1992 jyly qurylǵan, quramyne Reseı, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Armenıa kiretin Ujymdyq qaýipsizdik kelisim-sharty uıymyna sarapshylar san túrli baǵa beredi. Bireýler bul qurylymnyń áskerı-saıası múmkindikterin joǵary baǵalap, aımaqtyq daýlardy sheshýdegi, óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi áleýetti kúsh sanasa, endi biri uıymdy halyqaralyq qaýymdastyqta moıyndalmaǵan, jumys tetikteri jetildirilmegen hám ózi ishinde keıbir máseleler boıynsha kelispeýshilikteri joq emes odaq dep sanaıdy.
14 qazan kúni osy uıymǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesi ótti. Keńesti uıymnyń kezekti tóraǵasy retinde Armenıa uıymdastyrdy. Oǵan aıaq astynan «salqyn tıip, syrqattanyp qalýyna» baılanysty Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaev bara almaı, ornyna úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaevty jibergenin bilemiz. Bul jaǵdaı keńes jumysyna aıtarlyqtaı keri áserin tıgizbedi desek te birqatar basylymdar Erevandaǵy jıyn kózdegen maqsatyna jetpedi dep jazyp jatqandar bar.
Uıym ishindegi qaıshylyqqa basty sebeptiń biri - Taýly Qarabaq máselesi. Ázirbaıjan men Armenıa arasyndaǵy aýmaqtyq daý uıym jumysyna da salqynyn tıgizip otyr. Armenıa UQKSHU-ǵa múshe bolǵanymen uıym bul máselede biraýyzdan Erevandy qoldaıdy deı almaısyz. Qazaqstan á degennen bul daýdyń qaqtyǵysqa ulaspaýyna mán bere otyryp, óziniń Ázirbaıjanǵa jaqtasatynyn ashyq ańǵartty. Tipti, Armenıany Reseı yqpalyndaǵy taǵy bir uıym Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq músheligine qabyldaǵan kezde Qazaqstan basshylyǵy onyń daýly terıtorıalardan bas tartyp baryp qana uıymǵa enýi týraly shart qoıdy. Reseıdiń de Ázirbaıjanmen ashyq konflıktige barǵysy joq. Sodan bolar Erevandaǵy jıynda Qarabaq máselesine qatysty jasalýy tıis bolǵan málimdeme jasalmaı qaldy. Sóıtip, daýly máselede uıym ózine múshe emes Ázirbaıjannyń paıdasyna jumys istegendeı áser qaldyrdy.
«Odaqtastardyń» ishindegi qyńyr prezıdent Aleksandr Lýkoshenko da uıym jumysyna qatysty oıyn kóp oılanyp otyrmaı ortaǵa tastaı salatyny bar. Erevanda da irkilmepti. UQKSHU-ny halyqaralyq qaýymdastyqta eshkimniń moıyndaǵysy kelmeıtinin aıtyp salypty.
«Men bul áńgimelerdi estip júrmin. Eger biz elden ózimizdi moıyndaýdy surasaq, olar eshqashan moıyndamaıdy. Biz olar ózderi moıyndaıtyndaı áreketke barý kerekpiz», - degen A. Lýkoshenko uıym jumysyn salmaqty etetin naqty basymdyqtardy aıqyndaý kerektigin aıtypty.
Shynymen de bundaı odaqtyń bar ekenin sol uıymnyń músheleri bolmasa, bylaıǵy jurt bilmeıtin de sıaqty. Máselen, UQKSHU-ny BUU áskerı-saıası odaq retinde moıyndamaǵan, oǵan bitimgerlik qyzmetpen aınalysý mandatyn bermegen. Olaı bolsa, uıymnyń qandaı da bir daýlarǵa aralasýyna jol joq. Demek, Reseıdiń Sırıadaǵy áskerı operasıalaryna uıymǵa múshe elderdiń áskerıleri tartylady degen sybys ta bos sózi. «Batka» osyny dıplomatıa tilimen áriptesteriniń betine basyp otyr.
Erevandaǵy basqosýda sondaı-aq UQKSHU Bas hatshysy da saılanýy kerek bolatyn. Oǵan basty úmitker retinde Armenıanyń burynǵy qorǵanys mınıstri Vagarshak Arýtúnánnyń aty jıi atalǵan. Bul másele de keıinge qaldyrylypty.
Aıta berse, UQKSHU ishinde uıymshyldyqtan góri keritartpalyqqa kóbirek uqsaıtyn osyndaı jaǵdaıattar jetip jatyr. Buǵan deıin Grýzıa, Ázirbaıjan, Ózbekstannyń odaqqa múshe bolyp kirip, kóp uzamaı ony tastap shyqqany jáne bar. Odan UQKSHU qırap qalǵan joq, atalǵan elder de qorǵansyz qaldy dep aıta almaımyz.
Qazaqstan da Reseı bastaǵan áskerı uıymǵa ómeshegi úzilip otyr deýge kelmeıdi. «Kópvektorly saıasat» jeleýimen anamen de, mynamen de áriptestik ornatýǵa tyrysyp júr. Áskerı salada UQKSHU ózine básekeles kóretin NATO uıymymen de sálemimiz túzý. Qazaqstan men NATO «Dala qyrany» áskerı jattyǵýlaryn ótkizýdi dástúrge aınaldyrǵan. Aldaǵy ýaqytta bul uıymmen qarym-qatynas tek nyǵaıa beretin sıaqty.
Jaqynda NATO Bas hatshysynyń Ortalyq Azıa jáne Kavkaz aımaǵyndaǵy arnaıy ókili Djeıms Appatýraımen kezdesken Senattyń Halyqaralyq qatynastar jáne qorǵanys máseleleri jónindegi komıtet jetekshisi Darıǵa Nazarbaeva da osy uıymmen áriptestikti jetildirý Qazaqstannyń saıası baǵytyndaǵy negizgi basymdyq ekenin aıtqan. Qazaqstan NATO-men baılanysty kúsheıte otyryp, Soltústikatlantıkalyq odaqtan ozyq tájirıbelerdi úırenip, zamanǵa saı baǵdarlamalardy tartýǵa múddeli eken. Uıymnyń arnaıy ókili de Qazaqstan men NATO baılanysynyń barysyna, qazaqstandyq bitimgerlik kúshterdiń áleýetine jáne qazaq eliniń ǵalamdyq dıplomatıadaǵy róline jaqsy baǵa beripti.
Qazaq basshysynyń Erevandaǵy jıynǵa qatysa almaýyn tumaýmen tumshalaýdyń sebebi de anyq bolǵan sıaqty. Aımaqtyq qaýipsizdik máselelerin sheshýde naqty tetikterdi qarastyrmaǵan, tehnıkalyq turǵyda jańarýdy múldem oılamaıtyn, bastysy óz ishinde múddeler qaıshylyǵy bar mundaı odaqtyń bolashaǵy bulyńǵyr. Múmkindiginshe alystan aralasyp, bolatyn blok izdegen jón.
