Álemdik ekonomıkanyń qazirgi betalysy qandaı, búgingi tańda birqatar elderde kórinis taýyp otyrǵan daǵdarystyq jaǵdaı qanshaǵa deıin sozylady degen sıaqty saýaldardyń kóptegen adamdardy tolǵandyrary anyq. Olaı bolsa, qoǵamda ómir súrip, nápaqasyn ónikti eńbekten taýyp júrgen kez kelgen jandy alańdatatyn osynaý ózekti máselege oı júgirtip kórgenniń esh artyqtyǵy joq.

Álemdik ekonomıka kim-kim de utylysqa shyǵatyndaı damý fazasyna enip otyr, delingen eken belgili ınvestor Bıll Gross­tyń ınvestısıalyq paraqshasynda. Osy oraıda bul kisiniń 2014 jylǵa deıin eń iri oblı­gasıalyq RİMKO qoryn basqarǵanyn, qazir­gi ýaqytta Qańus Capital-ǵa basshylyq jasaıty­nyn eske sala ketken jón. Qarjygerdiń paıym­daýynsha, álemdegi nesıeleýdiń ósý qar­qy­nyna taldaý jasaý arqyly tuıyqqa tirelý­shilik ahýalyn jaqsy ańǵarýǵa bolady.

Birden aıta keteıik, B.Gross óziniń oı-paıymdaryn nesıeleý isiniń qazirgi jaǵdaıyna súıene otyryp órbitedi. Óıtkeni, qandaı da bolsyn jumysty alǵa bastyrý úshin nesıe qarjylarynyń qajet bolatyndyǵy belgili. Demek, nesıe degenimizdiń ózi qazirgi zamanda ekonomıkany damytýshy negizgi quraldardyń biri retinde kórinis tabady. Sonymen, belgili qarjyger ne deıdi?

Ol 2000 jylǵa deıin nesıeleýdiń ortasha jyldyq ósiminiń 9 paıyzdan joǵary bol­ǵanyna, al qazirgi ýaqytta onyń 4 paıyzdan da tómendep ketkenine nazar aýdarady. Nesıe degenimiz júıeniń jumysyn qyzdyra­tyn munaı men otyn, al eger júıe nesıeniń jetkilikti dárejede ósýin qorlandyrýǵa qaýqarsyz bolsa, onda naqty ekonomıkalyq ósim tunshyǵa bastaıdy nemese tipti keri qaraı ketedi, dep jazady Bıll Gross.

Onyń pikirinshe, kelesi bir problema nesıelik qarjylar aınalymy shapshań­dyǵynyń baıaýlaı túsýi bolyp tabylady. Óıtkeni, tólengen nesıelerdiń jyldam aınalymda bolýy kredıtorlar úshin nesıeleý kólemin kóbeıtip, ekonomıkany ulǵaıtýǵa múmkindik berer edi. Ázirge ondaı múmkindik kózge uryp turǵan joq.

Aqsha aınalymynyń jyldamdyǵyn art­tyrý úshin sońǵy jyldary ortalyq bankter paıyzdyq mólsherlemeni tómendetti, biraq qazirgi kezde ol nólge taıap qaldy, deıdi qar­jy­ger. Ótimdiliktiń tómendeýi saldarynan jańa qýattar qurý isine ınvestısıa salýǵa da eshk­im qulyqty emes. Osydan kelip búginde qar­jy salatyn jer de qalmaǵan syńaıly. Al ol álem­dik deńgeıdegi stagnasıa qaýpin týyndatady.

Qarjyger bolashaqta keńinen óris alý yqtımaldyǵy zor óndiristi robottandyrý sharasyn da kelesi bir kúrdeli problema retinde atap kórsetedi. Onyń paıymdaýynsha, mundaı qadamnyń ózi jumyssyzdyqtyń ósýine aparyp soqtyrmaq. Osydan kelip álemdik ekonomıkanyń oılaǵandaı dárejede damymaýy jaǵdaıynda tutynýshylyq sura­nystyń quldyraý kórinisi oryn alady.

Keıbir sarapshylar muny óndiristik qatynastar men óndirgish kúshterdiń arasynda paıda bolǵan qarama-qaıshylyqtar retinde túsindirip, qazirgi ekonomıkalyq modeldiń kúıreıtindigi jáne jańa modelge kóshý qajettigi esh kúmán týǵyzbaıdy degen boljam aıtady. Sonymen birge, rynoktardyń «taýsylyp» qalǵandyǵy týraly aıtýdyń ózi tańǵalarlyq jaıt degen de kózqarastar bar. Ondaılar búgingi tańda adamzattyń úshten ekisiniń kedeıshilik jaǵdaıynda ómir súrip jatqanyn alǵa tosa otyryp, eger olardy álemdik sharýashylyqqa tartyp, óndirýshiler jáne tutynýshylar jasasa, onda, sóz joq, jańa rynoktar paıda bolady degendi kóldeneń tosady. Soǵan sáıkes aqshany qaıda salý kerek degen problema da óz sheshimin tappaq.

Qazirgi daǵdarys Jer turǵyndary úshin óte jaman jaǵdaıda aıaqtalýy múmkin, deıdi Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynas­tar ınstıtýtynyń halyqaralyq qarjylar kafedrasynyń profesory Valentına Katasonova. Onyń aıtýyna qaraǵanda, qazirgi kezde álemde aqshaǵa degen suranys meılinshe quldyrap barady, óıtkeni ol shamadan tys artyq shyǵarylýda. Máselen, taýar artyq óndirilgen shaqta baǵa qulaıdy, al aqsha artyq shyǵarylar bolsa, paıyzdyq mólsherlemeler quldyraıdy. Qazirdiń ózinde kóptegen bankter depozıtter boıynsha keri stavkalarǵa ıe, al keıbir bankter bank operasıalary boıynsha keri mólsherlemelerge dýshar bolyp otyr. Jaqynda Danıa men Belgıanyń keıbir komersıalyq bankteriniń ıpotekalyq nesıelerdi keri stavkamen bergendigi týraly sensasıa tarap úlgergen kórinedi. Bul oqıǵanyń ózi birqatar sarapshylar tarapynan aıaq astynan paıda bolǵan absýrd teatry retinde baǵalanýda.

Osyndaı keleńsiz jaıttardyń sońy boryshtardyń artýyna aparyp soqtyrýda. Bútindeı alǵanda álem boıynsha ol İJÓ araqatynasynda 2008 jylǵy daǵdarys qarsańyndaǵydan joǵary bolyp tur. Búgingi kúni Amerıka Qurama Shtattarynda qaýipti ahýal qalyptasqan. Al Eýropadaǵy jaǵdaı odan beter shıelenisti kúıde. Qytaıdyń da boryshy óte úlken.

Mine, osy tárizdes óz pikirlerin ortaǵa sala kelip, reseılik ǵalym qarjy daǵdarysynyń úshinshi tolqynynyń bolaryna esh kúmán joq degen oıyn da jasyrmaı jetkizedi. Onyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaıdan aýyr zardaptarsyz shyǵýdyń bir ǵana joly bar, ol úshin ár el ózge emes, óz ekonomıkasyna jumys isteýleri kerek.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, kelesi bir túıtkildi másele – robottandyrýdyń keń etek jaıýyna baılanysty jumyssyzdyqtyń ósýi. Bul problemany qalaı sheshýge bolady? V.Katasonova taıaýda Shveısarıada sózsiz bazalyq tabys týraly referendým bolyp ótkenin aıta kelip, onyń negizgi ıdeıasy el­diń árbir azamaty jumys isteıtinine nemese istemeıtinine qaramastan 2500 shveısar frankin alyp turýy kerek degenge kelip saıǵanyn aıtady. Degenmen, jurttyń kóp­shiligi mundaı sharaǵa qarsy bolǵan. Ondaı adam­dardyń oılaryn túsinýge bolady: dúnıed­e tegin jatqan eshnárseniń bolmaıtyny sıaq­ty, óıtkeni jaǵdaıda sózsiz tabysty jumys istep júrgenderdiń esebinen tóleýge týra keler edi. Qazirgi álemdik model adamzatty jumyssyzdyq pen jappaı ashtyqqa alyp kele jatyr degen kózqaras ta, mine, osyndaı sebepterden boı kórsetip otyr. Osy turǵydan kelgende, ıaǵnı jumyssyzdyqty ulǵaıtatynyn eskere kelgende Shveısarıa usynyp otyrǵan modeldiń de kemshilikteri joq emes.

Deı turǵanmen, taǵy bir reseılik ǵalym Borıs Pıvovar búkil álemdik aýqymda nesıeleý isi tuıyqqa tireldi dep aıtýǵa áli erte degen oıdy da ortaǵa salady. Aıtalyq, damýshy elderde nesıeleý úderisi áli óziniń shyrqaý shyńyna jetken joq. Úndistanda nesıeleý isi áli kúnge deıin sharana kúıin­de dese de bolady eken. Bul elde kóptegen adamdardyń óz tutyný jaǵdaılaryn art­tyrýǵa nemese bıznesti damytýǵa qarjy quraldaryn alýǵa tipti múmkindikteri de joq. Kerek deseńiz, Reseıdiń ózinde de bız­nesti nesıeleý isin eselep arttyrýdyń mol alǵysharttary bar. Sondyqtan nesıeleý isi barlyq jerde birdeı tuıyqqa tireldi deýge ázirge erterek. Ondaı jaǵdaı búginde tek AQSH-ta ǵana qalyptasyp otyr. Óıtkeni, olar bul «mindettiń» sharyqtaý shegine jetken. Odan arǵy jerde tek quldyraýdy, kúızelisti, resessıany ǵana kútýge bolady. Tipti, Eýropanyń da keıbir elderinde nesıe berýdi arttyrarlyq jaǵdaılar bar.

B.Pıvovardyń jappaı robottandyrý úderisine qatysty da óz ustanymy joq emes. Eger robottehnıka ozyq salaǵa aınalar bolsa, osyǵan deıin tarıhta talaı ret bolyp kelgendeı, keıbir mamandyqtar­dyń joıylyp ketetini ras. Biraq olardyń ornyn­a jańa mamandyqtar paıda bolmaq­shy. Tipti, deıdi ǵalym, búkil álemdi robottar­men qamtamasyz etý úshin óndiris, ǵylymı áleýet qajet bolady. Al búginde birde-bir el mundaı mindetti tolyq sheship shyǵa al­maıd­y. Osyndaı dáıekter keltire otyryp, ǵalym robottar álemde jumyssyzdyqty ósirip jiberedi dep qaýiptenýge áli erterek degen basý aıtady.

Qalaı degende de sarapshylardyń paıym­­daýlaryna qaraǵanda, álemdik eko­no­­mıka negizinen alǵanda áli de bolsa álsiz kúıinde qalyp otyr. Atap aıtqanda, ásirese eýroaımaqta baıaýlaýshylyq anyǵy­raq baıqalady. Ony Ortalyq jáne Shyǵys Eýropanyń damýshy rynoktarynyń ekono­mıka­lyq ósimine teris yqpal etip otyrǵan Ýkraınadaǵy daǵdaryspen baılanystyrýǵa bolady. Máselen, Avstrıa banki geosaıası shıelenistiń saldary taıaýdaǵy toqsandarda eýro aımaǵyndaǵy jaǵdaılardyń damýyna óz áserin tıgizetin bolady dep málimdeme de jasaǵan kórinedi. Keıbir boljamdarǵa qaraǵanda, Ortalyq Eýropada neǵurlym oń sıpat­ty perspektıva baıqalǵanymen, Balkan túbegi aımaǵynda damýdyń múlde teris sıpatqa ıe bolýy da múmkin.

Eger sózimizdi tıanaqtar bolsaq, álemdegi ekonomıkalyq ahýal týraly boljamdar men keıbir naqty jaǵdaılar, mine, osyndaı. Ózimiz joǵaryda keltirilgen pikirler­den ańǵarǵanymyzdaı, búkil planetanyń qarjy júıesi kúrmeýi sheshilmesteı qıyn túıinderge tap bolyp otyr dep qara aspandy tóndirýshilerdiń ózderi de erteńgi kúnniń dál qandaı bolaryn dóp basyp aıta alar emes. Olaı bolsa, «Júgirgen jetpes, buıyrǵan ketpes» dep ata-babalarymyz aıtqandaı, keleshegimizdiń kemel bolaryna degen berik senimmen eseli eńbek etkennen ózge tıimdi jol joq. Joǵaryda ózimiz júgingen sarapshylardyń oı-pikirleriniń toqeteri de, túptep kelgende, osyǵan kelip saıady.

Seıfolla SHAIYNǴAZY,

«Egemen Qazaqstan»