Batystaǵy oqýshy balalar bir-biriniń qandaı baǵamen oqyǵanyn bilmegen kúıi mektep bitiredi. Muǵalim árkimge óz baǵasyn jeke habarlap otyrady. Óıtkeni árkimniń oqý úlgerimi jeke bas málimeti bolyp sanalady. Al, ata-analar jınalysynda ár áke-sheshemen muǵalimder naqty ýaqyt belgilep, 20-25 mınýt bólip, bólek kezdesedi. Balasynyń úlgerimi men minez-qulqyn jeke talqylaıdy. Kóptiń kózinshe birin kókke kótere maqtaý, ekinshisin jerge tyǵyp uıaltý joq. Al, jalpy jınalysty ata-analar komıteti ótkizedi. Ol jerde jalpy uıymdastyrý máseleleri ǵana talqylanady. Muǵalim balanyń tártibine jaýap bermeıdi, tek úlgerimine jaýapty. Tártibi nashar bolyp, ózine de, ózge balalarǵa da sál zıany tıe bastasa, ata-anasyna ary ketse úsh eskertý beriledi. Odan eshteńe ózgermese, ol oqýshy mektepke kirgizilmeıdi. Jáne osy prosestiń bári – balaǵa, ata-anaǵa eskertý jasaý, mektepke kirgizbeý óte sypaıy, typ-tynysh túrde ótedi. Eshbir muǵalim daýys kótermeıdi, emosıaǵa salynbaıdy, oqýshyǵa moral oqymaıdy. Kıimine qatysty da syn aıtpaıdy. Óıtkeni, ár mekteptiń qalyptasqan kıim nemese kıiný úlgisi bar. Sol erejege saı bolsa, mektepke kiredi, saı bolmasa, esikten qaıtarylady. Balalar synypta ózin erkin ustaıdy. Dárethanaǵa suranbaı shyǵa beredi. Keıbir mektepter oqýshylardyń synyp bólmesi ishinde sý iship, jemis-jıdek jep otyrýyna da ruqsat bergen. Qyzym oqıtyn mektepte tańerteń uıqysy qanbaı kelgen balalar jarty saǵattaı myzǵyp alatyn arnaıy bólme bar. Ystyq tamaqty árkim lanch-boksyna salyp, úıinen ákeledi. (Qaqalyp, ıa ýlanyp qalsa, ata-anasynan kórsin;) Batystaǵy kópshilik orta mektepte sabaq tamyz aıynyń ortasynda bastalyp, maýsymnyń sońynda bitedi. Jazǵy kanıkýl bir jarym-aq aı. Biraq esesine jyl boıy balalardy kóp demaltady. Balalar aptasyna bes-aq kún oqıdy, árbir úshinshi aptanyń dúısenbisi muǵalimder kúni bolyp belgilengen. Ol kúni sabaq bolmaıdy. Muǵalimder alańsyz oqý-ádistemelik josparlaryn jetildirýmen aınalysady. Al, árbir toqsannyń sońynda beısenbi jáne juma kúnderi jáne sabaq bolmaıdy. Óıtkeni dál sol kúni muǵalimder joǵaryda aıtqanymdaı árbir ata-anaǵa 20-25 mınýt ýaqyt bólip, jeke-jeke kezdesip, balasynyń oqý úlgerimi týraly jan-jaqty esep beredi. Al, tárbıe, patrıotızm, ıba-uıat, ar-namys, ulttyq dástúr, («Nur-Otan», Elbasy men «Qazaqstan-2050″ degen sıaqty nárselerge muǵalimder basyn aýyrtpaıdy;) Onyń bári ata-ananyń mindeti men balanyń talǵamy hám erkine salynǵan. Tárbıeniń eń basty oshaǵy – ár oqýshynyń óz otbasy ekenine anyq meńzeý jasalǵan. Mektep – sheberhana. Bilim alý hám áleýmetpen durys qarym-qatynas jasaýǵa úıretetin sheberhana. Batystyń muǵalimderi balalardyń mektep tysyndaǵy qaýipsizdigine de jaýap bermeıdi. Balalardy tasıtyn kólik kompanıasy mektep arqyly ata-analarmen tike kelisim-shart jasaıdy. Ata-ana sense, sol kólikke balasyn mingizedi, senbese – ózi tasıdy. Osynyń bárin Astanadaǵy bir mektepte sabaq beretin jeńgeme aıtyp berip em, ań-tań qalyp biraz otyrdy da, «Men klasymdaǵy balalaryma sabaq berem; tárbıesine jaýaptymyn; patrıottyq sezimnen jurdaı bolsa, sógis alam; ár sózine, kıim kıisine eskertý jasaımyn; tereze synyp qalsa, mekteptiń shatyrynan sý ótse, bor taýsylyp qalsa, aqsha jınaımyn; memlekettik telearnalardyń eshkim barmaıtyn habarlaryna stýdıany toltyrý úshin shubyrtyp aparyp júrem; eshkim kórmeıtin spektáklder men konsertterge zorlap bılet satam; telestýdıa men teatrdan shyqqanda árqaısysyn aman-esen úıine jetkizýge mindettimin; kún saıyn joǵaryǵa ótkizetin qaǵaz esepterimdi aıtpaı-aq qoıaıyn; úkimet pen partıany nasıhattaý jumystaryn jáne qospaı-aq qoıaıyn. Óstip aptanyń alty kúni ózimdi de, balalardy da boldyrtam. Keshke kelip qulaımyn. Saılaý bolsa, jeksenbiniń ne ekenin umytyp ketem. Osylaısha denem de, júıkem de tozyp, sirkem sý kótermeı selkildep otyrǵanymda bir oqýshym klastan týaletke menen suranbaı, ruqsatsyz óz betimen shyǵyp kórsinshi, ne týra aldymda qyrshyldatyp alma jep otyrsynshy – jelkesin úzeıin!» dedi;)
*** *** ***
Batys orta mektepterindegi balalardyń erkindigi men olarǵa tárbıe berý jumysynyń ata-analarǵa ǵana tıistiligin sıpattaǵan postyma biraz jurt pikir bildiripti. Raqmet. «Nege tek plústerin jazasyz, mınýstaryn nege tizbeısiz» degen eskertpeler de tústi. Maqul, Batystaǵy orta bilim berý oryndaryndaǵy keıbir kemshilikterdi de aıta keteıin. Birinshiden, batystaǵy kásibı turǵydan myqty muǵalimderdiń kópshiligi baǵasy ýdaı qymbat jekemenshik mektepterde sabaq beredi. Oǵan eldiń bári birdeı balasyn oqyta almaıdy. Jekemenshik, baı mektepterde balalar arasynda sándi kıim men qymbat gadjet jarysy ara-tura baıqalyp qalady. Ekinshiden, balalardyń quqyǵyn qorǵaý isi tym qatty qolǵa alynǵandyqtan, muǵalimder kóp jaǵdaıda oqýshyny baýyryna tartyp qushaqtap, ıa arqasynan qaǵyp jaqyn tarta almaıdy. Iaǵnı, muǵalim men oqýshynyń arasynda áleýmettik jyly baılanys ornamaı qalatyn mektepter de bar. Úshinshiden, lıberaldyq ındıvıdýalızmge úırengen, kóp jaǵdaıda az balaly otbasynan shyqqan oqýshylar bir-birimen kóp aralasa bermeıdi. Saıaq, oqshaý kúı keshetinder barshylyq. Basqa kemshilik kóre almadym. Biraq osy kemshilikterdiń jaǵymdy jaqtary da bar. Birinshiden, eldiń bári balasyn jeke menshik mektepte oqyta almasa da, tegin (qoǵamdyq) orta mekteptegi bilim berý sapasy sonshalyqty nashar emes. Eń bastysy, bul mektepter «úkimettiń bergen qarjysy jetpeıdi» dep ata-analardan aqsha jınamaıdy. Kóptegen mektepterde oqýshylar biryńǵaı forma kıedi. Zań boıynsha zergerlik áshekeı buıymdaryn taǵýǵa, tatýırovka salyp júrýge, kózge qorash shash úlgisin qoıýǵa ruqsat joq. Ekinshiden, muǵalimniń oqýshynyń denesine qol tıgize almaýynyń kerisinshe jaqsy jaqtary da bar. Iaǵnı, balaǵa qatty sóz aıtyp, nemese qol jumsaý týraly múldem áńgime týmaıdy. Ondaı jaǵdaıda muǵalim aıyppul tóleıdi, tipti sottalyp ketedi. Úshinshiden, lıberaldyq ındıvıdýalızm prınsıpteri ornaǵan ortada ár oqýshy jeke tulǵa, dara qubylys retinde qabyldanady da, onyń úlgerimi, qabileti, ıa talanty basqalarmen salystyryla baǵalanbaıdy. Iaǵnı, kúnine bir márte kózge túspese, ólip kete jazdaıtyn «krýglyı otlıchnıkter» men «belsendi starostalar» nemese sońǵy partada buǵyp otyratyn «dvoechnıkter» sındromy joq;) Aıtpaqshy, Batys mektepterinde bizdegideı qatar-qatar parta qoıylmaıdy. Ár adamnyń shaǵyn jeke oryndyǵy men partasy bolady, ony klastyń qaı tusyna qoıyp alsa da, ózi biledi. Álbette kez-kelgen qoǵamdaǵy sıaqty belgili bir deńgeıde jasóspirimder arasyndaǵy básekelestik, talas-tartys bar. Biraq klasıkalyq «dedovshına» men «atamandar tóbelesi» joq. Árkim ózimen ózi.
Ǵalym Boqashtyń fb-áleýmettik jelisindegi jeke paraqshasynan alyndy.
Osy maqala boıynsha elimizdegi mektepterindegi ustazdardyń pikirin de bilgen edik. Sol ustazdardyń pikirin de iriktep usynyp otyrmyz. Serdalıeva Jazıra Kıikbaıqyzy: Aqmola oblysy, Arshaly aýdany I.Qutpanuly atyndaǵy orta mekteptiń joǵary sanatty qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi. Batys mektepterindegi eń basty artyqshylyq birinshiden: muǵalimge degen qurmetinde jatqan sıaqty. Sebebi, bizben salystyrǵanda olardyń quqyqtary da qorǵalǵan jáne muǵalimderdiń moınyndaǵy júk te az. Muny myna sózden bilýge bolady. “Batystyń muǵalimderi balalardyń mektep tysyndaǵy qaýipsizdigine jaýap bermeıdi”. Al, bizde oqýshyny muǵalimniń moınyna salaqtatyp ilip qoıady. Bala úıine kire berip, tabaldyryqqa shalynyp qulasa da muǵalim jaýap berýi kerek. Bul eń aldymen onsyz da qaǵazbastylyqpen qajyp júrgen múǵalimge aýyr salmaq, psıhologıalyq shabýyl. Osydan keıin muǵalimniń bar oılaıtyny tek qulaqtyń tynyshtyǵy bolady, sapaly bilim berý deıtin birinshi kezektegi sharýa tómengi satyǵa túsip, “bastyqtan sógis, ata-anadan aryz túspese eken”- degen oı birinshi orynǵa kóteriledi. Ekinshiden: bizdegideı naýqanshyldyq joq. Iaǵnı, balanyń bilim alýǵa jumsaıtyn ýaqyty men muǵalimniń bilim berýge jumsaıtyn altyn ýaqytyna qol suqpaıdy. Bizde, eger qandaı da bir naýqanǵa kerek bolsa, bala sabaq túgili, emtıhan tapsyryp otyrsa da saýsyldatyp oǵan da buǵan da qýa jóneledi. Negizi sabaqtyń bir saǵatyna qol salý, ol balanyń ómirine qıanat jasaý degen sóz. Al, bizdiń elde de olardan artyqshylyqtar joq emes. Sebebi biz rýhanı tolysyp bolǵan joqpyz. Eger mektepte tárbıe jumysyna mán bermesek, bizdiń balalar qojyraıdy. Til men dildiń, rýhanı hal-jaǵdaıymyzdyń kúıin ońaltý bizdegi basty maqsat. Sol úshin de bizde bilim men tárbıe egiz bolýy kerek.
Árin Qaısa: Astana qalasy №66 mektep-lıseıiniń matematıka páni muǵalimi.
Ábý Nasyr ál-Farabı babamyzdyń «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen ulaǵatyn eskersek, muǵalim balanyń tártibine tolyqtaı jaýap bermese de, tárbıesine mán berýi kerek. Batystan úırenerimiz bolsa da jırenerimiz az emes! Múmkin batysta muǵalim tek qana bilimge jaýapty bolǵan soń da beleń alǵan keıbir batystyń rýhanı azǵyndyǵy da osy úrdistiń nátıjesi bolar. Tárbıe men bilim egiz ekenin ár kez umyt qaldyrmaǵan abzal. Sebebi, joǵarydaǵy úrdiste biraz tárbıesizdiktiń beınesi shyǵyp tur. Bizdiń urpaqtyń boıyndaǵy ıbalylyq pen uıańdyqty joǵaltpaǵanymyz jón. Biraq, bizdegideı ásire naýqanshyldyqqa da barýǵa bolmaıdy. Ol balaǵa keri áser beredi, al muǵalimdi óziniń basty jumysy urpaq tárbıeleý atty uly isine bel sheship kirisýdiń ornyna tekke sharshatady. Al endi, bizdiń alarymyz da kóp sekildi. Balanyń bes kún oqyǵany onyń esesine jazǵy dem alysy qysqarǵany durys bizde qys mezgilinde temperatýra tómen bolyp sabaq durys bolmaıdy. Onyń ústine, jazda uzaq demalys balaǵa bilgen dúnıesin múlde umyttyrady. Sol úshin jazdaǵy demalysty biraz qysqartyp, qysqy demalys, senbilik demalystarǵa bólgen durys.
www.kazbilim.kz
