Qytaıdy zerttep júrgen ǵalymdardyń paıymdaýlaryna qaraǵanda, bul eldiń jalpy tabıǵı resýrstary 2 mıllıard adamdy qamtamasyz etýge ǵana jetip, odan keıin óz múmkindigin sarqa beretin kórinedi. Degenmen, osyndaı bir tyqyrdyń taıap kele jatqanyn Qytaıdyń ózi de joqqa shyǵarmaıdy. Sý kózderi tartylyp, orman sırep, jaıylymdar azyp, egistik alqaptar ýlanyp, ekologıalyq apat tóne bastaǵany haqynda ózderi de dabyl qaǵyp jatyr. Qazir Qytaı eli – qaqpaǵy jabyq óz ishine syımaı burqyldap qaınap jatqan qara qazan tárizdes. Túbinde ol báribir tasıdy. Sonda, ol qalaı qaraı quıylady? Qazaqstanmen birge álemdi de mazasyzdandyryp otyrǵan osy másele. Bul jerde Qazaqstan úshin óte úlken qaýiptiń basyn ashyp aıtqan jón. Qytaıdyń terıtorıasymen shektesip jatqan jerlerge nazar aýdaryp qarasaq, aınalasynyń barlyǵy halyqtyń tyǵyz ornalasýy nátıjesinde tyǵyndalyp tur. Qarýyna sengen Reseıdi eseptemegende, qytaılar úshin tek Qazaqstanǵa (Ortalyq Azıa) qaraı ǵana aǵylýlaryna múmkindik qalady.
Qytaıdyń bizge baılanysty saıasatynyń nátıjesin bir Almaty qalasy arqyly túsindire keteıin. Bir Almaty qalasynda qazirgi kúni júzge tarta qytaı kafesi men meıramhanalary, 270 birlesken kásiporyn, 2 bank, 48 janarmaı quıý beketi, bir Mádenıet ortalyǵy, Qazaq Ulttyq ýnıversıteti janyndaǵy Qytaı tili ortalyǵy, Konfýsıı ınstıtýty, Ialán saýda ortalyǵy, Sı Sınhaı, Bıanhý kósheleri, Baraholka jáne Saýran saýda ortalyqtaryndaǵy saýda núkteleri, Qazaqstannyń pasportyn alǵan 5000-nan asa azamatty da qosyńyz. Bul Qytaı aqparatynan alynǵan naqty málimetter. Al bizdiń quqyq qorǵaý organdarymyz mundaı málimetterdi qupıa ustaıdy. Sebep qarapaıym, aı saıyn árbir Qytaı azamaty óziniń amandyǵy úshin polısıa bólimshesine 10 myń teńge, aýdandyq bólim bastyǵyna 25 myń teńgeden berip otyrady. Muny bar Qytaı azamattary rastap otyr. Reseılik zertteýshilerdiń aıǵaqtaryna qaraǵanda, qytaılyqtardy shetelge shyǵaryp otyrýmen júıeli aınalysatyn bıresmı jasyryn uıymdar bar eken. Ár elge shyǵarýdyń ózindik mólsheri bar. Eýropa elderine 8-10 myń dollar, Reseıge 2,5-3 myń dollar kóleminde ár adamǵa shyǵyn jumsaıtyn kórinedi. Qazaqstan eń arzandarynyń qataryna kiredi. Meken jaıǵa tirkelý úshin 100-200 dollar jetkilikti. Álemdik tájirıbe dáleldep otyrǵanyndaı mıgranttar tarıhta eshqashan memleketke paıda ákelmegen, ákelmeıdi de. Endi osynyń bári azdaı qytaı jáne orys tilderinde «Hasakesytan hýasáo bao» degen gazetin shyǵara bastady. Gazet Qazaqstandaǵy qytaı dıasporasyna arnalǵan dep jazylǵan. Sonda biz qytaı dıasporasynyń paıda bolǵanyn da bilmeı qalǵanymyz ba? Bul jaqyn ýaqytta, múmkin 5-6 jylda Qytaı úkimeti Qazaqstandaǵy qytaı tildilerdiń quqyǵyn qorǵaıdy degen sóz.
Jalpy Qazaqstan boıynsha Qytaıdyń 20 iri kompanıasy jáne orta-usaǵy bar 2000-nan asa birlesken kompanıalar jumys isteýde. Olardyń basym bóligi árıne energetıka salasynda. Atap aıtqanda Qytaıdyń ıeligine ótip ketken kompanıalar:
Aqtóbemunaıgaz – 85,32 paıyz úles
Mańǵystaýmunaıgaz – 47
PetroQazaqstan – 67
Qazgermunaı – 50
Qarajanbasmunaı – 50
Pavlodar munaı óńdeý zaýyty – 58
Shymkent munaı óńdeý zaýyty – 50
Aıdan munaı – 100 t.b.
Endi taıfýnnyń tasqynyndaı nópir halyqty qanshama qorǵan salsaq ta nemese Arqanyń qaqaǵan sýyǵy men borany da toqtata almasy haq. Kez kelgen tabıǵatqa beıimdelgish, ózgeniń asımılásıasyna túspeıtin, jybyrlaǵannyń bárin azyq etetin janysiri qytaı halqyn batystyq fılosoftardyń aıtyp júrgenindeı «ultty bir lıder de qutqara alady» degenindeı bir myqty kóshbasshynyń nemese qarýdyń kúshi ǵana toqtatýy múmkin.
Qytaıǵa Qazaqstannyń jeri kerek joq degen pikirdegiler qatelesedi. Óz jerine syımaı otyrǵan elge qalaı jer keregi joq. Iaǵnı olarǵa shıkizat kerek, turatyn jer kerek. Sondyqtan da olar Qazaqstannan jalǵa bolsa da jer alýǵa múddeli. Qytaıdyń «Ren mın r baý» gazetiniń aǵylshyn tilindegi saıtynda jáne Fransıanyń «Le Monde» gazetinde «Qazaqstannan jeti myń gektar jer on jylǵa alyndy, úsh myń qytaı dıqany osy kóktemde barady» degen málimetti taratty. Bul Almaty oblysy Alakól aýdanynda ornalasqan «Sıno-Qazaqstan» kompanıasy. Dırektory – Hý Feń degen qytaılyq. Odan qaldy esterińizde bolsa S.Tereshenko 1 mln. gektar jerdi satyp alyp edi ǵoı. Endi sol jerlerin shetinen qytaılyq fermerlerge jalǵa berip jatqan kórinedi. Osylardyń bári aqylǵa qonbaıdy. Sebebi eshqandaı el Qazaqstanǵa mal, egin sharýashylyǵyn úıretpeı-aq qoısyn. Sebebi Qazaqstan burynnan agrarly el. Tájirıbemiz mol, jetkilikti. Tek jumysymyzdy júıege qoısaq boldy.
Avtory: Pazylbek Absattaruly
