qoldanýǵa múmkindik beredi. Sonyń nátıjesinde, naýqastarǵa medısınalyq kómek kórsetý, mamandardyń aýrýdy ýaqytyly anyqtaý jáne emdeýdegi jaýap­kershiligi artady, em kórsetýde jaqsy nátıjelerge qol jetkizýge degen qyzyǵý­shylyq arta túspek, týberkýlezge qarsy sharalardy baqylaý jáne baǵalaý ju­mystary da birizdendiriledi, dári-dármekterdi utymdy úılestirý máselesi sheshiledi dep otyrmyz. Gorızontaldy ıntegrasıanyń maqsaty – týberkýlez aýrýynyń aldyn alý, anyqtaý, ınfeksıa oshaǵynda júrgiziletin is-sharalar boıynsha MSAK mekemeleriniń jumysyn kúsheıtip,  jaýapkershiligin arttyrý, aýrýlardy basqarý baǵdarlamasy negizinde týber­kýlezge shaldyqqan naýqasqa mýltı­dısıp­lınarly proaktıvti túrde kómek kórsetý. Muny týberkýlezge qarsy kúres júrgizý qyzmetiniń MSAK-pen tyǵyz ıntegrasıasy dep bilýimiz kerek. Bul salada júrgizilip jatqan sharalarmen qatar, týberkýlez máseleleri mindetti túrde aı saıyn Týberkýlezge qarsy kúres jónindegi respýblıkalyq shtabtyń jınalysynda qaralady. Sonymen qatar selektorlyq rejımde barlyq aımaq ákimderiniń orynbasarlarymen, densaýlyq saqtaý departamentteriniń basshylarymen kezdesýler ótkiziledi. Osy oraıda, bıyl qyrkúıek aıynyń sońynda Almatyda Reseı, AQSH, Ońtústik Koreıa, Qytaı, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DDU) sarapshylary, halyqaralyq uıymdardyń ókilderi, Ortalyq Azıadaǵy bes eldiń Densaýlyq saqtaý mınıstr­likteriniń qatysýymen Týberkýlezdi birlesip qadaǵalaý strategıasy jóninde halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik  kon­ferensıa ótkizýdi josparlap otyrmyz. Týberkýlezdi birlesip qadaǵalaýdyń Ulttyq strategıasynyń negizgi qaǵıdalary Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azıadaǵy týber­kýlezdiń aldyn alý jáne emdeýdi jaqsartý maqsatynda kóktemde Kopengagende (Danıa) ótken Densaýlyq saqtaý júıesin nyǵaıtý jónindegi úkimetaralyq jınalysta usynyldy jáne de EýroDDU (EvroVOZ) men Júre paıda bolǵan ımýndyq tapshylyq sındromy (JITS), týberkýlez jáne bezgek aýrýlarymen kúresýge baǵyttalǵan Jahandyq qordyń basshy­larymen maquldandy. Sondaı-aq, búginde biz sheteldik áriptestermen yntymaq­tasýdamyz. Mamyr aıynda Reseıden Novosibir ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkerleri kelip, profesor A.Levın operasıa jasap, sheberlik synyptaryn ótkizdi. Dárilerge keń aýqymdy tózimdi týberkýlezi bar naýqastardy týberkýlezge qarsy qolda­nylatyn jańa dárilermen qamtamasyz etý maqsatynda halyqaralyq «endTB» uıy­mymen yntymaqtastyq ornatýdamyz. Sonyń arqasynda elimizde týberkýlezge qarsy qoldanylatyn jańa dárilerdi paıdalanýǵa, aýrýdyń  dárilerge keń aýqymdy tózimdi túrimen kúresýge, so­zylmaly týberkýlez ınfeksıasynyń qoryn azaıtýǵa múmkindik bolady. Aýrýdyń eń aýyr túrin emdeý merzimi eki ese, ıaǵnı 24-33 aıdan 9-12 aıǵa deıin qysqartylady. Al jaqynda Týberkýlez problemalary Ulttyq ortalyǵy men Koreıa Respýb­lıkasynyń Týberkýlez ınstıtýty ekijaqty yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Sondaı-aq, Bioneer korpora­sıasymen jáne Joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý Halyqaralyq ıns­tıtýtymen de ózara kelisim jasadyq. Mundaǵy maqsat – týberkýlez máseleleri jónindegi bilim jáne ǵylymı-tájirıbelik jumystar boıynsha eki jaqqa da tıimdi bolarlyq qarym-qatynasty nyǵaıtý. Elimizde týberkýlez aýrýyna shaldyqqan naýqastardy tirkeýdi baqylaý kúsheıtildi,  týberkýlezdiń kesh anyqtalǵan jaǵdaılary mindetti túrde barlyq múddeli qyzmetterdiń qatysýymen tıisti deńgeıde talqylanyp, aýrýdy ýaqtyly anyqtaý boıynsha is-sharalar jospary qurastyrylady. Osy jyldyń  jarty jyldyq kórsetkishterine kóz júgirtsek, byltyrǵy jylmen salys­tyrǵanda, týberkýlezben aýrý kórsetkishi – 7,7, al ólim-jitim kórsetkishi 5 paıyzǵa azaıdy.
– Qazaqstanda týberkýlezdi rentgensiz anyqtaýdyń jańa ádisi engizilip jatqany aıtylyp edi. Osy maqsatta Koreı Respýb­lıkasy mamandarymen kelisim jasalyp, qural-jabdyqtar da jetkizilipti. Jańa ádispen anyqtaýdyń artyqshylyǵy nede?
– Qazirgi ýaqytta týberkýlezdi zerthana ádisimen anyqtaý tolyqtaı jetildirý jolynda. Mysaly, týberkýlez aýrýy qozdyrǵyshynyń dárige sezimtal nemese tózimdi ekenin anyqtaý úshin buryn 1-2 aı ýaqyt qajet bolsa, qazir G-Xpert ap­paratynyń kómegimen bul suraqtyń jaýaby nebári 2 saǵatta daıyn bolady. Ozyq ınovasıalyq zerthanalyq tehnologıalar týberkýlezdi jáne kóptegen dárilerge tózimdilikti jedel anyqtaýǵa múmkindik beredi jáne sonyń nátıjesinde naýqasqa qajetti em ýaqytyly taǵaıyn­dalady. Qazirgi tańda G-Xpert apparaty Qazaq­stannyń barlyq aımaqtarynda bar. Aldaǵy ýaqytta týberkýlez aýrýyn, dárilerge tózimdilikti jedel túrde anyqtaý ádisterin zerthanalyq koreı tehno­logıalaryn qoldanysqa engize otyryp, ári qaraı jetildire túspekpiz. Desek te, elimizde flúorografıa ázirge týberkýlezdi anyqtaıtyn negizgi ádisterdiń biri bolyp qala beredi. Flúorografıa ádisimen tekserý mindetti toptar men týberkýlezge shaldyǵý qaýpi joǵary toptar (esirtki paıdalanýshylar, mıgranttar, týberkýlezge shaldyqqan naýqastarmen qarym-qatynasta bolǵandar, adamnyń ımýndyq tapshylyq vırýsymen (AITV) ómir súretin adamdar) arasynda júrgiziledi.
– Týberkýlezdi transshekaralyq baqylaý jáne emdeý jobasy iske asyrylyp jatqany belgili. Mıgranttar arasynda týberkýlezdi baqylaý qalaı júrgizilmek? Týberkýlezdi túbegeıli joıý múmkin be?
– Elimizde týberkýlezben aýyratyn mıgranttarǵa medısınalyq kómek kórsetý halyqaralyq kelisimderge sáıkes júrgiziledi. Bul kórsetiletin kómektiń qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etedi jáne mıgranttardyń arasynda týberkýlez aýrýlaryn, AITV-ny dıagnostıkalaý, emdeý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Qazaqstanǵa kelgen mıgranttar mindetti túrde flúorografıadan ótýi kerek, al týberkýlezben aýyrǵan jaǵdaıda olarǵa medısınalyq kómek QR Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik  damý mınıstrliginiń buıryǵy, «Halyq densaýlyǵy» kodeksi aıasynda kórsetiledi. 
– Sońǵy 10 jylda elimizde týberkýlezge shaldyqqandar sany 2,2 esege, ólim-jitim sany 5 esege azaıǵany málim. Aldaǵy ýaqytta naýqastar sany azaıýy múmkin be? 
– 2014 jyldyń mamyr aıynda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń assambleıasynda syrqattanýshylyq pen ólimdi azaıtý arqyly týberkýlez indetin joıýǵa múmkindik beretin strategıa tujyrymdamasy qabyldandy. Osyǵan oraı elimizde de týberkýlezge qarsy kúres jalǵasyn tabýda.  Maqsat –  Qazaqstandaǵy týberkýlez aýrýynyń epıdemıasyn joıý, ıaǵnı 2015 jylǵy týberkýlezben aýrýshańdyq kórsetkishi 100 myń adamǵa shaqqanda 58,5 bolsa, 2020 jyly bul kórsetkish 50-den tómen, al 2025 jyly 30,0-dan bolýy kerek, al aýrýdyń taralý kórsetkishi 90,6-dan 2020 jyly 80,0-ge deıin, 2025 jyly – 49,5-ke deıin tómendeıdi degen úmittemiz. Al ólim-jitim kórsetkishin 95 paıyzǵa azaıtýdy maqsat etip otyrmyz.
– Balalar arasyndaǵy týberkýlez aýrýynyń kórsetkishteri qandaı?
– Balalar arasyndaǵy týberkýlezben aýrýshańdyq kórsetkishine zer salsaq, jaǵdaı jaman emes. 2015-2016 jyldardyń 6 aıy ishindegi jaǵdaıdy salystyrǵanda kórsetkishtiń respýblıka boıynsha 22 paıyzǵa tómendegenin kórýge bolady. Alaıda, Qyzylorda jáne Jambyl oblystarynda balalar arasynda týberkýlezdiń etek jaıýy baıqalyp otyr. Demek, bul oraıda aıtylǵan aımaqtarda shuǵyl jumystar júrgizilý qajet.
– Mınıstr dárigerlerdiń qaǵazbas­tylyqtan arylatynyn aıtqan edi. Shynymen, solaı ma?
– Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik  damý mınıstrliginiń aıtýynsha, 2018 jyldan bastap ár azamatta biryńǵaı elektrondy medısınalyq qujat bolýy tıis. Al ózimizge kelsek, ortalyqta búkil Qazaqstan boıynsha týberkýlezge shaldyqqan naýqastardy tirkeıtin ulttyq elektrondy regıstr bar. Bul regıstrden elimizdiń barlyq aımaǵyndaǵy týberkýlezge shaldyqqan ár naýqas týraly shuǵyl aqparat alýǵa bolady.
– Aldaǵy ýaqytta medısınalyq saqtandyrý júıesi engizilmekshi. Keler jyldan bastap mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý (MÁMS) qoryna jarna tólene bastamaq. Osy turǵyda týberkýlezge shaldyqqan naýqastarǵa kómek kórsetýde ózgerister bola ma? 
– Qazaqstanda úzdik halyqaralyq tájirıbeni esepke ala otyryp, mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi qoldanylmaqshy. Medısınalyq saqtandyrý júıesiniń negizgi qatysý­shylary: memleket, jumys berýshi jáne jeke tulǵalar. Memleket ekonomıkalyq belsendiligi tómen halyq úshin jarna tóleıtin bolady. Jumys berýshiler – jaldamaly jumysshylar úshin, al qyzmetkerler men salyq organdarynda tirkelgen ózin-ózi qamtyǵan azamattar ózderi úshin tóleıdi. Memleket azamattardy tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemimen  ári qaraı qamsyz­dandyrýyn jalǵastyrady. Olardyń qataryna áleýmettik máni bar aýrýlar, shuǵyl jaǵdaılar, jedel medısınalyq kómek, sanıtarlyq avıasıa men vaksınalaý kiredi. Týberkýlez aýrýy áleýmettik máni bar aýrýlar qataryna engizilgen, sondyqtan  naýqastar  dárigerlerge qaralyp, tekserilip, emdele beredi.

Suhbattasqan Nursulý MYRZAHMET