«Uly Dala eli», «Qazaq eli», «Máńgilik el» degen kıeli uǵymdar talaıly tarıhynda basynan qıly qıyndyqty ótkergen qazaq halqynyń buryny men búgininen habar berip turǵandaı.

Elbasymyz táýelsizdigimizdi alǵannan bastap «Tutas túrki eli» ıdeıasynan «birtutas Túrkistan» ıdeıasyna deıingi babalarymyzdyń izgi armandaryn iske asyrý nıetimen «Túrki birligi» ıdeıasyn aıtyp keledi.

Kóne túrkiler ańsaǵan Máńgilik El – búgingi qazaq memleketi. Ejelgi Uly dalanyń murageri, ultyn súıetin perzent,qundy dástúrlerdiń mırasqory retinde qazaq eli basshysynyń «Máńgilik El» ıdeıasyn jańǵyrtýy – zańdylyq ári perzenttik paryz.

Ult jasampaz bolý úshin ultty uıytatyn uly ıdeıa qajettiligin bolmysymen sezinetin, maqsatsyz eldiń tarıh kóshine ilesýi neǵaıbyl ekenin tereńnen paıymdaıtyn Elbasy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqyna kezekti Joldaýynda «Máńgilik el – ata-babamyzdyń san myń jyldan bergi asyl armany ekenin barlyǵymyz bilemiz. Ol arman álem elderimen terezesi teń qatynas quratyn, álem kartasynan oıyp turyp oryn alatyn táýelsiz memleket ataný edi. Ol arman turmysy baqýatty, tútini túzý shyqqan, urpaǵy erteńine senimmen qaraıtyn baqytty el bolý edi. ...Endigi urpaq – máńgilik qazaqtyń perzenti. Endeshe, qazaq eliniń ulttyq ıdeıasy – Máńgilik el», – dep eldi eleń etkizgen«Máńgilik El» ıdeıasyn jarıalady.

Tarıhqa taǵzym jasap, babalardyń uly isterin ulyqtaý – memlekettilik uǵymynulttyq ıdeologıanyń altyn qazyǵynaaınaldyrý. «Memlekettilik» uǵymy memlekettik qurylym ǵana emes, memlekettilik – ár memlekettiń damýy men qyzmetin uıymdastyrýǵa qajetti ıdeıalar men kózqarastardyń tutas júıesi. Demek, «Máńgilik El» ıdeıasy – ulttyq-memlekettik ıdeıanyń irgetasy, eldiń bolashaǵyna qyzmet etetin jasampaz ozyq oı.Bir kezderi dúrkiregen Kóktúrikter ımperıasy tý etip, Tonykók negizin qalaǵan, Máńgi el qundylyǵy búgin, mine, osylaısha Qazaqstan memleketiniń túp qazyǵy – ulttyq ıdeıasyna aınaldy.

2015 jylǵy 11 qyrkúıekte Astanadaǵy saltanatty jıynnan bastalǵan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıli merekesi ejelgi memlekettigimizdi dúıim elge pash etti. Sáni men máni úılesken torqaly toı eldigimiz ben bereke-birligimizdiń, jarqyn bolashaǵymyz ben máńgilik muratymyzdyń búkilhalyqtyq alamanyna aınalyp, barsha qazaqstandyqtardy, jalpy respýblıka jurtshylyǵyn bir serpiltkeni aıan. Elbasynyń osy jıynda: «Qazaq handyǵy budan bes jarym ǵasyr buryn ǵana shańyraq kóterse de, Eýrazıanyń uly dalasynda ornaǵan arǵy dáýirdegi saq, ǵun, úısin memleketteriniń, bergi zamandaǵy Uly túrik qaǵandyǵy, Deshti Qypshaq pen Altyn Orda memleketteriniń zańdy murageri boldy», – dep aıtqan tujyrymy ondaǵan jyldar boıy qıanatqa ushyrap, kómeskilenip kelgen tarıhı aqıqatqa shamshyraqtaı jaryq shashyp, tarıhshy-ǵalymdardyń tıanaqtaıtyn tuǵyrnamasyna aınaldy.

Halqymyzdyń bereke-birligin pash etip, mereıin tasytqan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq merekesi qazan aıynda qasıetti Taraz tórinde úlken tabyspen, sharyqtaǵan kóńil-kúımen túıindeldi. Alǵash ret «qazaq» ataýymen ejelgi ordamyzdyń shańyraǵy kóterilgen kóne Taraz jerinde memleket basshysynyń qatysýymen «Qazaq handyǵy» monýmenti boı kóterdi. Qazaq handyǵynyń negizin qalaǵan aıbyndy handar Kereı men Jánibek qos qaptaldaǵy taqta otyryp, ózderine ystyq iltıpat kórsetip jatqan urpaqtaryn eldiktiń merekesimen quttyqtap turǵandaı áser qaldyrady.Án áýeletip, shashýlar shashqan halyq kóńili – jaımashýaq. Taraz tarıh besiginde terbelgendeı tebirenip, 17 elden kelgen qonaqtardy tarıhı toı qyzyǵy tamsandyrǵany anyq.

Eleń etkizgen erekshe qubylys– Qytaıdyń Sıan qalasynan shyǵyp, bir jyldan asa jol júrgen qazaq-qytaı dostyǵynyń jarshysyndaıkerýenniń dál toı bolyp jatqan kúni Taraz qalasyna kelýi. Ótken zamannyń elesindeı bolyp, júk artqan 136 túıe, 8 at-arba men 100-den astam qaraýyly bar kerýenniń burynǵy babalarymyzdyń júrgen jolyn jańǵyrtyp, sapar sońyn Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toılap jatqan kóne qalada túıindeýi – torqaly toıǵa shashylǵan shashý men tartylǵan tartýdyń tóresi.

Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy – tarıhqa taǵzym ǵana emes, qazaqtyń jańa sapaǵa kóterilýiniń mańyzdy mejesi, ult urpaqtaryna oı salyp, otanshyldyǵyn tereńdetýdiń, azamattardyń júregine memleketshildik sezimin uıalatýdyń jańa bir múmkindigi boldy.

Kóptiń biri bolyp tasada qalmaı, damyǵan, yqpaldy memleket qurýǵa umtylý – eldigimizge syn, ultymyzdy álemge tanytýdyń múmkindigi, qazirgi urpaqtyń asyl muraty. Óıtkeni, álemdik qaterlerge tótep bere alatyn  qýatty memleket qana ómirsheń el bolatyny qazir eshkimge qupıa emes.

Ǵajap izdenis ǵalamat jańalyq jasaıtynyn dáleldegen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaev «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýyndaqazaqstandyq joldyńkeleshekte qalaı kemeldenetinin, eń bastysy qandaı el qurýmen tıanaqtalatynyn túsindirip, jańa dáýir kelbetin sózben somdap jetkizdi.

Álemniń eń bedeldi jıyny – Birikken Ulttar Uıymynyń mereıli 70 jyldyq sesıasyndaElbasymyzdyń ana tilinde ún qatýy eldi bir serpiltkeni aıan.«Máńgilik eldiń»ulttyq tili asqaqtasa,ulttyń abyroıy asqaqtaıtynyn Ult kóshbasshysy osylaı dáleldedi. Til – memlekettiliktiń kepili bolsa, eli máńgi, ulty myqty bolatyny anyq.

Rýhy berik, armany asqaq eldiń azamattaryózine senedi, ózgeni syılaıdy,basqamen sanasady, jaqsysyn úırenedi.Sondaı azamattar naǵyz patrıot bolady, óz elin, jerin, Otanyn súıedi, halqynyń tilin, dástúrin, mádenıetin, tarıhyn biledi, qadirleıdi.Sony baǵalap, úlgi alatyndar kóbeıse...

«Máńgilik el» – Táýelsizdik alǵannan keıin qalyptasqan, myńjyldyq máni bar jalpyulttyq, fılosofıalyq ıdeıa. Kóregen handarymyz ben dana bılerimiz, Alash arystary elin qaıyrymdy qoǵamǵa, qazaq jerin jaıly mekenge, Jeruıyqqa aınaldyrýdy arman etip, sol úshin janyn da aıamaǵany tarıhtan belgili.

Kópultty ári kópdindi Qazaqstannyń alǵan asýlary men jetken jetistikteriniń bastaýy – beıbitsúıgish halqymyzdyń aq-adal peıili men  qonaqjaılylyǵy, tózimdiligi men eńbekqorlyǵy, elimizdi mekendeıtin túrli ult ókilderiniń qazaqtyń dástúrli qundylyqtaryn qadirlegen dospeıildiligi. Sondaı-aq, júz otyzǵa jýyq ulttar men on segiz konfesıalyq top ókilderiniń bereke-birligi jarasyp, yntymaqtasa ómir súrýi – elimizdiń beıbitshilik pen kelisimdi saqtaý jolyndaǵyutymdy saıasaty men aýqymdy eńbekteriniń jemisi.

Elbasymyz «Jer betinde myńdaǵan ulttar men ulystar bar. Biz – derbes memleket qurý baqytyna ıe bolǵan 193 ulttyń birimiz. Basqa baqyttyń qonýy – bir bólek, sol baqytty baǵalaı bilý – bir bólek.

...Táýelsizdik – tarıhtyń syıy nemese búgingi býynnyń menshigi emes. Ol – ótken babalardyń aldyndaǵy qasıetti borysh jáne keleshek urpaqtyń aldyńdaǵy zor jaýapkershilik. Biz Táýelsizdigimizge táý etip, táýbe dep, Táýekelmen bolashaqqa bet túzep kelemiz. Biz búgin Uly tarıhymyzdyń taǵy bir shebinen senimdi ótip kelemiz», – degen edi.

Ata-babamyzdyń san ǵasyrlar boıy armany, búgingi urpaqtyń aqıqaty bolǵan qasıetti táýelsizdigimizdi, eldigimizdi saqtap, damyǵanelderdiń qataryna qosylý – Máńgilik el bolýdyń nysany. Keleshek urpaqtyń jarqyn bolashaǵy úshin árqaısysymyz ortaq qundylyqqa úlesimizdi qosýymyz shart.

Babalar armany bolǵan táýelsizdikke qol jetkizgen soń, ony saqtap qalý úshin el ishindegi alaýyzdyqqa jol bermeıtin birtutas ıdeıa, alǵa jeteleıtin baǵyt-baǵdar, maqsat-murat bolý kerek. Aldyna asqaq maqsattar qoıatyn, tili men dinine berik, jastary alǵyr, rýhy bıik, jaqsylyqqa jany qushtar, erteńine senimmen qaraıtyn halyq qana tarıhta «Máńgilik el» bolyp qalatyny anyq.

«Máńgilik el» ıdeıasy – halyqtyń múddesine, qoǵamdaǵy tynyshtyq pen yntymaqtastyqqa qyzmet etetin, baǵyty men baǵdary anyq jol, beıbitshilik pen kelisimdi, ultaralyq tatýlyq pen tózimdilikti saqtap, syndarly sátterden súrindirmeıtin uly murat.

Burynǵy-sońǵy bilimdarlardyń paıymdaýynsha, eldi ilgeri súıreıtin ıdeıa memlekettik sıpat alyp, qoǵam músheleriniń kóńilinen shyǵýy úshin negizgi eki talap oryndalýy tıis eken.

Onyń birinshisi – sol memlekette ómir súrip otyrǵan halyqtyń bolmysymen, maqsat-múddesimen tolyq sáıkes kelýi;

Ekinshisi – memleket tarıhymen sabaqtasyp, uzaq merzimder boıy sol qoǵamda qalypty, jetekshi ıdeologıalyq máni bolýy.

Uly qaǵanat qurǵan túrkiler osy eki qaǵıdany da ustanǵan eken.

Qazaq halqyTúrki qaǵandary men Qazaq handarynyń, Abaı men Alash qaıratkerleriniń izgi armany bolǵan ulttyq ıdeologıany qalaǵandyqtan, «Máńgilik El» ıdeıasyn tý etip kóterý qajettiligin sezindi.

Qazaq eliniń búgingi basty maqsaty –birligi jarasqan, ekonomıkasy myǵym,áleýeti joǵary, básekelestikke qabiletti, aldyńǵy qatarlyotyzdyqqa ený. Qazaqtyń birtýar perzenti Nursultan Ábishuly táýelsizdik alǵan kúnnen bastapqundylyqtarymyzdy qadirlep, asylymyzdy ardaqtaýǵa úndep keledi. Búkil álem qyzyǵa qaraıtyn eldegi tynyshtyq pen turaqtylyq, ekonomıkalyq damý, ultaralyq tatýlyq – halqymyzdyń salqynqandy sabyrlylyǵy men Elbasymyzdyń syndarly saıasatkerliginiń jemisi.

Memlekettiń tiregi – halyqtar dostyǵy, el birligi, qoǵam tutastyǵy. Osy úsh tuǵyr bekem bolsa, Máńgilik eldiń shańyraǵy bıik, keleshegi kemel.

«Máńgilik el» – kemel keleshektiń jobasy, sondyqtan onyń urpaqtar sabaqtastyǵyna ulasatyny málim. Uly Dala eliniń ǵalamat tarıhy men qaıtalanbas qundylyqtaryn urpaqqa ulaǵattap, úlgi bolatyndaı ıgi ister atqarý – búginge mindet, keleshekke – amanat.

«Máńgilik El» ıdeıasyn iskeasyrýdy bastaý baqyty búgingi urpaqqa buıyrsa, babalardyń aldyndaǵy qaryzymyz ben balalardyń aldyndaǵy paryzymyzdyń oryndalǵany. Qazaqstan álemdegi alyp elderdiń qatarynan óz ornyn alsa, álemge tanylǵan eldiń órenderi el men jerdiń ıesi bolatyndaı namysty bolyp jetilse, ulttyq dástúrli qundylyqtarymyz joǵalmaı, urpaqtan-urpaqqa berilip otyrsa, «Máńgilik el» bolashaǵy baıandy, keleshegi nurly bolary aıqyn.

Qazaq handyǵyn qurǵan babalar taǵylymy, Uly Jeńiske jetkizgen atalar erligi, eldi biriktirýshi kúsh – «Máńgilik el» ıdeıasy jańa Qazaqstandy tyń serpiliske bastap, arman aqıqatqa aınalsa, keleshek urpaqty izgi nıetterge jetelep, otanshyldyq rýhyn kúsheıte túsetini anyq.

Otanshyldyq – eldikti, memlekettilikti sanaly túrde seziný, óz eliniń bostandyǵy men Táýelsizdigin qorǵaý, Otanynyń tarıhyn qurmettep, óziniń adal eńbegin týǵan eliniń gúldenýine arnaý. Jastardyń sanasynda shynaıy patrıottyq sezim men Otanyna degen adaldyqty qalyptastyrý – qazir burynǵydan da ótkir, ózekti másele. Parasatty qoǵam qurý úshin jastardyń boıyndaǵy ultjandylyǵyn sharyqtatý – árbirimizdiń qasıetti paryzymyz.

«Patrıotızm – Otanǵa, memleketke degen súıispenshilik, jeke adamnyń aman-saýlyǵy, óziniń memleketke táýeldi ekenin moıyndaý, ıaǵnı patrıotızm degenimiz memleket degen uǵymdy, onyń jeke adammen barlyq jaǵynan ótkeni men búgingi kúni jáne bolashaǵymen qarym-qatynasyn bildiredi», –  deıdi qazaqtyń birtýar perzenti B. Momyshuly.

«Qazaqstandyq patrıotızmniń» ereksheligi – tek qazaqtardyń ǵana emes, keń-baıtaq elimizdi mekendeıtin barlyq ult pen ulys ókilderiniń tileginiń ortaq bolýy, ózi mekendep otyrǵan eldiń taǵdyryna alańdap, janashyrlyq jasaýy. Otanshyldyq – jerge degen ińkárlik, halqynyń jetistigi men elińniń ıgiligine qýana bilý, ol – úzdiksiz tárbıeniń nátıjesinde sanada birtindep qalyptasatyn uly sezim. Qazaqstandyq patrıotızm ón boıyna rýh pen namysty jınaqtasa, keleshegimiz kemel, urpaǵymyz alǵyr bolary haq.

Calıha Dýanaeva,

Qazaqstan Respýblıkasy Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi

Din isteri komıtetiniń Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń ǵylymı hatshysy