...Bolǵan jaǵdaıdy Jámeshten estigende, Tazabek tynysy toqtap qalǵandaı sezindi. Qolym Sháıige jetti me degenshe, qolynan shyǵyp ta úlgiripti. Endi qáıtti? Tap qazir toqtatpasa, onda bári bitti.
– Jámesh, júr, qýyp jeteıik!
...Arttarynan shyqqan attyń dúbirine ekeýi de jalt qarady. O, qudaıdyń qudireti, qýanǵanynan Sháıiniń kózinen jas shyǵyp kete jazdady.
– Ápketaı-aý, bularyń ne? – dedi at ústinen Júzikti qushaqtaı alǵan Tazabek. – Búıtkenshe, meni óltirip ketpediń be? Sháıkentaı-aý, «Endi senimen janym birge», – demep pe em?
– Maǵan endi jolama! Jaqyndama!
Tazabek úzeńgi qaǵysa kelip, shaýjaıynan shap berdi. Ony kórgen Júzik pen Jámesh oza shaýyp kete bardy.
– Janym! – dedi Tazabek Sháıiniń tizginin shyjymdaı tartyp. Eki at janasa toqtady. Ol qolyn soza berdi, bul bulqynyp, betin bura berdi. Qalaı, qaıtip aldyna kóterip alǵanyn ańǵarmaı qaldy. Mińgesip, Tazabektiń qushaǵynda otyrǵanyn bir-aq bildi. Qarýly jigit qarsylyǵyna qaramady, baýyryna qysyp, betinen, moınynan, aýzynan súıip jatyr, ıiskelep jatyr; bul tartynǵan sıaqty, bulqynǵan sıaqty; basy aınalyp bara ma, attan qulap bara ma, jigittiń jeıdesinen shap berip edi, omyraý túımesi aǵytylyp ketip, sý-sý beti jalańash keýdesine qaıta-qaıta tıdi. Qyz óziniń jylap kele jatqanyn sonda sezdi.
– Meni qyzǵanǵan júregińnen aınaldym, janym! Jaqsy kórmeseń, qyzǵanbas ediń ǵoı, janym!?
«Janym! Janym!» degennen basqa bul dúnıede eshbir ún qalmaǵan sekildendi. Sháıi endi bulqynbady da, tartynbady da.
* * *
Taldybulaqqa baryp Ómirálige jolyǵyp qaıtqan Tileýli:
– Erteń el ishine kósheıik, – dedi tas túıin bekingenin qatqyl únimen ańǵartyp. – Ózimizge úırenshikti Orta Merkige qonaıyq. Sol aradan áliptiń aıaǵyn baǵarmyz.
...Orta Merkige kóship kelgeli Sháıige árbir saı-sala men taý-tasta tajal tyǵylyp turǵandaı kórinedi. «Maıdannyń qara jumysy» degen pále tek Tazabek ekeýine qurylǵan tosqaýyl tárizdendi.
Sodan úsh kúnnen keıin jármeńke jaqtan túndeletip oralǵan Ómiráli túnergen qalpy tórge shyǵyp otyrdy da, qatyny Qalısha men qyzy Jámeshtiń kózinshe Tazabekke ursatyn adamsha yzǵarly qarady. Úıdegilerdiń bári úreılene tynshı qaldy. Qart kenet kózin tómen sap, sol jaq alaqanymen betin sıpap, oń alaqanymen kózin, murnyn, odan soń asyqpaı aýzyn ýqalady.
– Balam! – dedi sonan soń bekem daýyspen. – Meniń bilýimde, adam ólimnen basqanyń bárine asyǵýy kerek. Bizdi bylaı qoıǵanda, qazaq ataýly kúni erteń jer betinde qala ma, joq pa, – ony bir qudaı bilmese, adam bilmeıdi. Maǵan tez arada urpaq súıgizbeseń, bul tirshiliktiń bári beker. El basyna kún týdy. Endi jaıbaraqat júrgeniń – aldymen ózińe jaýlyq. Áriden oılasań, elińe jaýlyq. Osy boıdaq júrgeniń de jeter, endi úılen. Kózińe túsip júrgen bireýiń bolsa, aıt; bolmasa, ózim baryp bireýge quda túsem.
– E, jaý qýyp kele jatqandaı ne boldy sonsha? – dep, Qalısha qozǵalaqtaı berip edi, qart ashýlana qolyn siltep qaldy.
– «Jaý qýǵanyń» ne, táıiri, jaý tónip tur. – Qatynyna qabaǵyn túıgen qalpy balasyna qatý buryldy. – Bar ma, joq pa kóz sap júrgen bireýiń?
– Bar, áke! Bar, kóz sap júrgen qyzy, – dedi Jámesh Tazabekten buryn jaýap qatyp.
Tazabek Jámeshke birdeme deı bermek edi, qart qolyn taǵy siltep, tyıyp tastady.
– Kim? – dedi Jámeshke jalt qarap. – Kimniń qyzy?
– Tileýli aǵanyń.
– Sháıi me? – dedi sheshesi qyzynyń betine qýana qarap.
– Iá.
– Boldy! – dedi Ómiráli betin sıpap. – Tileýliniń qyzy bolsa, qudaı tileýimizdi berdi. Kempir, dám-tuzyńdy ázirle, erteń ekeýmiz Tileýli men Ájikenniń aldyna baralyq.
– Aldyn ala aıtpaı, dáneńe etpeı, qalaı bolady?
– Solaı bolady. Aıtpaı keldiń dep, Tileýli bizdi qýyp shyqsa, qýyp-aq shyqsyn. Ári jónimizdi aıtamyz, ári erýlikke shaqyryp qaıtamyz.
Tazabek ornynan kúlim etip kóterildi. Jámesh te aǵasyna kúlim etip kóz tastady. Jymyıyp Qalısha shalyna qarady. Talaıdan beri sheshilmeı kele jatqan túıindi onyń op-ońaı sheshe salǵanyna ári tań, ári rıza.
* * *
Kúnniń kózi dál tóbege kelgende, jota jaqta oınap júrgen Aǵyntaıdyń eki ul, bir qyzy Sháıige júgirip kelip:
– Táte, Jaıdaq Bulaq jaqtan eki atty kele jatyr, – desti jarysa shýlap.
– E, kelsin, – dep, jalt qaraǵan Sháıi Jámeshtiń ker atyn birden tanydy, biraq ústindegi ol emes, egde áıel. «Sirá, sheshesi bolar, – dedi joramaldap. – Onda, anaý – ákesi».
Qonaq kele jatqanyn aǵasy men jeńgesine bosaǵadan bas suǵyp aıtty da, ózi úıdi aınala alystap ketti. Aǵyntaı men Júzik úıden júgire shyǵyp, qonaqtarmen dabyrlaı amandasyp jatty.
Sháıiniń joramaly dál shyqty: kelgen Tazabek pen Jámeshtiń áke-sheshesi Ómiráli men Qalısha eken. Dereý qoı soıylyp, jedel qýyrdaq ázirlenip jatqanynan-aq olardyń bul kelisine áke-sheshesiniń rıza ekenin ishi sezdi. Tazabektiń: «Uzatpaı áke-sheshemdi aldyńa jiberem», – degen ýádesinde turǵanyn da túsindi.
Ákesi Tileýli – qatal da ádil, árkim oılamaıtyndy oılaıtyn, árkim bile bermeıtindi biletin, Sháıiniń baǵalaýynsha, bitimi bólek adam. Qylyǵy da, minezi de oqshaý. Burynǵy qazaqtardy kóp maqtaıdy da, qazirginiń kóbine renjip otyrady. Ákesiniń áńgimesine qarasa, maqtanshaq ta; jalǵyz atyn kóńili qulaǵan adamyna túsip beretin jomart ta; qoryqqany men sasqanyn sezdirgisi kelmeıtin namysqoı da; óziniki durys-burys bolsa da aıtqanynan qaıta qoımaıtyn ári qaısar, ári qyrsyq ta; ózgeniń ózinen asyp bara jatqanyna kóz jumyp qaraı almaıtyn ishi tar da; búgingi «e, jaraıdysy» erteń ózine qazylǵan or ekenin ańǵarmaıtyn ańqaý da, bireýge syı qylǵandy da jaqsy kóretin, bireýden syı alǵandy da jek kórmeıtin, áıteýir, álemdegi bar jaqsy men jamandy boıyna túgel jınap alǵan jalǵyz halyq tek qazaq sekildi. Ol maqtasa, taýdyń shyńyndaı asqaqtap turǵan da qazaq; jaqtyrmasa, quzdan qulaǵaly turǵan da qazaq. Birde jer-kókke syıǵyzbaıdy, birde jerden alyp, jerge salady. Bir qyzyǵy, ákesiniń qaı aıtqany da Sháıige shyndyq sıaqtanady. Qazaq, rasynda, eshkimge uqsamaıtyn, ertegige aınalyp ketken ertedegi eldiń sarqynshaǵy syqyldy halyq.
Sonyń bárin biletin, sonyń bárin áńgime etip otyratyn ákesi búgin múlde basqa adam, eki sóziniń birinde «Ómeke, Ómeke» dep, Tazabektiń ákesi aldynda tek tómenshik tanytady. Tazabektiń turqy ákesine tartypty, Ómiráli aqsaqal maldas quryp otyrǵannyń ózinde kishigirim jartastaı kisi eken. Denesine saı sózi de, minezi de iri sezildi. Áńgimesin dastarqan basynda bir-eki ret tyńdaǵan soń, Sháıi ákesiniń iltıpátin de túsindi: Ómekeń áriden oılaıtyn tereń, oıyn búkpeı aıtatyn batyl kisi kórindi.
Qazaqty qara jumysqa alatyn patsha jarlyǵyn albandardyń qalaı qarsy alyp jatqanyn Ómiráli aqsaqal óz kórgen-bilgeni boıynsha aıtyp otyrdy. Aldymen Aqjelke-Podborkop albannyń biraz ıgi jaqsysy men bolys-bıin jármeńkedegi borlaǵan aq úıine shaqyryp alyp: «Úsh kúnniń ishinde maıdannyń qara jumysyna baratyndardyń tizimin berińder!» – dep buıyrypty. Sodan eki-úsh kúnnen keıin jármeńkeniń jelkesindegi Aıt tóbege 300–400-deı adam jınalyp: «Bala beremiz be, joq pa?» – dep aqyldasqanda, sonyń ishinde Ómekeń de bolypty. Jámeńke birden: «Aq patshanyń pıǵyly buzyldy. Endi oǵan aqyl úıretetin biz emes, aqylymyzdy tyńdaıtyn da ol emes. Bizdi aıaıtyn patsha joq bolsa, patshaǵa jaltaqtaıtyn alban da joq. Qysqasy, beldi býyp, bekem bolatyn kún týdy», – depti. Onyń sózin Uzaq ilip áketip: «Aq patsha aıtqanynan tandy. Biz oǵan alǵash qaraǵanda, «Qazaqtan soldat almaımyz, biraq ár tútinge bir som jıyrma tıynnan salyq salamyz», – degen. Ol ýádeniń hatqa túsken qaǵazyn Saýryq ákem Tezek tóreniń úıinen óz kózimen kórgen. Ýáde – qudaıdyń úıi. Óz ýádesin syılamaǵan patshany biz de syılamaımyz», – deıdi. Sol arada Yraqymbaı basý aıtqandaı bolyp: «Bala bermeımiz desek, deıik. Biraq úkimet ásker shyǵaryp, beıbit halyqty qyryp salsa, qaıtemiz?» – degen eken, Jámeńke oǵan: «Biz sheginetin jer qalǵan joq. Bersek, bala óledi. Bermesek, shal óledi. Bala ólgenshe, shal ólsin! Bala bermeımiz, bitti! Meniń aıtarym – osy. Basqasyn ózderiń bilińder», – depti. Tazabektiń Áýbákiri de zirkildep: «Aq patsha qazaqty bala berse de qyrady, bermese de qyrady. Óıtkeni oǵan el kerek emes, orysyn ornalastyratyn jer kerek. Qol qýsyryp qarap otyryp qyrylǵansha, keýdesinde jany bar adamsha jaǵalasyp óleıik. Álimiz jetpeı bara jatsa, Qytaıǵa qashyp qutylarmyz. Biraq jer-sýdyń ıesi bar ekenin aq patshanyń esine bir sap qoıaıyq!» – depti. Sodan Uzaq taǵy aıǵaı sap: «Qazaqtyń soıyl men taıaqtan basqa qarýy joq, qyryp tastaımyz», – dep, orystyń qoly qyshyp otyr. Qarýlanaıyq. Qapy qalmaıyq! Jas bala, qatyn-qalashty jaý kórmeıtin qaraǵaı, arshanyń arasyna kúni buryn kóshirip qoıaıyq. Bizdiń qazaq eshqashan bireýdiń jerin tartyp alý úshin soǵysqan emes, tek óz jerin qorǵap soǵysqan. Kúshti jaýǵa qarsy shyqqanda, erlik qandaı kerek bolsa, birlik te sondaı kerek. Eger ishimizden kimde-kim eldiń birligin buzyp satqyndyq jasasa, ózin de, urpaǵyn da aıamaıyq! Osyǵan ant eteıik!» – dep, ornynan qarǵyp túregelgende, jurttyń bári: «Ant etemiz! Ant!» – dep oryndarynan atyp-atyp turypty.
– E-e! – dedi sonda ákesi áldeneni esine túsire almaı otyrǵan adamsha qabaǵyn shyta oılanyp. – Elirip alǵan eldi endi toqtatý qıyn bolar. Áıtpese Yraqymbaıdyń qaýpi de qulaqqa kiretin qaýip: áskerge birde-bir jigit bermeımiz desek, oǵan qaharlanǵan orys birde-birimizdi qaldyrmaı qyryp tastaýy múmkin. Onyń da tıiserge syltaý tappaı otyrmaǵanyn kim biledi?
– Ras aıtasyń, orysqa bul óte ońtaıly syltaý bolyp tur. «Aq patshaǵa qarsy shyqty», – deıdi de, shetimizden qyryp salady. Odan qazaqty kim aqtap alady, kim qorǵap qalady? Áýbákir sóılep bitkende, Saılybaıdyń Simtigi: «Erlikti sen de jaısyz jerde jasaısyń-aý, bátshaǵar!» – dep, jaqtyrmaı qaldy. Men dáp qasynda otyrǵam. Betine jalt qarap em, jaltarmady. «Aqyldyń túbine batyr boılamaıdy, batyrdyń táýekeline aqyl tóteı almaıdy», –dedi jumbaqtap. «Sonda qalaı, sizshe, bala bergenimiz jón be?» – dep em, «Ózińnen kúshtige ashýyńdy emes, aqylyńdy kórset. Ashý ashý shaqyrady, kúshtiniń ashýy aıtqanyna kóndirmeı qoımaıdy; al aqyl aqylǵa shaqyrady, álsizdiń aqylyna kúshti de ıligedi», – dedi.
– Sóz-aq. Onyń aıtpaǵyn men uqtym: bala ólgenshe shal ǵana ólmeıdi, bala-shaǵa da, kempir-shal da – bári óledi degeni ǵoı. Sol Simtiktiń aıtqany kep júrmese, ne qylsyn?
– Qalaı degenmen de, el basyna kún týdy, Tileýli. Endi urpaq qamyn oılamasaq, aram ólemiz, – dedi Ómiráli úıdegilerdiń bárine barlaı qarap. – Kóp baladan aman qalǵan Tazabektiń taǵdyry túnde uıqymnan, kúndiz kúlkimnen aıyrdy. Aqyrynda báıbishemiz ekeýmiz aqyldasýǵa ózderińe keldik. Asyǵys ekeni asyǵys, biraq asyqpasqa amal qalmady. Jalǵyz ul dep, betinen qaqpadyq. Ol úılenbeı júrip aldy. «E, aman bolsa, bir úılener», – dep, kóńilimizdi keńge salyp júre beriptik. Balańnan bala súıip qalmasań, myna qalaımaqan zamanda onyń ózinen aırylyp qalardaı qaýip týdy. Sol jaıynda ózińmen aqyldasqaly keldim.
– Jaraıdy, Ómeke, aqyldasaıyq, – dedi ákesi sol sózdi aıtqanda Sháıi jaqqa bir jaltań etip.
Onsyz da áńgimeniń aýanyn ańǵaryp otyrǵan Sháıi bul kelistiń mán-jaıyn óz qulaǵymen estigen soń, ne turyp keterin, ne otyra bererin bilmeı yńǵaısyzdandy. Sony ańǵardy ma, ákesi dereý sózdiń aýanyn basqa arnaǵa buryp jiberdi:
– Ádil dep sengen aq patshamyz alaqol shyqty, – dedi kúrsinip, – orysty ózim dep, oǵan sýly, shuraıly jerdi alyp berdi de, burynnan sol jerge ıe bolyp otyrǵan qazaqty buratana sanap, qaıdaǵy qyr men qıyrǵa aıdap tastady. Sondaǵy syltaýy – «Sender egin sala almaısyńdar». Nege sala almaımyz? Qajet ekenin túsinse, qazaq bárin de isteıdi. Qazaqqa senbeıdi bul patsha, kem sanaıdy. Qolyna qarý ustatpaı, qara jumysqa jumsap otyrǵany da sodan. Bireýlerdiń túsindirýinshe, qazaq, uıǵyr, shynynda da, soǵystyń ózine emes, soǵysqa bekinis jasaý úshin baratyn kórinedi. Ol bekinisti nemis atqylasa, sen soǵyssań da, soǵyspasań da ólmeısiń be? – dedi Tileýli óziniń de qaısysyna senerin bilmeıtinin ańǵartyp.
– Ókimettiń saıasatynda shyndyq bolýshy ma edi? – dedi Ómiráli Tileýlige túıile qarap. – «Shyndyq», «ádildik» degendi aldymen solar aıtady, biraq túptiń túbinde «shyndyq» degeni shyrmaý, «ádildik» degeni aldaý bolyp shyǵady. Shyndyq degenińniń ózi qat-qabat perdesi bar shymyldyq tárizdi nárse emes pe? Sonyń betki perdesin halyqqa kórsetip qoıady da, ókimet qalǵanyn sonyń astaryna aparyp jasyra salady. Ańqaý el bet perdege ılanady da, onyń arǵy qatparynda ne tyǵýly jatqanyn ańǵarmaıdy. Máselenkı, ıt te, qus ta ılana ketetin bir shyndyqty qazir senderge men de aıtaıyn. Myna otyrǵan kempirimdi tanıtyn, tanymaıtyn kez kelgen adamǵa: «Mynaý– meniń qatynym, Tazabek – osydan týǵan balam», – desem, eshqandaı kýáliksiz-aq, qazbalap suramaı-aq, bári nana ketedi, óıtkeni oǵan aqyldyń, bilimniń eshqandaı qajeti joq. Al endi bir surqıa: «Ómiráliniń Tazabegi oınastan týypty», – desinshi, «Joq, Tazabek óz balam», – dep, men qansha oıbaılaǵanymmen, Qalısha qansha bajyldaǵanymen, báribir oǵan bireý nanady, bireý nanbaıdy.
– Balalardyń kózinshe qaıdaǵyny aıtqany nesi? – dep, Qalısha kúıeýine ejireıe qarap edi, Ómiráli de oǵan ejireıe qaldy:
– Nemene, qýystanatyndaı urlyǵyń bar ma edi? Qoryqpa, men saǵan senbesem de, ózime senem, bar bala ózimdiki, – dedi kempirin kózimen erkelete kúlip. Sonan soń Tileýlige tiktep qarady. – Mine, qazaqtyń osyndaı bir jan qınaıtyn jaman ádeti bar: adaldan góri aramǵa ılanýǵa beıil turady, óıtkeni adal nárse týra, qatqyl aıtylady, al aram nárse arbap-aımalap aıtylady. Álgi bárimiz aıta beretin, biraq mán bermeıtin nadandyq degeniń – sol: týra aıtqan shyndyqqa emes, aımalap aıtqan aramdyqqa sený. Aqyl, bilimdi qajet etpeıtin ósek-aıańǵa sene salady da; oılanýdy, aqylǵa salýdy qajet etetin nársege óresi jetpeıdi. Sonan soń álgi ózine túsinikti, úırenshikti nadandyǵyn maldana beredi.
– Ras, ras aıtasyz, – dedi Tileýli súısine bas shulǵyp.
Aqsaqaldyń ol pikirin Sháıi de quptady. «Aqyldy kisi», – dedi aıtqanyna arbalyp. Jurttyń uıyp tyńdaǵany unady ma, aqsaqal odan ary aǵytyldy:
– Tazabek atamyz orysqa qarsy shyqqanda, ony quptap qasyna ergen Saýryq: «Tura-aq dese túbinde qazaqty qurtatyn orys deısiń, sol orysyń bizdiń anaý degen talaı atqaminerimizden táýir ǵoı?» – depti. Sonda Tazabek «Áı, Saýryq-aı, sen de jiptiń úziler jerin ańǵarasyń-aý! – degen eken. – Aıtsań-aq bitti uǵyla salatyn is bolsa, ekeýmizdiń bedelimiz ben aqylymyz jurtty dúr kótermes pe edi? Bul istiń eń qıyny búgingi táttiniń túbi ashty ekenine eldiń kózin aldyn ala jetkizý ǵoı. Oǵan meniń kózim jetkenmen, eldiń kózi jetpeı dińkeni qurtyp turǵan joq pa? Qansha kóregendikpen aıtsań da, sózdiń aty sóz, bireý senedi, bireý kúdiktenedi. Búgingi ómirdiń qısynyna qarap, áli bolmaǵan, biraq túbi bolatyn nárseni boljaý – qıynnyń qıyny. Sol qıyndy qazaqqa uqtyra almaı da óletin shyǵarmyz, kim biledi. Anaý Taldybulaqtaǵy orysty qarashy. Qaı qazaqqa qıanat jasady? Birimen tamyr, birimen syılas, qazaqtyń óz aǵaıynynan artyq. Sony kórip, soǵan kózi jetip otyrǵan qazaq seniń: «Ol orys – bir orys. Adamgershiligi bar orys. Birli-jarym bolǵan soń, orys bizben baýyrlasqysy kep turady. Erteń ol ekeý, úsheý, júz bolady, sóıte-sóıte ne ózińmen teń bolady, ne ózińnen kóp bolady jáne onyń bári ol orystaı ádil emes, aýzyńdaǵyny jyryp alatyn, astyńdaǵyny tartyp alatyn ozbyry da bolady. Bir orys – baýyr, bes orys – aýyl, júz oryspen sanasasyń, myń orysqa baǵynasyń», – degenińdi qazirgi qazaq túsine me? Qaısysynyń oǵan kózi jetedi? Ony orysqa qarsy qoıǵannan buryn: «Qaıdaǵy joqty aıtady ekensiń», – degizip, qaıta ózińe qarsy qoıyp alasyń. Óziń oılap qarashy, orys qazaqpen shyn syılasqysy kelse, óz jerinde otyryp-aq nege syılaspaıdy? Oǵan syılastyq kerek emes, seniń jeriń, sýyń kerek. Syılasqaly keldim dep, qaı qazaq orystyń jerine baryp ornalasyp jatyrmyz? Ańqaý, nadan eldi sózben aldap qul etkisi keledi. Qazir az keziniń ózinde ózen-kólińdi tartyp alyp jatyr. Erteń kóbeıgende, seni taý-tasqa, qum-shólge yǵystyryp tastaıdy. Oda bilim, aqyl-aıla bar, sende alaýyzdyq pen kúnshildik bar. Erteń jeme-jemge kelgende, aqyl-aıla men bilim jeńbegende, alaýyzdyq pen kúnshildik jeńe me? Eldiń búgin kórip-bilip otyrǵany – qazirgi shyndyq. Qazir, qudaıǵa shúkir, az orys kóp qazaqtyń aýzyna qarap otyr. Erteń ol kópke aınalǵanda, ol kezdiń shyndyǵy múlde basqa bolady, biz onyń aýzyna qarap qalamyz», – depti. Sonda Saýryq Tazabekti qushaqtap: «El senbese, senbesin, men saǵan endi sendim. Ólsem, birge ólem; tiri júrsem, qandaı qıyndyqta da qasyńda bolam», – depti. Aqyrynda, mine, Tazabektiń sol aıtqany keldi: «júz oryspen sanasatyn, myń orysqa baǵynatyn» zaman týdy.
– Iá, aıtqany keldi.
– Buryn, birli-jarym kezinde, orys bizden yǵýshy edi; qazir, kóbeıińkiregende, biz olardan yǵa bastadyq. Mine, aqyldynyń aqyldysy ǵana boljaǵan, qyryq jyl buryn Tazabek aıtqan shyndyq – osy.
– Apyrmaı, kórip otyrǵandaı qalaı aıtqan, á!?
– Óz basyn báıgege tigip, el namysyn qorǵaıtyn Tazabek pen Saýryqtaı erkek topyrlap týa bermeıdi. Elý jylda ma álde júz be, eldiń baǵyna, óziniń soryna týady. Alaıda, qudaıdyń qudireti, sol Tazabek pen Saýryq, Shaltabaılardy: «Biz úshin qurban bolyp edi-aý!» – deıtin alban balasy da azaıyp barady. Meniń bir baıqaǵanym, umytylǵan namys kómilgen qozdyń shoǵy tárizdi eken: uzaq jatsa, óshedi; uzaq úrleseń, qolamtadan qaıta tutanady. Basqa emes, bóten emes, taǵy el basyna kún týǵanda, sol baıaǵy Tazabektiń Tezegi, Áýbákiri men Jaqypberdisi, Saýryqtyń Uzaǵy kóptiń aldyna shyǵa kelgende, óshken shyǵar degen namystyń qaıta qozdaǵanyn kórip, ári qýandym, ári qaıran qaldym: namys ta qanmen beriletin qasıet eken!
Dastarqan qamymen kirip-shyǵyp júrip, Ómiráliniń ózge áńgimesin Sháıi estı almady, alaıda onyń bul jolǵy basty maqsaty Tazabek ekeýin atastyrý ekenin anyq bildi. Bilip qana qoımaı, aqylǵa salyp oılandy. Jik-japar bolyp kútip jatqandaryna qaraǵanda, áke-sheshesi, aǵasy, jeńgesi – bári solardyń yńǵaıyna jyǵylyp otyrǵan jandar. Óıtip bári bilip, bári quptap otyrsa, bul nemenege qarsy bolady? Ótkende qolynan shóp etkizgeni erkelete de bilgeni ǵoı Tazabektiń? Júzinde de, minezinde de aıǵaılap turǵan ábestigi joq.
Óstip ózimen ózi arpalysyp turǵanda, sheshesi ıtermelep, aǵa-jeńgesiniń otaýyna alyp kirdi.
– Sen endi boıjettiń, qarǵam. Myna kisiler saǵan úki taǵýǵa kelip otyr. Ne deısiń? Qarsylyǵyń bar ma? – dedi qyzynyń betine qadala qarap.
– Joq, – dedi Sháıi júzin taıdyryp.
– Aqylyńnan aınaldym! – dedi sheshesi betine shapshyp shyǵa kelgen shattyqtan nurlanyp.
...Tileýliniń úıi dereý toıǵa daıyndyqqa kiristi. Biraq toı qamymen jármeńkege baryp qaıtqan Aǵyntaı asa jaısyz habar ákeldi: orys ulyq Jámeńke, Uzaq bastaǵan albannyń sóz ustar on shaqtysyn aqyldasamyz dep aldap shaqyryp alypty da, Tazabek batyrdyń nemeresi Áýbákirdi de, sonaý Asydaǵy Qyzylbórik bolysy Serikbaıdy da solarǵa qosyp qamap tastapty.
– Qazaqtyń basyna qara kún týǵan eken, – dedi Tileýli álgini estigende qabaǵyn túıip. – El bedeldilerin aldyn ala tutqyndaǵany – olardyń úlken aram iske aldyn ala daıyndalǵany.
Kelin atanatyn kúnin asyǵa kútip júrgen Sháıi, eki keshtiń apaq-sapaǵynda Tazabek jetip kelgende, tiksinip qaldy. Tutqynda jatqan albandardyń aǵaıyn-týystary olardy qutqaryp alý úshin, erteń jármeńkege shabýyl jasamaqqa bekinipti. «Tileýli men Aǵyntaı sol kópke qosyla ma eken?» – depti Ómiráli.
Túnere tómen qarap biraz otyrdy da,
– Jaraıdy, – dedi Tileýli basyn ızep. – Baramyz.
Tazabek keterinde Sháıi jaqqa qıpaqtap qaraǵyshtaı berdi.
– Jibekjan! – dedi Júzik qaıynsińlisine sybyrlap. – Saǵan aıtary bar sıaqty, shyqsańshy!
Sóıtti de, Sháıini dalaǵa jetektep shyǵardy. İle-shala tysqa Tazabek te shyqty.
– Sháıken! – dedi Tazabek erkelete qolynan tartyp. – Myna alasapyran zaman tamashalatyp toı jasatatyn emes, eger sen renjimeseń, alyp qashyp úılensem, qaıtedi? Uıat bola ma?
– Búgin be?
– Joǵa, ózimiz kelisken kúni.
– Ol qashan?
– Ony Júzikpen keliseıik.
– Meıli.
Jigittiń qýanyp ketkenin úninen ańǵardy.
– Sháıken! – dedi tolqyp. – Aman bolsam, qabaǵyńa kirbeń túsirmespin, janym!
– Aman bolýǵa tyrys!
– Tyrysam, janym. Sen úshin aman bolýǵa tıispin men. Kelshi, qushaqtaıynshy!
– Keıin. Anaý qarap tur, – dedi teris qaraǵansyp turǵan Júzikti kózimen nusqap.
– Jaraıdy, janym. Habaryn ózim aıtam.
Úkisi taǵylyp, ata-anasy men ata-enesi quıryq-baýyr jesken soń, Sháıi ózin Tazabektiń zańdy qalyńdyǵy sanaǵan jáne onyń endi uryn kelýge de qaqysy baryn biletin, sondyqtan sózin jyqpaı, sonshalyq qýantqanyna ózi de marqaıyp qaldy.
Tazabek ketken soń Aǵyntaı ákesine kelip:
– Jáke, erteń men-aq baryp qaıtaıyn da. Shoqpar men soıyldan basqa qarýy joq qazaq myltyqty orysqa ne isteı alamyz? – dedi tekemettiń shetine otyryp jatyp. – Qartaıǵanda birdemege ushyrap qap júrersiń.
Sháıi ákesiniń jaýabyn demin ishine tartyp kútti. «Barmaı qalsa, qaımyqqany», – dep oılady.
– Balam, – dedi Tileýli balasynyń betine qyryn qarap otyrǵan qalpyn buzbaı. – Seni aman saqtaý úshin men ólsem, sheıitpin. Ata-babamyz ejelden urpaǵy úshin ózin qurbandyqqa baılaǵan. Ol dástúrdi buzyp, qarabet bolar jáıim joq. Al sen beride áke-shesheń men bala-shaǵańdy, áride elińdi qorǵaýǵa mindettisiń. Sondyqtan sózdi qoı da, qaıyńnan kesip ekeýmizge eki bos moıyn shoqpar jasa. Ne kórsek te elmen birge kóremiz. Óıtpesek, ant urady, balam. Aıtqan joq pa Ómekeń túneýgúni alban basshylarynyń qalaı ant etkenin?!
Bul sózden soǵysqa daıyndyqty sezgen Sháıi sheshesine úreılene qarady, biraq sheshesi úndemedi. Óıtkeni dál qazir erkekterdi bul joldan aınytý «Qyrylsa, halyq qyryla bersin, ózderiń aman bol» degenmen barabar-dy.
Ákesi men balasy áli keppegen bos moıyn shoqpardy taqymdaryna qysyp, tańerteń Qarqaraǵa attandy. Sol ketkennen ekeýi tún aýǵansha oralmady. Úı ishin úreı bıledi. Árkim oıymen ár kúdikti qýalap, biraq ony bir-birine aıtpaı kúrsinedi. Úshinshi kúni tań ata Aǵyntaıdyń jalǵyz ózi kelip attan túsip jatqanyn áýeli Sháıi kórdi de, tyrp ete almaı turyp qaldy, al Ájiken kórgen zamat daýys sap qoıa berdi:
– Qulynym-oý, ákeńdi qaıda tastap keldiń? – dep, súrine-qabyna ulyna qaraı umtyldy.
– Apa, Jákem aman, – dedi Aǵyntaı tórge otyryp jatyp.
Alakóleńkede aǵasynyń kózi Sháıige isińki kórindi. Jylaǵany anyq. Birden aıta salmaı, aldap otyr dep oılady.
– Aman bolsa, qaıda endi ákem?
– Tazabekterdikinde.
– Jaralanyp qaldy ma? – dedi sheshesi shoshyna joramaldap.
– Ómekeń oqqa ushty, apa.
– «Oqqa ushqany» qalaı? Aman ba?
Aǵyntaı basyn shaıqady.
– Jármeńkege qaraı qozǵala bergenimizde, qarsy aldymyzdan tars-turs myltyq atyldy. Ákem, men, Tazabek pen Ómekeń – bárimiz qatar kele jatqamyz. Ómekeń attyń jalyn qusha jyǵyldy. Tazabek ekeýmiz eki jaqtap súıemeldep úlgerdik. Biraq bylaı alyp shyqqan soń qarasaq, oq omyraýynan tıipti.
– Alda qudaı-aı, endi káıttik?! – dedi Ájiken shoshyna sasyp.
«Endi káıttim?» degen saýal Sháıini de qınap tur edi.
