Kóshpeli babamyz jaz jaılaýdy toı-dýmandatyp ótkizse, qysqy kúnde ıt júgirtip, qus salyp saıatshylyq qurǵan. Sóıtip, ańǵa salatyn qustardy, minetin atty – júırik at, qyran búrkit, alǵyr qarshyǵa, qumaı tazy, aılaly suńqar dep erekshe qasıetterimen ataǵan. Osyndaǵy qumaı tazynyń qasıetine tereńirek toqtalsaq… Tazynyń eń júırigin, ań alǵysh, ushqyryn qumaı, qumaı tazy dep ataıdy. Halqymyz tazynyń eń kúshtisine, júırigine «naǵyz qumaı eken, qanatty qumaı eken» degen sekildi madaq sózder aıtqan, onyń erekshe qabiletterine súısingen. Óz boıyna bitken eptilik, jyldamdyq, ádisqoılyq, túlki-qoıandy quıyn­daı soǵatyn, tipti arqarǵa, qasqyr­ǵa shabatyn qasıetterdiń bári qumaıǵa tán. Qumaı tazy óziniń izshildigimen, jelmen jarysqan júıriktigimen, sulý músinimen óz atalastarynyń ishindegi syrttany, tóresi dep eseptelgen. Asyly, qumaıdyń erekshe belgileri kúshik kezinen-aq baıqalsa kerek. Mysaly, M.Maǵaýınniń «Tazynyń ólimi» atty shyǵarmasyndaǵy qumaı tazy – Lashynnyń kúshik kezindegi sıpaty: «Keýdeli eken, uzaqqa shabar. Qysqa moıyn, ári shyqshytty, ezýli kórinedi, qaıratsyz da bolmas. Artqy aıaǵy da kelisti, maımaq bitken – júıriktiktiń belgisi», al óse kele «Shodyr tóbeli basyna túıe japyraqtaı jalpaq, uzyn shashaqty qulaqtary ásem keıip berip tur. Soıdaq tisteri…». Osy shyǵarmada­ǵy aty ańyzǵa aınalǵan Besqara qumaıdyń beınesi: «Keýdesi shyntaqtan synyq súıem desem ótirik, týra úsh eli tómen, qushaq jetpes zor; bir qyryndap jantaımasa, túzý jata almaıtyn. Basy úlken, shyqshytty. Dene bitimi mólsherden tys iri bolatyn. Óz turǵylastarynan ozyp týǵan erekshe tazy», – dep sýrettelgen. Kánigi ańshylar tazynyń alǵyr bolyp qalyptasýyn, onyń qumaı dárejesi­ne jetýin qatań qadaǵalaǵan. Qumaıdy alty aıynan bastap ańshylyqqa baýlyp, 8-9 aı shamasynda usaq ańdarǵa salady. Saıatshylyq kezindegi minez-qulqyna da asa mán bergen. Júni tyqyr qumaı qysqy uzaq jolda attyń ústine, ıesiniń aldyna qarǵyp minip, tonynyń etegin jamylyp jatatyn bolǵan. Ańshy onyń ańshylyq rýhyn ortaıtpaýǵa, aıazǵa tońdyrmaı úıine alyp kelý úshin «táıt» demegen. Ańshylar arasynda taraǵan mynadaı yrymdar bar: eger tazy úıine jetkenshe ań ustamasa, ol úıine jetkenshe moıny qatyp qalady da, alǵyr tazy bola almaıdy nemese tazyǵa aýyldan shyǵa beriste qoıan kezdese qalsa, ony mindetti túrde soǵyp alý kerek, olaı bolmaǵan jaǵdaıda sapar sátsiz bolmaq. Tipti halqymyz qumaıdyń atyna da asa mán bergen. Mysaly, lashyn qustaı ushqyr bolsyn degen oımen Lashyn dep at qoısa, kıikteı júırik bolsyn degen nıetpen Surkıik dep ataǵan. Qumaı tazy arabtyń salúkı tazysymen qazaqtyń ejelden kele jatqan tazysynyń býdanynan shyqqan. Salúkı tazysy arab jaýyngerlerimen birge kelse, qazaqy tazy 2-3 myń jyl burynǵy alǵashqy saq qoǵamynan beri jasap keledi. Oǵan – petroglıfterdegi tazy beınesi dálel. Osy býdannyń nátıjesinde júırik te alǵyr tazy tuqymy qalyptasqan bolsa kerek. Qumaı, jalpy tazy tuqymy óte ta­za, adal janýar bolýymen de qa­sıetti. «Qazannan qaqpaq ketse, ıtten uıat ke­te­di» degen maqal tazyǵa qaratyp aıtylmasa kerek. Óıtkeni ol ózine arnalmaǵan asqa jýymaıtyn qasıetimen halyqqa súıkimdi bolǵan. Tazydan ıis shyqpaıdy, jýyndy, ólekse jemeıdi. Tazalyqty súıetin halqymyz tazynyń osy qasıetin erekshe baǵalap, oǵan isherge taza as berip, úıdiń bir buryshynan oryn saılaǵan. Tazynyń kerbez de salqyn minezine súısingen. Ókinishtisi sol, qumaı tazy tuqymy joǵalyp quryp bitýi múmkin. Qazaq ıt baptap, qus kúıtteıtin, bulǵaqtap júretin zamannan aıyrylyp, qumaıdyń tuqymy, tipti quryp ketti deýge de bolady. Erekshe kútimdi qajet etetin qumaıdy beıbit zamanda únemi jýyndyryp, ýaqytynda tamaqtandyryp, jyly orynǵa jatqy­zyp, kúıin kúıtteıtin bolsa, asharshy­lyq, soǵys jyldarynda «Baıtal túgil, bas qaıǵy» bolyp, qumaı eskerýsiz qal­dy, babynan ajyrap, qatary sıreı bas­tady. Búginde tazynyń Otany sanalatyn Qazaqstannyń ózinde bul tuqymdastyń sany 500-den astam eken. Al qumaıy ilýde bir kezdeseri haq. Mamandar «ańshy janýar jýyq arada «Qyzyl kitapqa» enýi de múmkin» degen pikirde. Tazy sanynyń bulaı kúrt tómendep ketýine keńestik saıasattyń salqyny tıse kerek. Ári qazaq jerine qonys aýdarǵan túrli ult ókilderiniń ıtterimen býdandasyp, tazynyń basqa ıt tuqymdastarymen aralasyp, dúregeılenip ketýi sebepshi boldy. Bul tazy genofondynyń buzylyp, tazylyq qasıetterdiń joıylýyna ákep soqqany anyq. A.A.Slýdskııdiń zertteýi boıynsha, erterekte qazaq jerindegi 10 myń tazynyń 30 paıyzy taza tuqymdy tazy bolǵan. Al qazirgi tańda 500 tazynyń ishinde qumaıdyń bolý-bolmaýy neǵaıbil. Sondaı-aq ańshylyq kezinde myltyqtyń paıdalanylýy da tazynyń azaıýyna aıtarlyqtaı áser etken. Ata-babamyzdyń súıikti ańy, qulazyǵan kóńilin sergitken, qıyn kúnde janbaǵys kózi bola bilgen tazynyń dál mundaı kúı keshýi búgingi urpaqtyń súıegine zor tańba. Ǵasyrlar boıy halqymyzdyń jan­serigi, óziniń aıryqsha qasıetterimen halqymyzǵa súıkimdi bolǵan, súısindire bilgen, alǵyrlyǵymen, júıriktigimen, qyraǵylyǵymen babalarmyzdy tánti etken qumaı tazy búgingi qazaqtyń sanasynan alystap barady. Kópshiligimizdiń qumaı qasıetin tanymaı (qumaı turmaq, qarapaıym tazynyń ózin jete bilýimiz ekitalaı), qazaqtyń saıatshylyq ónerinen beıhabar urpaq bolyp kele jatqanymyz ókinishti-aq, árıne. Dese de, joǵalýdyń sál-aq aldynda turǵan osynaý túrdi qaıta qalpyna keltirý – búginginiń enshisindegi is. Saıatshylyqty ulttyq sport túri retinde damytýdy durys jolǵa qoıyp, ańshy janýarlardyń sanyn kóbeıtip, ekologıalyq mádenıet qalyptastyryp, tazynyń, onyń ishinde qumaı tuqymynyń quryp ketpeýin qadaǵalaýymyz shart. Bul úshin Qazaqstandaǵy barlyq tazyny arnaıy tizimge alyp, asyldandyrý, ańshy ónimderin qymbat baǵaǵa satyp alý sekildi ister qolǵa alynsa, bálkim, qumaıdyń qasıeti arta túser.

Jánıa Ábdibek