Kóshi-qon saıasatyn júzege asyrýda tyń kózqarastardyń qajet degen pikirdi ustanǵan Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashev «Aıqyn» gazetiniń tilshisine bergen suhbatynda shettegi qazaqty elge oraltýdyń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Suhbatty oqyrman nazaryna usynamyz.   – Talǵat Asyluly, el arasynda da, Úkimette de sońǵy kezde kóshi-qon qaǵıdalaryna engiziletin jańa ózgerister jaıynda jaǵymdy pikirler aıtyla bastady. Suhbatymyzdy qazaq úshin árkez ózekti bolyp kelgen bul úderis nege toqtap qalýǵa deıin bardy degen suraqtan bastasaq... – Sońǵy jyldary kóshi-qon má­se­lesinde kóptegen kemshilikter men ol­qylyqtardyń oryn alǵany ras. Munyń bári aınalyp kelgende kóshi-qon­dy bızneske aınaldyrǵan bir oń­baǵandardyń, saladaǵy ábden asqynǵan jemqorlyqtyń nátıjesi edi. Olardyń maqsaty – alys­taǵy aǵaıyndy Atajurtqa tıimdi qonystandyrý emes, osy iske mem­leket tarapynan bólinip jatqan mol qarjyny talan-taraj etip, óz múddelerine paı­dalaný boldy. Bul máselege jaýapty adamdar «eldiń obalyna qalam-aý, kó­shi-qon toqtap qalsa ne bolady?» dep oı­lanǵan joq. Sonyń saldarynan mem­lekettiń mıllıondaǵan qarjysy jeke adamdardyń jemsaýyna túsip, el úshin esh­qandaı paıda ákelmedi. Kóshi-qon mekemelerindegi qyzmetkerler Qytaı, Mońǵolıa, Ózbekstandaǵy aǵaıyndarmen sybaılasyp, Qazaqstanǵa kóship kelmegen adamdardyń atyna rásimdep, qanshama qarjyny jep qoıdy. Tipti Memleket basshysy kóshi-qondaǵy tártipsizdikter men kemshilikterdi joıý jóninde tikeleı tapsyrma bergenin de bilesizder. Biraq Prezıdent «kóshti toqtatyńdar» degen joq qoı, «ony túzetińder, tártip or­natyńdar» dedi. Alaıda bizdiń bıliktegi «shash al dese bas alatyn» keıbireýler Elbasynyń tapsyrmasyn oryndaımyz dep, ýlap-shýlap, aıaq astynan zańnyń jańa jobasyn jasap, kóshti toqtatýǵa deıin bardy. Parlamentte Ekonomıka jáne búdjetti josparlaý mınıstri Erbolat Dosaev sol jobany tanystyryp, «oralmandarǵa bes jylǵa deıin azamattyq bermeý kerek» degen usynysyn aıtqan kúni men 31-arnaǵa suhbat berip: «Bul ne degen bas­syzdyq?! Iá, qatelikterdiń bar ekeni ras, túzeý kerek (sol kezde Jambyl, Soltústik Qazaqstan oblystarynda kóptegen bylyqtar ashylyp jatty). Aıyptylar jaýapqa tartylýy tıis. Biraq bir qumalaq bir qaryn maıdy shiritedi demekshi, birneshe ońbaǵannyń áreketi úshin kóshti toqtatyp, syrttaǵy búkil 5 mıllıon aǵaıynnyń kóz jasyna qalýǵa bolmaıdy» dep aıtqanmyn. Syrttaǵy aǵaıyn da sol kezde úlken alańdaýshylyq bildirip: «Bizdiń sengenimiz de, qorǵanymyz da Qazaqstan edi ǵoı! Sonda barar jer, basar taýymyzdyń qalmaǵany ma?!» dep ózderiniń biraz renishterin bildirgen...   – Ne desek te, Alla aqyryn bersin, qazir kóshi-qonǵa, syrttaǵy aǵaıynnyń Atajurtqa oralýyna degen kózqaras jaqsy jaǵyna qaraı ózgerip jatyr. Bul óz-ózinen bolǵan joq qoı. – Árıne! Tirshilikte esh nárse óz-ózinen bolmaıdy. Buǵan birinshi kezekte kóshi-qon salasyndaǵy Memleket basshysy belgilegen strategıalyq mindet, búkil halyq bolyp bildirgen qoǵamdyq pikir oń yqpal etti dep oılaımyn. Óıtkeni kóptegen qoǵamdyq uıymdar, tanymal qoǵam qaıratkerleri, aqyn-jazýshylar, shettegi aǵaıyndar, qarapaıym qatardaǵy azamattar pikir bildirip jatty jáne olar jerde qalǵan joq. Tipti TMD keńistiginde kórine bastaǵan saıası ahýaldyń da áseri bolǵan shyǵar. Osy jerde buqaralyq aqparat quraldarynyń qoǵamdaǵy orny men róli jaıynda da aıryqsha aıta ketkenim durys bolar. Sebebi barlyq qazaqtildi basylymdar, radıo men telearnalar ulttyq jáne memlekettik múddeler turǵysynan asa mańyzdy sanalatyn osy kóshi-qon máselesinde aıryqsha belsendilik tanytyp, tyńdar qulaq bolsa, árkimge de oı salatyn talaı qundy pikirler jarıalady. Buǵan bizdiń de qosqan úlesimiz qomaqty boldy dep anyq aıta alamyn. Biz elimizdegi eń iri jáne bedeldi basylymdar – «Egemen Qa­zaqstan», «Aıqyn» gazetterinde birneshe ret úlken-úlken maqalalar, suh­battar, arnaıy better uıymdastyryp, óz oı­larymyzdy ortaǵa saldyq. Qaýym­dastyqta birneshe ret dóńgelek ústel ót­ki­zip, ashyq pikirtalastar uıym­dastyrdyq. Osynyń bári úkimettegilerdiń qu­laǵyna jetken bolýy kerek. Ekinshi ja­ǵynan Elbasy da: «Men senderge tártip ornat degende, kóshti toqtatyńdar degem joq qoı! Mynalaryń ne senderdiń? Qatty ketip qaldyńdar» degen shyǵar, búgin kóshi-qon máselesinde Úkimet ta­rapynan jaǵymdy ja­ńalyqtar estile bastady.   – 20 mamyr kúni Parlament Májilisiniń Áleýmettik-mádenı damý komıtetinde «İshki jáne syrtqy kóshi-qon problemalary tý­raly» másele arnaıy qaraldy. Oǵan Siz de qatystyńyz. Qandaı usynystar aı­tyldy? – Biz kóshi-qonnyń eń mańyzdy túri – tarıhı Otanyna oralý maqsatyndaǵy kóshi-qon ekeni, ol týraly Qazaqstan Res­pýblıkasynyń «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańynda naqty atap kórsetilgenin aıttyq. Biraq elimizge eńbek kóshi-qo­nymen kelýshilerge qoıylatyn shart-talaptardy búgingi zaman talaptaryna saı qaıta qarap, jetildirý kezinde etnıkalyq, ıaǵnı oral­mandar kóshine eshqandaı zıan kelmeýi tıis. Óıtkeni kóshi-qonnyń bul túrleriniń árqaısysynyń zańmen be­kitilgen ózindik erekshelikteri, ózindik shart-talaptary bar. Órkenıetti elder kóshi-qonnyń bul eki túrine eki túrli kózqaraspen qaraıdy, eńbek kóshi-qo­nynyń talaptaryn barynsha qataıtyp, al etnıkalyq kóshi-qonǵa kerisinshe, erekshe jeńildikter jasap keledi. Osy turǵydan, bizde eńbek kóshi-qonynyń shart-talaptaryna ózgeris engizgende, oǵan etnıkalyq kóshi-qondy qosyp jiberý múldem aqylǵa syımaıdy. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta etnıkalyq kóshi-qonmen keletin oralmandarǵa qajetti jeńildikter tolyq jasalýy tıis.   – Órkenıetti elderdegi etnıkalyq kóshti uıymdastyrýdyń qandaı erek­shelikteri bar jáne olardy tájirıbege engizý úshin ne isteý kerek? – Damyǵan memleketter etnıkalyq kóshti eń aldymen shetelderde uıym­dastyrady. Iaǵnı atajurtqa qonys aýdarǵysy keletinder týraly aldyn ala málimet jınap, qujattaryn daıyndaıdy, azamattyq alý máselesin sheship, or­nalasatyn jerin, turatyn baspanasyn, isteıtin jumysyn anyqtaıdy. Osy má­selelerdiń bári sheshilgen soń, kóshirip ákeledi. Bizde bulardyń birde-bireýi aldyn ala sheshilmeıdi. Qazaqstanǵa qa­laı, qaıtip kóshýge bolady, qandaı ob­lystarǵa ornalasqan tıimdi degen má­selelerdi aldyn ala túsindirý ju­mystary múldem júrgizilmeıdi. Kóshi-qon me­kemeleri oralmandar óz kúshterimen she­karadan ótip, Qazaqstannyń bir óńirine turaqty tirkelgennen keıin ǵana olarmen jumys isteýdi bastaıdy. Oralmandar kóshine baılanysty qıyndyqtardyń kóbi osyndaı jaǵdaıdan týyndaıdy. Sondyqtan oralmandar kóshin eń al­dymen shetelderde uıymdastyrý qolǵa alynýy tıis. Buǵan zańdyq-quqyqtyq turǵyda tolyq múmkindik bar. Iaǵnı «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańda oralmandar kóshin shetelderde uıym­dastyrý Qazaqstan elshilikteriniń mindeti ekendigi atap kórsetilgen. Biraq bul jumysty júzege asyrý úshin sheteldegi elshilikterimizge áli kúnge arnaıy shtat, qajetti qarjy bólingen emes. Endi osy máseleni bir júıege túsirip, oralmandar kóp keletin elderdiń Tashkent, Nókis, Baıan-ólgıı, Bishkek, Úrimji sıaqty qalalarynda kóshi-qonnyń shaǵyn ókil­dikterin ashýdy oılastyrǵan jón.   – Bizde sońǵy jyldary ishki jáne syrtqy kóshi-qonǵa qatysty zań men erejeler, basqa da qujattar jıi ózgeretin boldy. Onyń ús­tine, sol ózgerister bireý qýyp bara jat­qan­daı atústi, asyǵys daıyndalady. Eń óki­nishtisi, kóshi-qon týraly zańnyń talaptaryn memlekettik uıymdar tolyq oryndamaıdy. Salada qordalanǵan túıtkilderdiń bir sebebi osynda jatqan joq pa? – Onyńyz ras. Kedenshiler óz ko­deksin, Salyq komıteti óz kodeksin, Kóshi-qon polısıasy óz qaýlysyn, tólem tóleıtin oryndar óz erejelerin bekitip alyp, jumystaryn sonyń negizinde atqarady. Eki ortada «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zań dalada qalady. Sondyqtan birinshi kezekte «Kóshi-qon týraly» zańnyń buljymaı oryndalýyn qolǵa alý kerek. Mysaly, búgingi tańda shetelden kelgen aǵaıynnyń eń qıyn máselesi – Qazaqstanda turaqty turýǵa ruqsat alý. Munyń sebebi mynada. Qa­zaqstan Respýblıkasynyń 13.06.2013 jylǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń zań shyǵarý aktilerine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańyna sáıkes, İshki ister mınıstrligi №523 buı­ryq shyǵarǵan. Bul buıryq boıynsha oralmandar turaqty turýǵa ruqsat alý úshin ózderi kelgen elden jazbasha ruqsat qaǵaz jáne sottalǵany ne sottalmaǵany týraly anyqtama ákelip, ony QR Syrtqy ister mınıstrliginiń Konsýldyq qyzmet de­partamentine kýálandyrýy qajet. Osy­ǵan baılanysty, mynadaı suraq týady: sońǵy on bes-jıyrma jylda Qazaqstannan shetelderge birneshe mıllıon adam kóship ketti. Osy adam­dardyń bári Qazaqstannyń úkimetine baryp, «biz shetelge kóshetin edik, jazbasha ruqsat berińder» dep talap qoıdy ma?! Nemese İshki ister mınıstrliginiń ta­baldyryǵyn tozdyryp, «sot­tal­ma­ǵanymyz týraly anyqtama ber» dep surady ma?! Joq, eshkim de Qazaqstannan mundaı qaǵaz suraǵan emes! Al eger sondaı talap qoıylsa, Qazaqstannyń úkimeti men İshki ister mınıstrligi bar jumystaryn jınap qoıyp, osynshama adamǵa jazbasha ruqsat pen sottalmaǵany týraly anyq­ta­many bere alar ma edi?! Ózge memleketter de Qa­zaqstanǵa kóshetin qazaqtarǵa mundaı anyqtama men jazbasha ruqsatty eshqashan bergen emes jáne bolashaqta da bermeıdi! Sondyqtan bul talapty joıyp, shetelderden keletin ulty qazaq aza­mat­taryna Qazaqstanda turaqty turý úshin ózderi kelgen elden jazbasha ruqsat qaǵaz ben sottalmaǵany týraly anyqtama ákelýdi talap etkendi toqtatý kerek. Bul – bir. Ekinshiden, Kóshi-qon me­kemeleri Qazaqstanǵa jańadan kelgen aǵaıynǵa «turaqty tirkeletin mekenjaıdy óziń taýyp kel, oralman mártebesin alatyn qujattaryńdy sodan keıin ǵana qa­byldaımyz» deıdi. Al Qazaqstanda esh­qandaı tanysy ne týysy joq, shetelden endi ǵana kelgen kisi turaqty tirkeletin mekenjaıdy qaıdan tabady? Demek, bul da aqylǵa syımaıtyn talap. Sondyqtan jańadan kelgen oralmandardyń turaqty tirkelý máselesin beıimdeý ortalyqtary arqyly jergilikti kóshi-qon mekemeleri sheshýi kerek. Sondaı-aq «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańda sheteldik qazaqtardyń Qazaqstanǵa oqyp, bilim alýǵa kelýi de kóshi-qonnyń bir salasy retinde kórsetilgen. Biraq kóshi-qonnyń bul túriniń de júıege túspegen kóp máselesi bar. Mysaly, Qazaqstanǵa oqýǵa kelgen she­teldik qazaqtar qujattaryn kýá­landyra almaı, vızasyn soza almaı, Qazaqstannan bir shyǵyp ketse qaıtyp kele almaı, azamattyqqa qujat ótkize almaı áýre-sarsańǵa túsedi. Bolashaqta bul másele de bir júıege túsirilip, ońtaıly sheshiletin bolýy tıis. Jalpy, bizde kóshi-qon máselesin jan-jaqty jáne júıeli túrde zerttep, saraptama jasap, taldap-talqylap otyrý, áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan óte mańyzdy bul isti memleket múddesine saı utymdy uıym­dastyrý jaǵy tym kenje qalǵan. Tipti basqany bylaı qoıǵanda, kóshi-qonnyń qandaı túrleri bar, olardyń bir-birinen aıyrmashylyqtary qandaı, bul jóninde qandaı erekshe jaǵdaılar kezdesedi degen sıaqty qarapaıym máselelerdiń ózi tolyq anyqtalmaǵan. Demek, kóshi-qonnyń ózekti máselelerin bir júıege túsirip, zerttep, taldap, saraptamadan ótkizip otyrý máselesi qolǵa alynýy kerek.   – Syrttaǵy qandastarymyzdyń ata­mekenge kóship, qonystanýyn barynsha tıimdi júrgizýde basqa qandaı kemshilikter bar dep oılaısyz? – Kóshi-qonǵa qatysty eń kúrdeli máselelerdiń biri – bul salamen turaqty aınalysatyn arnaıy mamandardyń az­dyǵy. Osy jumysty uıymdastyratyn bilikti mamandar daıyndaý bizde áli kúnge qolǵa alynbaǵan. Bolashaqta bul másele de erekshe nazarda bolǵany jón. Osy oraıda oralmandardy beıimdeý jáne yqpaldastyrý jumystaryn júrgizgende olarǵa alǵashqy kúnnen bastap Qa­zaqstannyń «Kóshi-qon týraly» zańy men basqa da eń qajetti zańdaryn jan-jaqty tanystyrý máselesine aıryqsha kóńil bólinýi kerek. Eń aldymen oralman mártebesin alǵan azamattyń quqyqtary men mindetteri erekshe tú­sindirilýi qajet. Oralman mártebesiniń jaýapkershiligi de barynsha naqtylanýy tıis. Olarǵa qarjylaı jáne basqa da túrli kómekter berilgende, bul jóninde naqty ke­li­sim­shart jasaý máselesin de oı­las­tyrǵan durys. Sondaı-aq oralmandarǵa kó­shi-qon jumystarymen birinshi kezekte mem­lekettik mekemelerdiń ǵana aı­nalysatyny eskertilgeni jón. Búgingi tańda kóptegen daý-damaıly máseleler osyndaı túsindirý jumystarynyń durys júrgizilmeýinen týyndap otyr.   – Bizde kóshi-qon úderisin úılestirip otyratyn, bul máselege tikeleı jaýap be­retin arnaıy úkimettik mekemeniń joqtyǵy da «sen salar da, men salar, atqa jemdi kim salar» jaǵdaıyn týyndatyp otyrǵan joq pa? – Shynynda da, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda etnıkalyq kóshi-qon, ıaǵnı oralmandar máselesimen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, İshki ister, Ekonomıka jáne búdjettik josparlaý mınıstrlikteri aınalysady. Bul Qa­zaqstan Prezıdentiniń 2013 jylǵy 16 qańtardaǵy №466 Jarlyǵynda atap kórsetilgen. Sondaı-aq oralmandar máselesine Syrtqy ister, Bilim jáne ǵylym mınıstrlikteriniń, jergilikti ákimshilikterdiń de tikeleı qatysy bar. Biraq bul mınıstrlikter men ákim­shi­likterdiń kóshi-qon jónindegi jumystaryn bir ortalyqtan kimniń úılestirip oty­ratyny áli kúnge belgisiz. Sondyqtan Prezıdent ákimshiliginiń nemese Premer-mınıstr keńsesiniń bir bólimine kóshi-qon salasyndaǵy ju­mystardy úılestirip otyrý júktelse durys bolar edi. Ústimizdegi jyldyń 14 naýryzynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń janynan «Oralmandardy jáne olardyń otbasy múshelerin beıimdeý men yqpaldastyrý tetigin jetildirý jó­nindegi vedomstvoaralyq jumys toby» quryldy. Oǵan birneshe oblystyq, Astana jáne Almaty qalalarynyń ákimdikteri men respýblıkalyq qoǵamdyq uıym­dardyń ókilderi kirdi. Bul vedom­st­vo­aralyq jumys toby qyzmetiniń maqsaty – oralmandardy beıimdeý jáne yq­paldastyrý ortalyqtary (OBYO) men oralmandardy ýaqytsha ornalastyrý ortalyqtary (OÝOO) jumystarynyń sapasyn arttyrý boıynsha sharalar keshenin aıqyndaý. Mundaı is-sha­ra­lardyń qolǵa alynýy óte mańyzdy. Óıtkeni qazirge deıin kóshi-qondaǵy qıyndyqtardyń basym kópshiligi osyndaı beıimdeý ortalyqtarynyń jergilikti jerlerde múldem bolmaýy nemese jet­kiliksizdiginen týyndap otyr. Bizdiń bilýimizshe, mundaı ortalyqtar Ońtústik Qazaqstan, Mańǵystaý sıaqty bir-eki oblysta ǵana bar. Sonyń saldarynan alystan kelgen aǵaıyndar alǵashqy kezde ne turatyn, ne turaqty tirkeletin jer taba almaı, áýre-sarsańǵa túsedi. Al budan bylaı búkil elimiz boıynsha bir orta­lyqtan basqarylatyn, bir júıemen jumys isteıtin beıimdeý ortalyqtary ashylsa, oralmandardyń kóp máselesi óz-ózinen rettelip, ońaı sheshiletin bolady. Tek bul máseleni tym soza bermeı, tez arada qolǵa alý kerek.   – Munda naqty qandaı máseleler ­es­kerilge­ni jón? – Eń birinshi aıtarym, beıimdeý ortalyqtary Qazaqstannyń úlkendi-kishili barlyq qala, oblys, aýdan ortalyqtarynda bolýy tıis. Qa­zaq­stan­nyń jaǵdaıynda mundaı ortalyqtar úshin túrli ja­taqhanalar, bos turǵan úıler men ǵı­marattardy paıdalanǵan tıimdi. Budan burynǵy «Nurly kósh» sıaqty ushan-teńiz qarjy shyǵaryp, jańadan úıler salý tıimsiz dep oılaımyz. Ol jemqorlyqtyń jańa bir túrine aparyp uryndyrýy múmkin. Oralmandar bul beıimdeý ortalyqtarynda alty aıdan bir jylǵa deıin ǵana turýǵa quqyly bolýǵa tıis. Osy merzim ishinde olar turaqty tirkelý, oralman mártebesin alý, azamattyqqa qujat ótkizý, túrli mamandyqtardy oqyp-úırenip, turaqty jumys jáne turaqty turatyn baspana tabý máselesin birjolata sheship, sodan keıin beıimdeý ortalyǵyna keletin kezekti oralmandarǵa bosatyp berýi kerek. Bul rette oralmandardyń beıimdeý ortalyǵyna bir kirip alyp, sosyn odan san jyldar boıy shyqpaı, daý shyǵaryp, otyryp alatyn jaǵdaılarǵa jol berilmeýi qajet. Beıimdeý or­ta­lyqtarynyń sany, olarǵa ornalasatyn oralman otbasylarynyń mólsheri oblystyq, qalalyq jáne aýdandyq ákimdikterdiń sheshimimen belgilenip, olardyń jumysy sol ákimdikterdiń tikeleı baqylaýynda bolýǵa tıis.   – Árıne, búgingi tańda shetelderde turatyn barlyq qandastarymyzdyń Atajurtqa birden kóship-qonystanýy múm­kin emes jáne ondaı maqsat ta qoıylyp otyrǵan joq. Biraq olar tarıhı Otanynyń qam­qorlyǵy men qoldaýynan tys qalmaýy kerek qoı! Endeshe, Qazaqstan syrttaǵy aǵaıynǵa osy qoldaýdy qalaı kórsetýi kerek? – Menińshe, sheteldegi aǵaıyndarǵa qoldaý kórsetý eki baǵytta júrgizilýge tıis. Onyń birinshisi – alystaǵy aǵa­ıyndarǵa sol otyrǵan elderinde ulttyq ereksheligin, ana tilin, mádenıeti men salt-dástúrin saqtap, damyta berý úshin mádenı-rýhanı saladan qamqorlyq ja­saý. Bul jumyspen negizinen, Dúnıejúzi ­qa­zaqtary qa­ýym­dastyǵy aınalysady. Al ekinshisi – syrt jerlerdegi qazaq dıas­porasynyń oralman retinde atamekenge birjolata kóship kelýine jaǵdaı jasaý.   – Jalpy, shetelderde turatyn qazaq dıasporasyn qoldaý boıynsha qandaı naqty baǵdarlama nemese josparly is-sharalar bar? – Táýelsizdik jyldarynda 1 mıl­lıonnan asa qandasymyz Atajurtqa oralyp, olardyń 940 myńnan astamy Qazaqstan azamaty atanǵan bolsa, osynyń bári Qazaqstan úkimetiniń sheteldegi qazaq dıasporasyn qoldaý jóninde der kezinde naqty baǵdarlamalar jasap, onyń zańdyq-quqyqtyq negizin durys qa­lyptastyra bilýiniń nátıjesi ekeni sózsiz! Eń alǵash Qazaqstan úkimeti 1992 jyly 23 qyrkúıekte «Sheteldegi qazaq dıasporasy ókilderin Qazaqstanda bolǵan kezinde áleýmettik-ekonomıkalyq jeńil­dik­termen qamtamasyz etý týraly» №791 qaýly qabyldaǵan edi. Bul qaýlynyń paıdasy ushan-teńiz boldy. Sońǵy jıyrma jylda «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zań birneshe ret jetildirilip, qabyldandy. Ol alystaǵy aǵaıyndardyń atajurtpen baılanys jasap, qonys aýdarýyna barynsha keń jol ashty. Bulardyń arasynda 1996 jyldan bastap qatarynan eki ret qabyldanǵan «Sheteldegi otandastardy qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń» mańyzy erekshe boldy. Bul baǵdarlamada álemniń ár túkpirinde turatyn qazaq dıasporasyna mádenı-rýhanı, oqý-bilim, kóshi-qon jáne basqa da salalardan qoldaý kórsetýdiń joldary aıqyndalyp, ol jumystarmen aına­lysatyn memlekettik mekemelerdiń mindetteri naqty anyqtalyp, belgilengen bolatyn. Sońǵy jańalyqtardyń biri –Premer-mınıstrdiń orynbasary Gúlshara Ábdihalyqovanyń tapsyrmasyna sáıkes, shetelderde turyp jatqan qazaq dıas­porasyn qoldaý boıynsha «Mádenı-gýmanıtarlyq jol kartasyn» ázirleý jóninde naqty is-sharalar josparyn da­ıyndaý qolǵa alyndy. Mundaı ıgilikti is – Qazaqstannyń ózi úshin de, sheteldegi qazaq dıasporasy úshin de óte mańyzdy. Óıtkeni sheteldegi qazaq dıasporasynyń Qazaqstanmen baılanys jasaýynda, ásirese, alystaǵy aǵaıyndardyń oralman retinde atajurtqa qonys aýdarýynda kóptegen qıyndyqtar men kúrdeli má­seleler bar ekenin aıttyq. Olardy ret­teýdiń bir joly – qazaq dıasporasyna qoldaý kórsetýdiń bir júıege túsken, birtutas naqty baǵdarlamasyn jasaý. Osy máseleniń qolǵa alynýy – bárimiz úshin qýanyshty jańalyq! Bul qujat alystaǵy aǵaıynǵa degen qamqorlyqtyń jańa deń­geıge kóterilýine naqty jol ashary daý­syz.   – Memleketter óz dıasporalaryna qoldaý kórsetýden ne utady, munyń ma­ńyzdylyǵyn túsindire ketseńiz! – Jalpy, kez kelgen eldiń syrttaǵy óz dıasporasyna qoldaý kórsetýi – eń aldymen sol eldiń ózi úshin óte qajet jáne tıimdi ekenin aıta ketkim keledi. Iaǵnı árbir memleket syrttaǵy óz dıasporasyna oıdaǵydaı qoldaý jasap, onyń áleýetin óz ekonomıkasyna tıimdi paıdalana bil­gende ǵana barynsha damyp, jan-jaqty ór­kendeıdi. Sol sebepti órkenıetti elderdiń bári de bul máselege aıryqsha kóńil bóledi. Mysaly, ózi­mizben kórshi Reseı 1999 jyly «Reseı Federasıasynyń sheteldegi otandastarǵa baılanysty memlekettik saıasaty týraly» zań qa­byl­dap, arnaıy qarjy bólip, alys-jaqyn shetelderdegi otandastaryna qoldaý jasaýdy jan-jaqty júzege asyra bastady. Izraıl memleketi sheteldegi evreı má­denı ortalyqtaryna jan-jaqty kómek kórsetedi. Ońtústik Koreıa Almatydan bir mádenıet saraıyn satyp alyp, Koreı mádenı ortalyǵyna aınaldyrdy. ­Ger­manıa Qazaqstandaǵy jáne basqa da elderdegi nemis mádenı ortalyqtaryna naqty kómek berýde. Túrik Respýb­lıka­synda da dıasporaǵa qatysty barlyq másele memlekettik deńgeıde sheshilgen. Tipti Túrkıanyń dıasporamen aına­lysatyn mekemesiniń jyldyq búdjeti 100 mıllıon AQSH dollaryna teń, qyzmetkerleriniń sany – 170 adam. Al Ázirbaıjanda dıaspora jóninde tikeleı Prezıdentke qaraıtyn memlekettik komıtet bar. Onda júzge jýyq qyzmetker jumys isteıdi, qajetti qarjy da tolyq qazynadan bólinedi. Qytaı Halyq ­Res­pýblıkasy da mundaı máselege aıryqsha kóńil bólýde. Mysaly, sońǵy kezde Qa­zaqstannyń ózinde birneshe qytaı mádenı ortalyqtary ashyldy. Demek, Qazaqstan Respýblıkasy ­da shetelderdegi óz dıasporasyna jan-jaq­ty, naqty qoldaý jasaýǵa tıis. Sol arqyly shetelderdegi basym kópshiligi kásipkerlik pen bıznesti jaqsy meńgergen aǵaıynnyń áleýetin Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Qazaqstan – 2050» stra­tegıasynda belgilegen jalpyulttyq murattarǵa qosylatyn jańa kúsh retinde paıdalanýymyz kerek. Bir sózben aıt­qanda, kósh túzelip, ulttyq murattarǵa quıylatyn tıimdi ınvestısıaǵa aınalýy tıis. Óıtkeni Qazaqstanǵa keletin árbir qazaq tek qana turǵyn sanynyń artýy emes, ol – eń aldymen eńbek kúshi, ulttyq oı-sana men salt-dástúrlerdi tasymal­daýshy jáne osynaý asa qajetti eko­nomıkalyq, rýhanı qundylyqtardy ­ese­leı damytýshy orasan zor kúsh. Osy turǵydan Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń otyrysynda «İshki jáne syrtqy kóshi-qon prob­lemalary týraly» másele arnaıy qa­ralyp, onda Úkimetke kóshi-qon máse­leleri boıynsha biryńǵaı ókiletti organ qurý, halyqtyń kóship-qonystaný úderisin únemi boljap-baqylap otyrý, oral­mandarǵa Qazaqstan azamattyǵyn alý merzimin bir jylǵa deıin qysqartý, etnıkalyq qazaqtardyń oqý merzimin azamattyq alý boıynsha Qazaqstanda turaqty turý merzimine jatqyzý, turaqty tirkeýdi ońtaılastyrý, oralmandardy jáne olardyń otbasy múshelerin beıimdeý men yq­paldastyrý tetigin jetildirý jóninde usynystar qabyldandy. Endi bulardyń bári tez arada qaralyp, jýyq arada zańǵa tıisti ózgerister engizilse, bári de retke keledi dep nyq senimmen aıta alamyn.   – Áńgimeńizge raqmet!