Otyz birinshi jyly dúldúl aqyn İlıas Jansúgirov Maqtaaral atyrabyna kelgen. Ashtyqta aýyp ketken ákesin izdegen. Sol saparynda aýdandyq gazettiń bir sanyn shyǵarysyp, jolǵa salyp berip ketken. Sonymen qatar «Jańa turmys» degen oqıǵaly óleń jazyp, eldiń turmys halin, eńbegin sýrettegen. Ol kezde atpen júredi. Kolhozdardy atpen aralap, elmen kezdesip júrgen aqyndy jońyshqalyqta atyn tusap qoıyp, jazyp otyrǵanyn talaı kórgenderdiń kózi tirisine jolyqtym. Mysaly, atqa qumar azamat Saǵyntaı Óskenbaev ákesinen İlıastyń qyzyǵa tyńdap, tarlanboz, ataqty attar týraly táptishtep surap, jazyp alǵanyn aıtady. «Qyzylabad» pen «Jańa turmys» arasyndaǵy jońyshqalyqta otyryp áńgimelesipti. Balǵyn, Maral degen attar keremet júırik súırikteı edi. Maraldyń balasy – Balǵyn aqalteke don tuqymymen aralasyp týǵan, qaqpan bel, eshki bas, dáý at edi. Keıinirek qartaıǵanda, dáp sol atalǵan jońyshqalyqta jas aıǵyr keńirdeginen tistep qansyrap óldi. Óz bóltirigin ózi jep qoıǵan qasqyrdaı – ózi jyrlaǵan qyzyldar ókimetiniń İlıas aqynnyń taǵdyryn da keńirdekten tistegendeı etkeni eske túsedi. Keńes ókimetiniń qulaýy – jetpis jyldan artyqqa jetpeýi arýaq atyp ketkendeı, qan kóp tógilgen soń ǵumyry qysqa bolǵandaı áser etedi.

Munyń báriniń oıǵa oralyp turǵan sebebi – İlıas aqyn otyrǵan jońyshqalyqta ótip jatqan kókpar toıǵa ataqty shabandoz Jeksenbaı ekeýimiz kelip edik. Qazir aty ózgergen sharýashylyq – Lenın atyndaǵy kolhozdyń eń kánigi, kónekóz eńbekkeri Amannyń toıy edi bul. Jetpis jyl botqasyn jegizgen…ızm jastarǵa da óz tarıhyna qaraýǵa mursha bermegen soń, dúldúl aqyn İlıastyń jońyshqalyqqa kelgenimen kimniń qandaı sharýasy bar — bilmeıdi de.

Salym shyqqansha iri kókpardyń qaq­pasy – oıyn kókparyna qarap turdyq. Atty qyzdyryp júrgen esebi, jigitter, bozbalalar óz qyzyǵy ózinde, shýlap júr. Dalada kezdesken qazaq óte baýyrmal keledi. Jeksenbaıdy keshe ǵana kelmedi dep júrgender kórip, burylyp, sálem berip jatyr. Maǵan tanystyryp, meni de tanystyryp turdy. İİ «Qulager» jınaǵyn («Jazýshy» bas­pasy, 1974 jyl) paraqtap otyrǵan adam 273-betten 1931 jyly jazylǵan «Jańa turmys» degen: Keldim mine aýylǵa, Aýyl jıyn qonypty. Qonǵanynyń mánisi, Aýyl kolhoz bolypty. Kolhozynyń esimin, «Jańa turmys» qoıypty, – dep bastalatyn oqıǵaly óleńge kezdesedi. Onda jańa ǵana kolhozǵa birikken tamalar (rý aty) aýylynyń ómiri sýretteledi. …Uqtyrdy shal mán-jaıyn, Ketpen saptap otyrǵan: – Osy otyrǵan aýyldar, Biz, shyraǵym, Tama edik. Qaraqaıdyń boıynda, Birtalaı el bar edik, – deıdi aqyn. İlıas­­taı aıtýly til sheberi oqıǵaly óle­ńin «Tama edik», «İrge aýdardyq», «Jarys», «Kolhoz qatyndary», «Ekpindi jeń­geıler», «Bala maıdan», «Jeńilgen jalqaý», «Biz eńbekker, biz kolhoz!» degen taqyrypshalarǵa bólip ózgergen aýyldyń beınesin sýretteıdi. Biz sol aýylda turmyz. «Jańa turmys» keıinirek «Qyzylabad» delindi. Qazir Lenın atyndaǵy kolhozdyń (Jetisaı aýdany) attas ýchaskesi. Onyń tarıhyn, ásirese, Jabaev Músáli jaqsy biledi (bul kisini bóle-jara ataýymyzdyń sebebi bar). Ýchaske meńgerýshisi – Qalybaı Zıatov. Munda 167 tútin bar. Maqta, júgeri, bede, kókónis, baqsha ósiriledi. Kolhozda soǵysqa qatysqan eńbek ardageri Naýryzbaev Jassaq, qurylys brıgadasynyń kónekózi, kolhozdyń kóp úılerin salýǵa qatysqan Baızaq syndy ardaqty azamattar bar. Kolhozdyń negizin qalaǵan Turǵara Smaılovtyń balasy Jeńis – bilgir mehanık. Kóne brıgadır Alqabek Musalıev, usta Aqbalaev Baıjigit, Temirov Halyqbaı, Esimhan Darhan, Ótelov Kenjebek syndy eńbek jáne soǵys ardagerleri – elge syıly. Aýyl kezinde yǵy-jyǵy otyrǵan. Qazir balabaqsha, Sovet Odaǵynyń Batyry J. Nurlybaev atyndaǵy mektep bar. Biraq, klýb joq. Kezindegi kolhoz búginde kishkentaı, kózden tasa, kóńilden jyraq ýchaskege aınaldy. Ótken-ketken áńgimeni qulaǵyna quıa júretin jannyń biri – kolhoz býhgalteri Saq Sadyhanov eken. – Kolhoz quramyz dep 1928 jyly kóship kelgenbiz – dep, bir áńgimeniń basyn shyǵara otyryp, kónekózderdi sanamalaı bastady. Baıaǵy «Jańa turmys» túgili, keshegi « Qyzylabadty» da búgingi jastar túgil úlkender bile bermeıdi. Eldiń keshegisin bilse – tek Jabaev Músáli aqsaqal biledi. – Jańa qonyp jatyrmyz, – Qaıda sizdiń Qaraqaı? – Qaraqaıdy qoı, balam, Boldy ǵoı tý-talaqaı, – dep İlıas qurǵan dıalog eske túsedi. Onyń sebebi de bar. – Mal deıtin mal bar ma? Kedeı malǵa jaryp pa ed? Baılarymyz «kámpis» bop, Malyn bizder alyp ta ek. Byltyr kolhoz bolýǵa, Qaýlymyzǵa salyp ta ek, – deıdi shal.

* * * Biz kásipodaq komıteti tóraǵasy Perdesh Esenbekov pen ýchaske meńgerýshisi Zıatov Qalybaımen Músekeń úıinde toqaılastyq. Músekeń- sózi dádil, oıy anyq, qarapaıym, shymyr kolhozshy qarıa – jetpis jeti jasta eken. İlıas aqyn kelgende kórgen, tyńdaǵannyń biri, kózi tirisi, átteń, jyldar kónekózdiń kóbin alyp ketken. Biz kesh kelip turmyz. Músáli Jabaev aıtady: – Kolhoz qylyp Qaraqaıdan kóshirip keldi. ( Qaraqaı- qazir osy aýdandaǵy «Krasnaıa zvezda» sovhozynyń úshinshi bólimshesi). Sýlandyrylǵan jerdi kórkeıtemiz dep ákeldi. İzbasarov Músáli- eń birinshi bastyq sol boldy. Atqa soqa qosyp, maqta ektik. Kedeıler-kepshikter arqyn-jarqyn, jalańash-jalpy eńbek etip jattyq. «Qara qaıys, kón ıyq, óńsheń beınet shekkender» dep teńeıdi İlıas. Bul-baılar kámpis bolyp jatqan ýaqyt. Baıqońyr, Aqaı (Aıǵuly), Shópenniń balasy Álimbaı degender iri baı retinde Oralǵa jer aýdaryldy. Ortasha sanalǵan Dosbol, Ábdiraı, Qozyeke, Jamanqara kámpiskelendi. Olardyń mal-múlki, dúnıe-jıhazy kolhozdyń ortasyna salyndy. Biz, qarasıraq kedeı, áıteýir, qulaq-shunaqtan amanbyz. Túıeniń bir jaǵyna atty qosyp, moıynserik qyp, jeraǵashpen baǵara qyp bıdaı, maqta ekkendi bilemiz. Jaýyn jaýsa- qudaıdyń bergeni. «Kolhoz bolyp Qaraqaı, boldyq qoı tý-talaqaı» dep gazetke shyqqan óleńdi aıtyp júretin edik. Kitaby bar ma edi?! Ol kezdegi mindet- kóshpeli halyqty jınap, uıymdastyrý bolǵan. 1931 jyly martta keldik. Kolhozǵa kirý jarna- bir jıren at, bir túıe- qara maıa bergem. Árkim baryn beretin. Qıyn ýaqyt. İlıas aqyn 1931 jyly jazda keldi. Eki kolhoz arasyn atpen aralap, elmen kezdesip júrdi. Jońyshqalyqqa atyn tusap qoıyp, otyryp jazyp jatqanyn talaı ret kórdim. Qaraqaıdaǵy, Qyrdaǵy, Syrdaǵysyn túgel aıdap ákep, jınap, malyn ortaǵa salyp, kolhoz etý- ońaı ári túsinikti sharýa emes qoı, túsinbeýshilik kıkiljińge, qashyp ketýge soqtyrdy. Sol ýaqytta Qaz SIK múshesi Orazkeldi Zulmuhamet Taımanov eldi kóp aralap, túsindirý jumysyn júrgizdi. Baılardy Velıkııge (qazirgi Maqtaaral, Slavánka) aıdady, kámpiskeledi. Bizdi, bárimizdi kolhoz qylyp, aýzymyzdy aqqa, qolymyzdy nanǵa jetkizgen Sovet ókimetiniń qamqor ókili – Zulmuhamet Taımanov. (Sóz retinde Zulekeńniń maǵan keıinirek jolyqqanda aıtqanyn eske sala keteıin. Ol kisi: Nurmuhanbetov Ábdibek, Januzaq degen kisilerdiń atyn alǵan. Júırik attyń ábzelin suraǵanda, kelini Quralaı: – Astyńda at, ábzel nege kerek? – dep baqanmen urǵan. Quralaı baǵymdy qaıtardy, – deýshi edi Zulekeń).

İİİ

1987 jylǵy tamyzdyń 23 juldyzy kúni Qyzylordaǵa qaraı komandırovkaǵa shyqtym. Toqsan alty jastaǵy bólshevık Nasreddın Tasymovpen kezdesýden kóp jańalyq kútip bara jatyr em… Biraq men kútken jańalyq kórshi kýpede bolyp shyqty. Onda ardaqty aqyn İlıastyń tuńǵysh uly, bel balasy, zańdy murageri Saıat ta kele jatyr eken. Tez tanystyq. Ol- Qazaq SSR Ǵylym Akademıasy Taý-ken isteri ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, tehnıka ǵylymynyń kandıdaty. – Kentaýǵa kelisim-shart jasasýǵa ba­ra jatyrmyz, – dep ol serigin – KSRO Mem­­lekettik syılyǵynyń laýreaty Ábý Óte­nıazovty tanystyrdy. … Saıattyń anasy, İlıastyń alǵashqy áıeli Bátıma Tórebaeva- jańaqorǵandyq. 1943 jyly ókpe aýrýynan qaıtys bolǵan, mamandyǵy pedagog jan edi. – Ol týraly negizgi áńgimeni mamam Aısha Sıqymbaeva aıtyp berdi, – dedi Saıat aǵa. – Men onda balamyn. 1930 jyly týǵanmyn. Aısha meni ósirgen soń mama dep ketkenmin. Jasy qazir seksende. Maıdandyq gazetterde mashınıstka bolǵan. Ǵabdoldyń inisi Bısenǵalı Slanov, Juban Moldaǵalıev, Saǵynǵalı Seıitov, Qurmanǵalı Uıabaev bizdiń, ıaǵnı Aıshekeńniń úıine jıi keletin. Ákem men anam – İlıas Jansúgirov pen anam B.Tórebaeva 1929 jyly qosylyp, eki perzentti boldy. Biri – men, Saıat ta, ekinshisi erterek qaıtys bolǵan qaryndasym Saıra. 1932 jyly ajyrasqan. Onyń birqatar sebepteri bar. Bátıma Tórebaeva Moskvada oqýda júrgende İlıaspen Taldyqorǵannyń Qapal aýdanynan tanys Súleev Biláldiń áıeli Fatıma Zaınýlovna Ǵabıtova arasynda syılastyq paıda bolyp, ekeýi qosylady. Bilál Súleev áıeli Fatımadan – Farıda, Jánibek (soǵysta qaza tapty), Azat esimdi perzentter kórgen. Al İlıas Fatımadan 1933 jyly Úmit, 1935 jyly Ilfa (İlıas Fatımadan qurastyrylǵan esim) esimdi eki qyz, 1937 jyly Bolat atty ul kórdi. Úmit Jansúgirova – dáriger. Abdolla Qarsaqbaevtyń áıeli edi. Úmittiń ekinshi kúıeýi Aqpanbetov Sardarbek – fotograf. Nurlan degen álpınıs uly qaıtys boldy. Sultanǵazına Jannaǵa úılengen edi, bir qyzy qaldy. Ilfa Jansúgirova – Sanjar Jandosov­tyń áıeli. Ajar, Janar, Fatıma, Dınara esimdi tórt qyzy bar. Bolat İlıasuly Ǵabıtov – Jansúgirov kıno salasynda istegen. Birinshi áıelinen Jámıla esimdi qyzy bar. Ekinshi áıeli Qarlyǵash Qańtarbaevadan, Láılá, Úmil (Úmit- İlıas) atty qyzdary bar. Bul uzaq sonar tarıhty Aısha apaı maıda tilmen túsindirip, sebebin ashyp, aıtyp beredi. Sýret, dokýmentterdi de sol úıden izdeýge bolady, – dep Saıat aǵa oıǵa shomdy. Balalyǵyn saǵynǵandaı dalaǵa qarady. Poezd zyrlap keledi. Men İlıastyń Qyzylordaǵa barǵanyn, osy jolmen júr­genin oıladym. Júregim aýyryp ketti. Saıat ta, men de aqyndy jamanatqa qımaı, týra keshe qoshtasqandaı tomsyraıyp biraz otyrdyq. (Aısha apaımen jolyǵýdy taǵdyr maǵan qımapty. Kóp ótpeı ol kisi qaıtys bolyp ketti). Saıat aǵa Túrkistannan túsetin edi. Odan ary Kentaý barmaq. Sol másele áńgimeni órbitýge de sebepshi boldy: – Túrkistanda anamnyń Sádýaqas Ospanov degen aǵasy aýpartkom hatshysy bolyp istegen. Tashkenttegi birinshi detdom dırektory bolǵan. Úsh balasy bar edi. Turǵyt (Ospanov) dırıjer edi, qaıtys bolyp ketti. Al Turan Moskvadaǵy «Svetmetti» bitirgen ınjener. Nurashy aýrýshańdaý, bolat ınstıtýtyn bitirdi. Anam 1932-35 jyldary Túrkistanda baspahanada istegen. 1935 jyly jaqsy án salatyndyqtan Almatyǵa da shaqyrtyp, Kúláshpen birge án de salyp kórgen eken. Qaladaǵy tórtinshi meımanhanaǵa kelgenbiz, men bes jastamyn. Sonda ákem İlıas kelip meni joǵary kótergeni, súıgeni jadymda emis-emis bar. Anam 1935-shi jyly Táýkelov Ibadımen qosyldy. Sóıtip, Semeıge Abraly aýdanyna ketedi. Aıshanyń kúıeýi Orynáli Sıqymbaev onda hatshy bolyp isteıtin. Sol kisi shaqyrtyp aldy. Ógeı ákem oqý isiniń meńgerýshisi, anam muǵalim bolyp istegen. Saıda (Taýkelova) degen qaryndasym sonda dúnıege kelgen. (Saıdanyń kúıeýi Bektepov Júnis jýrnalıs, qyzylordalyq, SSRO Joǵarǵy Sovetiniń qazaq tobynda aýdarmashy. Moskvada turady. Úsh balasy bar. Aqyljan, Aıjan, Baqyt. Baqyt «Kazahstanskaıa pravdanyń» Qyzylordadaǵy menshikti tilshisi bolyp isteıdi). 1937 jyl, Ibadı Táýkelov- ógeı ákem Almatyǵa kóship kelip, úı alyp jaıǵasty. Qamaýǵa alý ile-shala bastalyp İlıas ta, Orynáli de, Táýkelov te ustalyp ketti… Dalabaı Eshpanov degen kisiniń Shara degen 1926 jyly týylǵan qyzy, Saıda úsheýmiz Aısha apanyń qaramaǵynda qala berdik. Soǵys bastalǵanda Aısha apaı maıdanǵa ketti. Anam 1943 jyly qaıtys boldy. Shara, Saıda jáne men Dzerjınskıı kóshesindegi 38 úıde turdyq. Uzynaǵashtan ba, Qordaıdan ba Kúlshat esimdi kolhoz predsedateliniń qamqor bolyp kep júretini, keıde jazǵy demalysta bizdiń ol aýylǵa sapar shegetinimiz esimde. 1945 jyly Aısha apaı fronttan keldi. Biz ol kezde 25-shi mektepte oqıtynbyz. 1948 jyldan bastap İlıastyń- ákem­niń týystary bizdi izdeı bastady. Mu­nyń túp negizinde İlıasqa degen qur­metpen qosa, erteń kelip ulyn surasa qaı­te­miz degendeı sharasyzdyq ta bar edi. Ustal­ǵan kezden kóp uzatpaı aqyndy atyp tastaǵany ol kezde málim emes-ti. Talap Sultanbekovtyń sheshesi Dámesh apaı Aıshaǵa jolyǵady. Dámesh úıge keldi. Talappen tanystyrdy. Aıshekeń «İlıastyń balasy jigit boldy» degendeı maqtanysh sezimimen tanystyryp, ekeýiniń maǵan kózderi jasaýrap qaraǵany esimde. Dırıjer Turǵyt Ospanov meni Radıo­komıtettiń qazaq aspaptary orkestrine oqýshy etip jazdyryp, dombyra tartqy­zatyn, Nurǵısa aǵa da úıretýshi edi. Ol kisi meni áli oqýshym deıdi. Týystar sony da biledi eken. Taǵy birde úıge eńgezerdeı qara kisi keldi. Ol İlekeńniń nemere týysy Bolat Esh­muhambetuly Táshenov bolyp shyqty. Ol kisi maǵan kóp járdem berdi. Onyń aıtýynsha Taý-ken Akademıasynda oqyp ınjener bolyp shyǵýyna İlekeń járdemdesken eken. (Bolat aǵa D. Qonaevpen birge oqyǵan). Jasym on segizde. Aıshakeńnen ruqsat alyp Bolat meni qonaq úıge ertip keldi. Ondaǵy áńgimeden: – Papań meni oqytty. Qaryzdarmyn. Endi seni oqytýym kerek. Men aǵańmyn – dep boryshyn aıtqany esimde qalypty. Sóıtip, men sol kisiniń yqpalymen 1949 jyly mektepti bitirgen soń Túrli-tús­ti metaldar men altyn ınstıtýtyna oqý­ǵa tústim. Sony bitirgeli osy salada istep kelemin. Áıelim Farıda Bartýsheva, mamandyǵy – mıkrobıolog. Ǵylym akademıasynda isteıdi. Jamal, Rezeda degen eki qyzymyz bar. Jamal Vasıch degen ıýgoslav jigitimen qosylǵan. İlıas (Ilúsha) degen nemeremiz bar. Alekseı Ivanovıch Vasıch – teatrda jaryqtandyrýshy bolyp isteıdi. Al Rezedamyz – Moskvada aspırantýrada oqıdy. Anyqtaı túsetin bir-eki jaı mynaý: Taldyqorǵan oblysynda İlıas mýzeıi bar. Mýzeı dırektory jas qyz (aty esimde joq) qaı jyly kelip kóp derekter aıtyp, kóp máseleni anyqtap mamam, papam jáne 3-4 jastaǵy men úsheýimizdiń birge túsken sýretimizdi alyp ketken bolatyn. Sodan da derek joq. Mamam ondaǵy papamdy qıyp tastaǵan… … Tereze syrtynda Túrkistan jeri sozylyp jatyr. Ol bastalǵaly qashan. Mine, Túrkistan jerine de jettik. Saıat aǵa joldastarymen poezdan tústi. Men ári ketemin. Ekeýmizde de qımastyq oıanǵandaı. Aıyryq jolǵa túskenmen biz qosylyp tur ek. Bizdi qosqan aqyn rýhy bolatyn. Qaıran İlıas! Saıat aǵa túsip qaldy. Men jalǵyz otyryp, dóńgelengen dalaǵa qarap oıǵa battym. İV «Abaı , Birjan, Aqan, Ahmet, Júsipbek, Maǵjanǵa ne kórsetpedi bul qazaq?! 37-jylǵy zobalańda basqany bylaı qoıǵanda rýshyldyqtyń, mansapqorlyqtyń izi saırap jatyr. Sáken, İlıas, Beıimbet úsheýleri ustalǵannan keıin Gúlbahram, Kúljamal, Fatıma apalardy úılerinen qýyp shyqqan bir-aq adam… 1961jyly Jazýshylar odaǵynda bolǵan jınalysta G. Seıfýllına osyny dúıim jurttyń kózinshe aıtqan. Shyndyqtan esh­qaıda qashyp qutylmaısyń. Odan jasyryna da almaısyń. Eń abzaly – aryń ta­za bolsyn» dep S. Shaımerdenovtyń («Mádenıet jáne turmys» №7. 89) jaz­ǵa­ny esime tústi. Almatydaǵy Sáken Seıfýllın úıi ál­deqashan buzylyp ketti. Al, Jansúgirov pen Maılın turǵan úı bar. Qasıetti bo­saǵa, İlıas úıi – Qurmanǵazy kóshesindegi 59-úı (Mamandar úıi). Osy úıden memorıaldyq mýzeı ashý áli kidirip keldi. Ras Taldyqorǵan pedınstıtýtynda, týǵan aýdany Aqsýda irgeli shyǵarmalar bergen sheber aqynnyń mýzeıi bar. Qyzylordada eskertkish taqta bar bolǵanmen, jastar jaǵy bile bermeıdi-nasıhat nashar. Respýblıkalyq ádebı mýzeı ashý qazir baspasózde aıtylyp júr. Oǵan- qalalyq medýchılıshe ornalasqan burynǵy Sovnarkom úıi ábden laıyq. So­dan (ashyla qalsa!) úsh arysqa úsh zal arnaý jón. Onda ádebıet keshteri, aıtys, óner merekeleri ótýge qolaıly. Aqynnyń áli kúnge tolyq ómirbaıany jazylyp bitken joq. Estelikter de az, mardymsyz. Aqyn­nyń qoljazbalary – jeke adamdarda júr. Óıtkeni, jınaqtalatyn jer – mýzeı-páter joq! Aqyn abyroıyna laıyq eske alý jıyn­daryn respýblıkalyq kólemde Qazaqstan Jazýshylar odaǵy uıymdastyra almaı-aq keledi. «İlıas kúnderi», «İlıas jyly» sıaqty óner jármeńkesin ótkizý de óte bir qıyn sharýa sıaqty. Ádiletsizdiktiń qurbany bolǵan aqıyq aqyndy bilý – jastarǵa qajet. Uly Otan soǵysy kezinde Almatyda, Býrabaı­da turyp jumys istegen belgili sovet ǵalym­daryna qamqorlyǵy sheksiz qazaq halqy İlıasty kórip-bilip, tanyǵandar birinen soń biri ómirden ketip jatqanda selt etpeı otyra beretinimiz nesi eken?! İlıas týraly tolyq estelikter kitaby qashan shyǵady? İlıas Jansúgirovtyń Almatydaǵy mýzeıi qashan ashylady? Bul máselelerdi tarata aıtqan «Araı» (№10, 1988 jyl) jýrnalynyń pozısıasyna qosylamyz. Ia, qazaq mádenıetiniń naǵyz tarıhyn tiriltip, óshkenin jandyrar kez jetti. İlıas Jansúgirov jaıly estelik jazǵan qyzy «Asyldyń synyǵy» dese, «Joq, İlıas – asyldyń ózi!» deımiz biz. Osyndaı kúrdeli egemendik kezeńinde ómir súre otyryp, irgeli jumystardy qolǵa almaǵan, İlıastaı ardaqty talaı azamattar týraly eshbir jıyn, basqosý, tvorchestvolyq kesh ótkizbegen jastar samarqaýlyǵyna tańdanasyń. Jastar uıymdary saıasattan góri osyndaı shyǵarmashylyq, ulttyq jańarý kezinde de uıqydan kóz ashpasa amal qansha?! Myna bir jaǵdaıdy aıtaıyq. Oń­tústiktegi Jetisaı aýdanyna qarasty «Kras­­naıa zvezda» sovhozynyń dırektory Sapar Jashtaev bir áńgime ústinde: İlıas­tyń kúıeý balasy Sanjar Jandosov Jan­súgir aqsaqaldyń Maqtaaralda qaıtys bolǵanyn, onyń qabirin tabýǵa múmkindik bar-joǵyn surastyryp edi degen-di. İlıas 1931 jyly atalǵan aýdandarǵa kelip ketken (Ony óz aldyna joǵaryda áńgime ettik). «Araı» jýrnalynyń №6 (89) sanynda jazýshy Serik Janábilov: «Otyz ekinshi jyldyń kókek aıynda Jansúgir Tashkentten ári soltústik batystaǵy Myrzashólde, Maqtaaral jerinde turatyn nemere inisi Qusaıyndy izdep bardy. Artynda qalǵan atamekeni Aqsýdy asharshylyq jaılady. Torǵaıdaı tozǵan el jan saýǵalap jan-jaqqa ketip jatty» dep jazady «Zaýal» áńgimesinde. Osy áńgimeniń aıaǵyna taman «Ata, ata, İlıasyń Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy bolypty. Búgingi gazetke shyǵypty» – degen sóılem bar. Osy­ǵan oraı aıtar eki-úsh aýyz pikir bar edi. İlıas 1931 jyly Myrzashólge kelip «Jańa turmys» degen oqıǵaly óleń jazǵan dedik. Men bólimshe turǵyndary arasynan İlıasty kórgenderin izdep, jolyqtym. İlıas budan buryn da, keıin de Myrzashólge kelmegen. Onyń 1931 jyly, ıa dál osy kezde kelýine ne sebep boldy? – İlıastyń ákesi Maqtaaralda kómilgen degen sóz bar. Ákesin izdegen shyǵar İlıas, – deıdi Óskenbaev Saǵyntaı, ákem Óskenbaı Jumataev 1929 jyly «Jańa turmysta» brıgadır, 1936 jyly «Qyzylabadta» predsedatel bolǵan. 1942 jyly maıdanǵa attanyp, Stalıngradta habarsyz ketti. «Qara qaǵazdyń bárin aıta berýge shydamaı soǵysqa ketti» deıtin Dánekúl anamyz. Myń qoıdy myńǵyrtqan, jylqy-túıeni kóbeıtken kolhoz predsedateli ákemniń Balǵyn, Maral degen eki aty bolǵan. Qyzylabad yǵy-jyǵy, el kóp-ti. Ol keshege sheıin alty kóshe edi. İzbasarov Músáli ákem ketken soń kolhozǵa bastyq bolǵan. Sol Qyzylabad jylqysy – Qyzylqum óńirinde báıge bermegen. Kolhozda jylqynyń esebi joq-ty. Motor, Safýannyń Sarqasqasy, Balǵyn, Maral degen attar – sýret edi, kere­met júırik. Sabyr qaraqasqa, Bozqoıan, Kú­misquıryq, Altynjal, Jyzaq qaraqasqa, Kúıiksan sıaqty attardy ákem áńgimelep, İlıas qyzyǵa tyńdapty, suraı túsip, jazyp alyp otyrypty. İlıastyń ákesin izdep barǵanyn aýyl adamdarynyń basqa áńgimeleri de dálel­degendeı. Demek, İlıas ákesi 1931 jylǵy İlıastyń barýynan buryn sol jaqta (Myr­zashólde) bolǵan. Eldiń aıtýynda, İlıas ákesine tirileı jolyqpaǵan. Qabirin tapqan-tappaǵany belgisiz. Ekinshi pikir mynadaı: 1926 jyly qurylǵan Kaz APP 1932 jyly taratylyp, sol jyly İlıas Qazaqstan Jazýshylar odaǵy uıymdastyrý komıtetiniń predsedateli bolady. Sóıtip 1934 jylǵy Keńes Jazýshylarynyń İ sezine deıin isteıdi. İlıastyń İ sezge qa­tysqany, M. Gorkıımen sýretke túskeni, áńgimeleskeni, kınolentaǵa túskeni málim. Sonda jazýshy S. Janábilov áńgimesinde keıipkerine Jansúgirden súıinshi suratyp otyrǵan tusta, İlıastyń jazýshylardyń tóraǵasy bolǵany gazetke shyqty degende, ıaǵnı, 1932 jyly Jansúgir marqum bolyp ketken-di.Óıtkeni, 1931 jyly «Jańa turmysqa» kelip, óleń jazǵan İlıas ákesine tirileı jolyǵa almady dedik… Súıinshi suraý artyq, jańsaq derek. Biraq, sony derekti – Jansúgirdiń de, İlıastyń da Myrzashólge qatysty deregin paıdalana otyryp, derekti kórkem áńgime jazǵan, ony qobyzshy Molyqbaı taǵdyrymen baılanystyra baıandaǵan talantty jazýshy S. Janábilovke alǵystan basqa aıtarymyz joq, árıne. Biz, bul, faktilerdi jazýshy kemshiligi retinde aıtýdy tipti de maqsat etip otyrǵanymyz joq. Qaıta, tarlan aqyn ómiriniń belgisiz tustary tabylyp, qazylyp, jazyla bergeninen artyq eshteńe joq. Óıtkeni, ejelden estelikke shorqaq elmiz ǵoı… Bir qýanyshtysy, izdenimpaz ǵalym profesor Temirbek Qojakeev «Juldyz» jýrnalyndaǵy (№2, 1990 jyl) «Jýrnalıs Jansúgirov» degen zertteý maqalasynda mynandaı tyń derek keltiredi: «İlıas jergilikti gazetterge qamqorlyq jasap, onyń qyzmetkerlerin gazet isine úıretýden de jalyqpaǵan. Osyǵan bir dálel: 1931 jyldyń kókteminde ol Ońtústikke komandırovkaǵa barady. Bul kezde Maqtaaral aýdany jańadan uıymdasyp, onda orys jáne qazaq tilderinde gazet shyǵarýǵa uıǵarylǵan eken. «Golos hlopkovıka» gazeti shyǵa bastapty da, qazaq tilinde gazet shyǵaratyn adam tabylmaı otyr eken. İlıas bul jaıdy gazet jumysymen tanystyryp, alǵashqy nomerdi shyǵarysyp keteıin» deıdi. Sóıtip, ol «Maqtashylar úni» gazetiniń tuńǵysh nomerin óz basshylyǵymen jaryqqa keltirdi. Onyń bas maqalasyn da ózi jazady. Jas jýrnalıserge gazet qyzmetiniń syrlaryn túsindiredi. Ustaz aǵanyń kómegimen sol gazettiń tuńǵysh redaktory bolǵan Ádilbaı Omarov – keıin belgili jýrnalıs retinde tanyldy». (Muhtar Áýezovtiń ońtústikke saparynda serik bolǵan da osy Ádilbaı Omarov). Aqynnyń Myrzashólge saparyna qundy qosymsha bolǵan, bul pikirge qosylmasqa áddimiz joq. Maqtaaral aýdanynyń jetpis jyldyǵyn toılaǵan jerlesterim gazetiniń mereıtoıyn umytyp ketti. …1931 jylǵy stalındik repressıa halyqtyń arasynda qorqynysh, úreı týǵyzdy. Qorqý, úrký júrgen jerde qıanat ta júredi eken. Osy qorqýdyń saldarynan talaı adamdar óziniń ne istep, ne qoıǵanyn bilmeı de qaldy. «Qazaq ádebıetinde» (1989, 10 fevral) profesor Qudaıbergen Jubanov týraly maqala shyqty. Avtory – Ámirhan Meńdekeev. Ulttyq mádenıetimizdiń úlken janashyry Q. Jubanov 1935 jyly 14 ıanvarda «Lenınshil jas» gazetinde «İz-jas kúsh» degen maqala jarıalap, bir top jastan zor úmit kútetinin aıta kelip, sonyń ishinde Esmaǵambet Ysmaıylulyn erekshe bólip aıtady. Eki jyldan soń «Sosıalısik Qazaqstan» gazetiniń 30 sentábr kúngi sanynda osy E. Ysmaıylov Q. Jubanov týraly «Gramatıkadaǵy anarhıa týraly» degen kólemdi maqalasyn jarıalady. Sonda «Jubanov gramatıkasynda… eki mysaldyń biri İ. Jansúgrovtiń óleńderi men sózderi ekendigin jáne aıtpaýǵa bolmaıdy. Bul gramatıka qazaq tiliniń mektepte oqylýǵa tıisti oqý kitaby emes, osy kúngi qoldanyp otyrǵan emlemizge, úkimet qaýlysyna qaıshy jazylǵan óte zıandy kitap…» deıdi avtor. Osylardy biletin ǵalym R. Syzdyqova: «Intellıgensıamyzdyń tarıhy – qoǵamdyq oı-sanamyzdyń tarıhy. Bizde ulttyq ıntellıgensıamyzdyń tamasha ókilderi týraly, olardyń taǵdyr-talaıy týraly arnaýly zertteýler óte az. Bizdińshe, osyǵan kóńil bólý kerek. Zertteý kerek» dese, bul pikirge qosylmaı bolmaıdy.

Myltyqbaı Erimbetov, aqyn, Qazaqstan Jýrnalıser Odaǵy syılyǵynyń laýreaty

"Aqıqat" jýrnaly, 14 qarasha 2013