Bıylǵy jyl Qazaqstan táýelsizdigine 25 jyl hám Alash kóseminiń týǵanyna 150 jyl. Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy jaman toılanǵan joq. Halyq aýzynan aq maı aǵyp qaryq bolyp toılamasa da, áıteýir joǵary jaqtan medal men nagrada jaýdy.
Al, Alash kósemi Álıhannyń UNESCO-nyń ózi merekelegen mereıtoıyn Resmı Aqorda atap ótpedi. Osy oraıda «Qamshy» tilshisi «Álıhanyn azamattyq qoǵam qalaı ardaqtady?» degen saýalǵa jaýap izdedi.
2 TOMDYQ MONOGRAFIA
Álıhan Bókeıhan Qazaq jeriniń joqshysy hám Amanat
13 jeltoqsan kúni, Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada alashtanýshy, álıhantanýshy-ǵalym, halyqaralyq jýrnalıs, Júsip Sultan Han Aqqululynyń Álıhannyń ómiri men san qyrly qyzmeti týraly monografıasynyń tusaý keseri ótti. Qazaq jáne orys tilderindegi 2 tomnan turatyn eń alǵashqy 2 kitap – qazaqsha «Álıhan Bókeıhan. Qazaq jeriniń joqshysy», «Álıhan Bókeıhan. Amanat», oryssha «Alıhan Býkeıhan. Tvores ıstorıı» jáne «Alıhan Býkeıhan. Zaveshanıe» dep atalady.
Bul 2 tomdyq monografıanyń tusaýkeseri 13 jeltoqsanda kezdeısoq uıymdastyrylǵan joq. Osydan týra 99 jyl buryn dál osy kúni – 1917 jyldyń 13 jeltoqsanynda Orynbordaǵy İİ-Jalpyqazaq quryltaıynda Qazaq-qyrǵyz avtonomıasy quryldy. Osy kúni 3 úmitkerdiń daýysqa túsýimen ótken shynaıy demokratıalyq saılaýda Álıhan Bókeıhan Alash avtonomıasynyń prezıdenti ári premer-mınıstri bolyp saılanyp, onyń eń joǵarǵy atqarýshy bıligi – Alash Orda Halyq keńesin – úkimetin basqardy.
Usynylyp otyrǵan qazaq jáne orys tilderindegi tuńǵysh qos tomdyq monografıa shynaıy tarıhı derekter men muraǵat qujattary, kýágerler men Álıhan Bókeıhannyń úzeńgilesteriniń, onyń jaqyndary men týystarynyń estelikteri negizinde jazyldy. Bul HH-ǵasyr basyndaǵy qazaq ulttyq kóseminiń dúnıege kelgen sátinen búkil ómir jolyn, onyń týǵan halqynyń quqyǵy men bostandyǵy, ata-baba jerin qaıtaryp alý jáne ulttyq memlekettigin qaıta qalpyna keltirý jolyndaǵy qıan-keski kúresin sıpattaýǵa degen tuńǵysh talpynys bolyp tabylady.
Eki tildegi monografıanyń avtory – belgili jýrnalıs, Alash tarıhyn jáne Á.N. Bókeıhannyń ómirin zertteýshi ǵalym, Eýrazıa ulttyq ýnıversıteti janyndaǵy «Alash» mádenıet jáne rýhanı damý ınstıtýtynyń dırektory Sultan Han Aqqululy (Júsip). Ol atalmysh taqyrypty zertteýmen jáne Á.N. Bókeıhannyń murasyn jınaýmen 25 jyldan astam ýaqyt shuǵyldanyp keledi.
Qazaq tilindegi monografıanyń jaýapty redaktory belgili alashtanýshy ǵalym, QR UǴA-nyń korespondent-múshesi Dıhan Qamzabekuly, orys tilindegi monografıanyń redaktory – belgili jýrnalıs Arkadıı Arsıshevskıı.
Bókeıhan qazaqtyń sońǵy hany ólgennen 70 jyldan keıin Qazaq memleketin qaıta qurdy
Qazaq memleketiniń respýblıka retinde qurylýyna, Qazaq ǵylymynyń qalyptasýyna, qazaq ádebıetiniń ulttyq murasynyń nasıhattalýyna tikeleı bastamashy bolǵan Alash kósemi Álıhan Bókeıhan týraly derekter qujattyq negizde jınaqtalǵan kitaptyń ǵylymı qundylyǵy erekshe. Reseılik ǵylymı muraǵattar men Eýropada jaryq kórgen Álıhan týraly maǵlumattar kitapta qamtylǵan.
Kitap úsh taraýdan turady. Birinshi taraýynda Álekeńniń týǵanynan bastap 1937 jyldyń 27 qyrkúıegine deıingi ǵumyry, ár kúni tarıhı faktilermen tolyqtaı qamtylǵan. Onda Álekeńniń ómiriniń 5 kezeńi jazylǵan. Birinshi kezeńinde, týǵan kezeńinen Sankt Peterborda Orman ýnıversıtetine qarsy turǵan Imperatorlyq ýnıversıtettiń zań fakúltetin Lenınmen birge ekstern túrinde bitirgenine deıin; ekinshi kezeńi 1895 jyldan 1909 jylǵa deıin; odan keıin Alash ultazattyq qozǵalysynyń kósemi retinde tanylǵan kezeńi; tórtinshi 1917 jylǵa deıingi ómiri úshin óte mańyzdy Samara kezeńi. Bul kezeńde Qazaq gazeti shyqty, Aqpan tóńkerisin daıyndaýǵa at salysty. Mason uıymynyń múshesi retinde «Qazaq qyrylyp qalmasyn» dep 1916 jylǵy kóteriliske qarsy shyqty. «Bosqa qan tókpeńder, biz patshany onsyz da qulatamyz, shydaı turyńdar» dep úndeý tastady; Sońǵy kezeń Alashorda kezeńi – qazaq tarıhyndaǵy jańa betburys kezeńi. Qazaq memleketiniń irgetasyn qazaqtyń sońǵy hany ólgennen 70 jyldan keıin qaıta qalady.
Alash zıalylarynyń qazaqtyń jańa memleketin Alash ORDA dep ataýy tegin emes. Bul qaıta serpilip memleket bolyp jatqanymyzdy, «Altyn orda», «Aq orda» sıaqty ataýlardaı eńseli bolýymyzdy bildirdi.
Álıhan Bókeıhan memleket qaıratkeri ǵana emes, Oksford, Kembrıdjde moıyndalǵan qazaq ǵalymy.
Kitaptyń tırajy myńǵa da jetpeıdi
Kitaptyń tusaýkeserinde kitap tırajynyń mardymsyz ekeni belgili boldy. Buny kitap avtory bylaı túsindirdi:
– Kitaptyń Shymkentte basylyp shyqqan sebebine toqtalsaq, 2015 jyldyń 18 qarashasynda Parıjde, UNESCO-nyń shtap páterinde Álıhandy búkil álemdik tulǵa dep moıyndady. Táýelsiz Qazaqstan úkimeti «qaltasynda kók tıyn joq kedeı el ekenin» kórsetti. Aqsha bólgen joq. «Jerimiz quralaqan, eshqandaı baılyǵymyz joq». Sondyqtan, úkimet kók tıyn aqsha bólmegendikten Shymkent qalasynda ultjandy azamat Ábdimájıt Sydyqbek óz qaltasynan qarjy bólip, osy 4 kitapty Shymkentten shyǵardy. Kitaptyń betteýi men túpteýi Astana men Almatydaǵydaı sapaly bolmasa da shyqty. Orysshasy da, Qazaqshasy da bar joǵy 400 danamen bolsa da shyǵýynyń ózi bizge qýanysh.
Aldaǵy jyly Mádenıet mınıstrliginen aqsha bóline me degen «jaman» úmitimiz bar. Sondaı-aq, monografıa dál osy kúnderi túrik tiline, aǵylshyn tiline, ýkraın tiline aýdarylyp jatyr. Qazaq kitaptary tarıhynyń ishinde bul kitap tuńǵysh ret álemdik 5 tilde jaryq kórmekshi. Aýdarý jumystary aıaqtalyp ta qaldy.
Qazaqstanda áleýmettik-saıası mańyzy bar ádebıetter bar bolǵany 2 myń dana taralymmen shyǵady. Qazaqstan halqynyń jalpy sany 17,7mıllıon bolsa, sol 17,7 mıllıon janǵa qyzmet kórsetetin 12 myń kitaphana bar eken. Al jańaǵy ǵylymı kópshilik, ǵylymı-tanymdyq ádebıet bar-joǵy 2000 danamen jaryq kóredi.
Kitaptan úzindi. Lenın jáne Bókeıhan birge oqyǵan ba?
Eger de, baıyrǵy bólshevıkter dep atalǵandarǵa oralatyn bolsaq, olardyń qatarynda Keńes úkimetiniń negizin qalaýshy ári kósemi Lenınniń ózi bar ekeni anyq. Ol kezderi qarapaıym ǵana Volodıa Ýlánov degen jigitpen Álıhan Sankt-Peterbýrg ýnıversıteti zań fakúltetinde 1891 jyly ekstern túrinde emtıhandy birge tapsyrǵan.
Alashordanyń burynǵy múshesi Álimhan Ermekulynyń estelikterine súıensek, 1920 jyldyń tamyzynda Máskeýge barǵan qazaq delegasıasy Qazaq avtonomıaly KSR-in qurý jáne onyń terıtorıasyn mejeleý máselesi boıynsha keńeıtilgen májiliske qatysady. Oǵan RSFSR halyq komısarıaty keńesi tóraǵasy Lenınniń ózi tóraǵalyq etedi. «Lenın ózi tóraǵalyq etken alǵashqy májilistiń aıaǵynda», - dep eske alady Álı aǵa. – Avtonomıany qurý jónin qazir Stalınge baryp pikirlesińder. Onda daıyndalǵan jobasy bar. Sonymen tanysyp bar oılaryńdy túıistirińder, - dep keńes beredi. Májiliske qatysqan Lenın úziliske dálizge shyǵady. Qazaqstandyq delegasıa 15-teı adambyz. Álıhan Bókeıhandy kúttik. Álekeń Lenınmen ońasha pikirlesip, áńgimelesip qalǵan bolatyn. 10-15 mınýttan keıin ol kisi de shyqty. «Bizder sizdi Stalınge kirýge kútip turmyz» delindi. Álıhan Bárimizge salqyn qarap, «Stalın ne sheshedi deısiń? Onyń ne oıy, ne bilimdi kólemdi emes. Qansha jetisken jobasy bar deısiń. Onan da ózimiz jeke sheshkenimiz durys» dep júrip ketti. Biz bárimiz ańtarylyp qaldyq. Álekeńe ilesip bárimiz Kremlden shyǵyp kettik. Álimhan Ermekulynyń bul áńgimesi(Álimhan Ermekov ol kezde 19 jasar jigit) Qaraǵandydaǵy stalındik lagerden oralǵannan keıin 1960 jyldary Qazaq radıosy jýrnalısine aıtyp berilgen bolatyn. Qaıratkerdiń Qazaq radıosyna bergen suhbaty 1992 jyly Jezqazǵanda kitap bolyp shyqqan.
ALASH ORDA – DEMOKRATIALYQ PARLAMENTTİK RESPÝBLIKA
Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhan (1866-1937) – dańqty qoǵam jáne memleket qaıratkeri. Ol qazaq halqynyń HİH ǵasyrdyń sońy – HH ǵasyrdyń basyndaǵy «Alash» ult-azattyq qozǵalysynyń ıdeıalyq negizin qalaýshy ári jetekshisi, qazaqtyń «Alash» atty tuńǵysh saıası partıasynyń ári Qazaq-qyrǵyz ulttyq-terrıtorıalyq avtonomıasynyń atasy ári tóraǵasy boldy. 1917 jyldyń jeltoqsanynda prezıdenttik basqarý tetigi bar shynaıy demokratıalyq parlamenttik respýblıka retinde dúnıege kelip, 1920 jyldyń tamyzyna deıin jasaǵan Alash avtonomıasy búgingi Qazaq eliniń negizin, berik irgetasyn qalap berdi. Á.N. Bókeıhan - dańqty ensıklopedıst ǵalym 2 joǵarǵy bilimi boıynsha ormantanýshy-ǵalym, agronom áli zańger, tabıǵı daryny boıynsha tarıhshy, ekonomıs, etnograf, ádebıettanýshy, jýrnalıs ári pýblısıs, sondaı-aq jer paıdalaný men mal sharýashylyǵy boıynsha teńdessiz maman bolatyn. Onyń osy kúnge deıin tabylyp, jınaqtalǵan ǵylymı-pýblısıstkalyq murasy 15 tomǵa jetti.
1930-jyldardan Keńes Odaǵy kúıregen 1991 jylǵa deıin derlik Á.N. Bókeıhannyń esimin ataýǵa, onyń ómiri men san qyrly qyzmetin zertteýge qatań tyıym salyndy. Al onyń asa baı ári óte mol saıası jáne ǵylymı-pýblısıstıkalyq murasy kitaphanalar men muraǵattarda, onyń ishinde KSRO KGB-sy men Qazaqstan KGB-synyń muraǵattarynda kópshilik nazarynan tasada shań basyp jatty.
Ústimizdegi jyly Á.N. Bókeıhannyń týǵanyna 150 jyl tolǵan mereıtoıy, IýNESKO Bas konferensıasynyń 2015 jylǵy 18 qarashadaǵy Qaýlysyna sáıkes halyqaralyq deńgeıde toılanýǵa tıis edi. Sonymen qatar, IýNESKO Alty Alash kósemin «búkil dúnıejúzilik mańyzy bar shynaıy dańqty qaıratker» dep moıyndady.
ÁLIHAN BÓKEIHAN-150 JYL. NE İSTELDİ?
Qaraǵandy qalasyndaǵy aýdanǵa aty berilip Aqtoǵaıdan eskertkishi ashyldy
Qyrkúıek aıynda Qaraǵandynyń Oktábrskıı aýdany Álıhan Bókeıhanovtyń esimimen atalatyn bolyp ózgerdi. 2016 jylǵy 25 qyrkúıekte Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Ákimshiligi Qaraǵandy qalasyndaǵy Oktábr aýdanyn Álıhan Bókeıhan atyndaǵy aýdan etip ózgertýge ruqsat berdi. Bul týraly Qaraǵandy oblysy ákiminiń baspasóz qyzmeti habarlady. Ákimshilik aýmaq Qaraǵandy qalasynyń soltústik-shyǵys bóliginde ornalasqan.
Qýanyshty jańalyqty oblys ákimi Nurmuhambet Ábdibekov oblysta toılanyp jatqan Álıhan Bókeıhannyń 150 jyldyq mereıtoıynda halyqqa jarıa etti.
Sondaı-aq, Álekeńniń týǵan jeri, Aqtoǵaı aýdanynda Alash Orda lıderiniń eskertkish músini ashyldy. Óńir basshysy Nurmuhambet Ábdibekov «Alash alańy» alańyndaǵy monýmentke gúl shoqtaryn qoıyp, ǵylymı-tájirıbelik konferensıaǵa qatysty.
Aqtoǵaı aýdany ortalyǵyndaǵy «Alash alańyndaǵy» Álıhan Bókeıhanovtyń eskertkishine sharaǵa qatysýshylar gúl qoıdy. Eskertkish Aqtoǵaıdaǵy onyń esimi berilgen mekteptiń aldyna ornatylǵan. Bul – Qazaqstanda Álıhan Bókeıhanovtyń esimimen atalǵan alǵashqy mektep. Álıhan Bókeıhanovtyń gıpsten jasalǵan músini Aqtoǵaı aýylyndaǵy onyń esimimen atalatyn orta mekteptiń aýmaǵynda ornalasqan. Ony Sýretshiler odaǵynyń Qaraǵandy bólimshesiniń sheberhanasynda daıyndady. Avtory - Vıktor Arent. Músinniń bıiktigi 3 metr.
1998 jyly Aqtoǵaıda «Úsh arys» Álıhan Bókeıhanov, Jaqyp Aqbaev jáne Álimhan Ermekovke eskertkish ornatyldy. 2013 jyly monýment mańynda «Alash alańy» abattandyryldy.
Astana men Kókshetaýda atyna kóshe berildi
Astana turǵyndarynyń pikirin eskere otyryp, qalalyq Onomastıka komısıasynyń 2016 jylǵy 7 qyrkúıektegi №1 sheshiminiń negizinde Astana qalasynyń ákimdiginiń qaýlysy jáne Astana qalasynyń máslıhatynyń sheshimimen Eńbekshiler kóshesi jáne jobalyq ataýy № 36 kóshe biriktirilip – Álıhan Bókeıhan dańǵyly ataýyn aldy.
Astana qalasynyń «Saryarqa» aýdany boıynsha Álıhan Bókeıhan kóshesi – Ázirbaıjan Mámbetov kóshesi bolyp qaıta ataldy.
Sondaı-aq Qarasha aıynda Kókshetaýda «40 let Oktábrá» kóshesine Alash qaıratkeri Álıhan Bókeıhanov esimi berildi.
Poshta markasy
2016 jyldyń 12 shildesinde «Aq jol» QDP ortalyq keńsesinde Álıhan Bókeıhannyń 150 jyldyq mereıtoıynyń qurmetine shyǵarylǵan poshta markasy tanystyrylady.
Qazaq tarıhyndaǵy qaıtalanbas asqaq dara tulǵa - Álıhan Bókeıhannyń jarqyn beınesi bar, mólsheri 26 h 18 mm poshta markasy 2 500 000 danamen aınalysqa tústi.
Álıhan Bókeıhannyń mereıtoıy qurmetine arnaıy shyqqan nomınaly 5 teńgelik poshtalyq markalar «QR Ulttyq Banki Banknot fabrıkasy» Respýblıkalyq memlekettik kásiporynynda basyldy.
Álıhan Bókeıhan tulǵasy beınelengen moneta shyǵaryldy
18 qazanda, Astanada Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń 150 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty shara– Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Banki shyǵarǵan mereıtoılyq estelik moneta tanystyryldy. Monetada jańa tehnologıa múmkindigimen «Qazaq» gazeti beınelengen trafaret alǵash ret qoldanylǵan. Moneta QR ulttyq banki men «Aq jol» demokratıalyq partıasy birlesýi nátıjesinde shyǵaryldy. Tıynnyń joǵarǵy bóliginde QR eltańbasy beınelenip, eki beti ulttyq oıý-órnektermen bezendirilgen. Massasy – 11, 17 gram, dıametri – 31 mm, taralymy – 100 myń dana. Satý úshin arnaıy termovakýýmdy qapshyqqa oralǵan.
Osy jıynda Sultan Han Aqqululy Semeı qalasyn Alash dep ózgertý arqyly, qazirgi Qazaq eliniń tuńǵysh astanasy retinde tarıhqa jazyp qaldyrý jóninde óz usynysyn ortaǵa tastady. «Bıyl Álıhan Bókeıhannyń 150 jyldyq mereıtoıy. İzinshe qazaq memlekettigin qaıta jańǵyrtqan Alashorda avtonomıasynyń qurylǵanyna 100 jyl tolady. Alashorda avtonomıasy desek, esimizge Álıhan, al Álekeń desek, Alash avtonomıasy eske túsedi. Osy eki uly toıdyń qurmetine Semeı qalasyn Alash dep ózgertý, qazirgi Qazaq eliniń tuńǵysh astanasy retinde tarıhqa jazyp qaldyrý jóninde usynys bildirmekpiz. Semeı degen ataý orystyń «Semıpalatınsk» degen sózinen shyqqandyǵy belgili» dedi alashtanýshy ǵalym.
Sankt-Peterbýrgtiń Tavrıa saraıyndaǵy Álıhan Bókeıhan bústi
25 qarashada Reseı Memlekettik dýmasy ǵımaratyna Álıhan Bókeıhannyń músini qoıyldy.
Alashtyń Álıhany arada bir ǵasyr ótkende Sankt-Peterbor qalasyndaǵy TMD Parlamentaralyq Assambleıasynyń shtab-páteri ornalasqan Tavrıa saraıyna músin bolyp oraldy.
Búst Reseıdiń alǵashqy Dýmasynyń otyrysy ótken Tavrıa saraıyndaǵy TMD Parlamentaralyq Assambleıasynyń shtab-páterine qoıyldy. Skýlptýrany jasaǵan Ómirzaq Shańov.
Músinniń ashylý saltanatyna Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Táýelsizdiginiń25 jyldyǵy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy kórnekti qazaq zıalysynyń týǵanyna 150 jyl tolǵany atalyp ótetin jyly bústiniń Sankt-Peterbýrgtegi Tavrıa saraıyna ornatylýy erekshe maǵynasy bar ekenin atap ótti. «Álıhan Bókeıhanovtyń qyzmeti bıik adamgershiliktiń, ulttyq jáne azamattyq paryzyna kirshiksiz adaldyq pen shynaıy berilýdiń úlgisi bolyp tabylady», - dep atap ótti Senat Tóraǵasy.
Ashylý saltanatyna Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın, TMD PAA Keńesiniń Tóraǵasy, Reseı Federasıa Keńesiniń Tóraǵasy Valentına Matvıenko, Reseı Memlekettik Dýmasynyń Tóraǵasy Vácheslav Volodın, Ázerbaıjan Mıllı Medjlısiniń Tóraǵasy Oktaı Asadov qatysty.
Ótkizilgen is-sharalar
Álıhan Bókeıhannyń týǵan kúni 5 naýryzda Reseı astanasy Máskeý qalasynda sanaly ǵumyryn el táýelsizdigi men ult múddesi jolyndaǵy kúreske arnaǵan azamattyń ataýly kúnine oraı arýaq rýhyna quran baǵyshtaldy. Ári Qazaqstan respýblıkasynyń Reseı Federasıasyndaǵy Elshiliginiń baspasóz ortalyǵynda Alash kósemine arnap, tarıhshylar, ǵalymdar, jazýshylar, qoǵam qaıratkerleriniń qatysýymen «Qazaq kógindegi kún - Álıhan Bókeıhanov» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti.
***
4 naýryzda, Túrki akademıasy halyqaralyq uıymy Gazı ýnıversıtetimen, Túrkıanyń IýNESKO isteri jónindegi ulttyq komısıasymen jáne Q.A.Iasaýı atyndaǵy Halyqaralyq Qazaq-Túrik ýnıversıtetimen birlesip, Ankara qalasynda «Alashtyń Álıhany» atty halyqaralyq konferensıa ótkizdi.
Ǵylymı jıynǵa Qazaqstannan barǵan belgili tarıhshylar, profesor Tursyn Jurtbaı «Álıhan Bókeıhan jáne birtutas Alash ıdeıasy», profesor Beıbit Qoıshybaı «Álıhan Bókeıhan – azattyq kúreskeri» taqyryptarynda baıandamalar oqydy.
***
Sáýirdiń 20-21-i Astanadaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetinde Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń 150 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan «Álıhan Bókeıhan jáne táýelsizdik muraty» atty halyqaralyq konferensıa ótti. L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ, halyqaralyq TÚRKSOI uıymy jáne QR Ulttyq muraǵatymen birlesip ótkizgen sharaǵa QR Parlamenti Senaty jáne Májilis depýtattary, TÚRKSOI ókilderi, Qoja Ahmet Iasaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń ǵalymdary, Japonıa men Túrkıanyń Qazaqstandaǵy elshilikteri, tarıhshy ǵalymdar men Alash qaıratkerleriniń urpaqtary qatysty. 21 sáýirde konferensıaǵa qatysýshylar mádenı-kópshilik is-sharalar aıasynda memleket qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasuly jáne Kenesary jasaqtary jerlengen «Babalar qorymynda» bolyp, babalar rýhyna quran baǵyshtady.
***
6 shildede Qazaq geografıalyq qoǵamy uıymdastyrǵan «Álıhan Bókeıhan izimen» halyqaralyq ǵylymı-tanymdyq ekspedısıasy Álıhannyń týǵan topyraǵy Qaraǵandydaǵy Aqtoǵaıdan bastap, Álıhannyń izimen ekspedısıa jasady. Segiz adamnan quralǵan ekspedısıanyń sapary Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń týǵan jeri Aqtoǵaıdan bastalyp Qarqaraly men Semeıge, odan ary Omby, Samara, Orynbor, Mınsk, Máskeý jáne Sankt-Peterbýrg qalalaryna jalǵasqan bolatyn. Ekspedısıa 17 kúnge sozyldy.
***
Ystambulda shildeniń 7-9 kúnderi Túrkıa qazaqtarynyń kishi Quryltaıy ótti. Túrkıa qazaqtarynyń quryltaıynyń alǵashqy kúni Alash arysy - Álıhan Bókeıhan atyndaǵy kýbok úshin fýtboldan jarys uıymdastyryldy.
***
10 qarashada Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıinde «Álıhan Bókeıhan: Alash muraty jáne Táýelsizdik qundylyǵy» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensıa ótti.
Al Parlament Májilisiniń depýtaty Berik Dúısenbınov Álıhan toıyna qatysty keıbir «áttegen-aılarǵa» da toqtalyp ótti.
«Biz Álıhan toıynyń ataýsyz qalǵanyn tere bermeıik dep qoldan kelgen, kóńilge medeý bolarlyq ilkimdi isterdi atap óttik. Al endi júrek túkpirindegi nazymyzdy shyǵaratyn bolsaq, kóp isterimizde irkilister bar. Otanymyzdyń júregi, Qazaqstannyń eń úlken megopolısi Almaty qalasyndaǵy úlken kóshelerdiń birin Alash kóseminiń atymen ataý áli iske asqan joq. Eki iri qalamyzdaǵy Ulttyq mártebesi bar joǵarǵy oqý oryndaryna Álekeńniń esimin bere almadyq. Qazaq eli úshin qanyn da, janyn da aıamaǵan óziniń basyn qaterge tikken Uly tulǵaǵa arnap ne Astanada, ne Almatyda bir eskertkish qoıa almadyq. Qazaqstannyń keıbir qalalarynda áli kúnge deıin qolyn bulǵap kún kósem – Lenınniń eskertkishi qasqaıyp tur. Al shyn máninde qazaqtyń atyn álemge tanytqan Álıhanǵa arnalǵan eskertkish joq degen sózdi aıtýdyń ózi uıat» dedi depýtat.
***
25 qarasha kúni Almaty qalalyq ákimdiginiń uıymdastyrýymen "Ǵylym Ordasy" kitaphanasynyń konferens zalynda "Alashtyń Álıhany" atty Respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensıa ótti. Ǵylymı konferensıada Mámbet Qoıgeldıev, Ýálıhan Qalıjan, Aıgúl İsmaqova, Nurlan Atyǵaev, Hangeldi Ábjan, Záýresh Saqtaǵanova, Gúlbaný Júgenbaeva, t.b. belgili ǵalymdar baıandama jasady.
Sondaı-aq, M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademıalyq drama teatrynda saltanatty kesh ótti. Keshte sóz alǵan Almaty ákimi B.Baıbek. «Álıhan Bókeıhanov halyqtyń kókiregine ǵasyrlar boıy sher bolyp qatqan azattyq týraly ańsardy, egemen el bolý jaıly uly ıdeıany jańǵyrtýshy, Abylaı men Kenesary handardyń isterin laıyqty jalǵastyrýshy boldy. Sultanmahmutsha aıtsaq, «Qazaq úshin júrek maıyn sham qylǵan» kózsiz batyr, zamanynan ozyp týǵan bilimdi de bilikti bıik óre ıesi edi», – dedi. Saltanatty keshte Álıhan Bókeıhanǵa arnalǵan ómirbaıandyq derekti fılm kórsetildi.
***
8 jeltoqsanda Qaraǵandyda «Álıhan Bókeıhan jáne Qazaqstan táýelsizdiginiń tarıhı negizi» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensıa ótti. Konferensıada «Á.Bókeıhan shyǵarmalar jınaǵy» atty 15 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń tusaýy kesildi.
Álıhan esimine qatysty qoǵamda aıtylǵan usynystar
Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetine Álıhan Bókeıhannyń atyn berý.
Semeıdi Alash qalasy dep ataý.
Alash atalatyn jerserik ushyrý.
Astana qalasynan aýmaqty «Alash saıabaǵyn» ashý.
Ult kósemi Á.Bókeıhannyń týǵan kúni jyl saıyn "Alash kúni" retinde ulttyq mereke retinde atap ótý.
Oryndalmaǵan úmit
Kóktemde ótken mereıtoılyq konferensıalardyń birinde mynadaı aqparat taraǵan edi:
Senat depýtattarynyń Á.Bókeıhannyń tarıhı tulǵasyn kórnekilendirý boıynsha úkimetke joldaǵan saýalyna vıse-premer Dárıǵa Nazarbaeva jaýap qaıtarǵan. Onda – Astana qalasynyń sol jaǵalaýyna oryn tepken mektepterdiń birine Álıhannyń atyn berý, eskertkishin ornatý jáne saıabaq ashý máselesi belgilengen tártippen pysyqtalýda delingen. Máskeý qalasyndaǵy Á.Bókeıhannyń topyraǵyn Astanadaǵy ulttyq panteonǵa jerleýdi pysyqtaý jóninde Syrtqy ister mınıstrligi men Mádenıet jáne sport mınıstrligine tıisti tapsyrmalar berilgen. Á.Bókeıhanov týraly fılm túsirý, memorıaldyq keshen ornatý jáne Qaraǵandy qalasynyń ortalyq kósheleriniń birine tarıhı tulǵanyń esimin berý jóninde Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Qaraǵandy oblysynyń ákimdigine tıisti sharalar qabyldaýǵa baılanysty tapsyrmalar berilgen. Alaıda, bul aqparattan júzege asqany tek Qaraǵandy oblysyndaǵy is-sharalar ǵana.
Sonymen birge, Almaty qalasyndaǵy, Qazaqstan tarıhyndaǵy tuńǵysh metropolıtenge, Almatydaǵy Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetine nemese Astanadaǵy ulttyq ýnıversıtetterdiń birine Álıhannyń esimin berý Jáne Álıhan týraly kóp serıaly fılm túsirý usynystary aıtylǵan.
Aıta ketsek, 2011 jyly Máskeýdegi Don zıratynda Alash kósemi – Álıhan Bókeıhan jerlengen qabirge eskertkish-tas qoıyldy.
Qaraǵandynyń «Bolashaq» ýnıversıtetiniń rektory zań ǵylymdarynyń doktory, profesor Nurlan Orynbasaruly Dýlatbekovtiń bas bolýymen osy jyldyń 28 qazanynda Álıhan Bókeıhan men Nyǵmet Nurmaqulynyń basyna eskertkish-taqta ornatyldy.
Eskertkish-tasqa qos arysymyzdyń beınesi bederlenip, týǵan jyldary men atylǵan kúnderi týraly derekter qashalǵan. Sosyn aqyn Qasym Amanjolovtyń:
«Eı, tákappar dúnıe,
Maǵan da bir qarashy.
Tanısyń ba sen meni,
Men – qazaqtyń balasy!» – degen óleń joldary jazylǵan.
***
Semeıde qoıylýy kesheýildep ketken eskertkish
Semeıde Alashtyń Álıhanyna qoıylýǵa tıis Eskertkish eskızine jarıalanǵan respýblıkalyq baıqaý bıyl 22-sáýir men 23-mamyr aralyǵynda ótken. Oǵan 4 músinshi 5 eskız usynǵan. Nátıjesinde, belgili ǵalymdar, tarıhshylar men sáýletshilerden quralǵan sarapshy top belgili músinshi, Qazaqstan sýretshiler Odaǵynyń múshesi Baqytbek Muhametjanovtyń eńbegine tańdaý jasaǵan. Bıiktigi 13 metr bolatyn eskertkish jospar boıynsha, qalanyń sol jaq bóliginde, Ertis jaǵalaýynan oryn tebýge tıis edi. Bul baǵytqa búdjetten 24 mln teńge qarjy qarastyrylǵan.
Arada alty aı ótkende, qazan aıynyń jetisi sol kezdegi oblystyń orynbasar ákimi Jaqsylyq Omar Semeı qalasynan Álıhan Bókeıhanǵa kóshe atyn berý jáne eskertkish ornatý máselesi aldaǵy ýaqytta sheshimin tabady dep qaıtalaı málimdeme jasady.
«Kóshe ataýyn berý máselesi óte oryndy. Ózderińiz bilesizder buǵan deıin 5 jyl moratorıı jarıalanǵan bolatyn. Qazir moratorıı alynyp tastaldy. Endi soǵan sáıkes qujattaryn daıyndaýdamyz. Kóshe berý máselesine biz beıjaı qaramaımyz. Al Alash kósemine arnaıy eskertkish qoıý úshin biz baıqaý jarıalaǵan bolatynbyz. Barlyǵy 6 jumys kelip tústi. Onyń ekeýin jergilikti komısıanyń tańdaýymen iriktep alyp, Memlekettik komısıanyń qaraýyna joldaǵanbyz. Qazirgi kezde respýblıkalyq komısıanyń sheshimin kútip otyrmyz. Eger olar ruqsat berip, mynany ornatyńdar dese, biz qoıýǵa daıynbyz. Qarjysy, oryny barlyǵy qarastyrylyp qoıǵan» - dedi málimdemesinde Jaqsylyq Omarov. Alaıda, ol kóp ótpeı Almaty oblysyna aýysyp ketti.
Jyl aıaqtalyp keledi, Alash jurtyna áli kúnge «Semeıde Álıhanǵa eskertkish ornatyldy» degen habar jetken joq.
***
Túrli sharalarǵa birli-jarym depýtat qatysqanymen ne Aqorda, ne Parlament resmı túrde ózderi bılep otyrǵan Qazaqstannyń negizin qalaǵan Álıhan Bókeıhannyń mereıtoıyn quttyqtamady.
Qamshyger: Nurǵalı NURTAI
