Álimsaqtan mal baǵýǵa mashyqtanǵan ońtústiktiń halqy sol kásibinen áli de jańylǵan emes. Jalpy, kóshpeli ómir saltyn ustanǵan ultymyzdyń tarıhyna kóz salsaq, bútkil tirshiliginiń, turmys-saltynyń ón boıyna nár bergen, jese azyq, ishse sýsyn bolǵan, tipti, kıim-keshegine deıin qamtamasyz etip otyrǵan tórt túliktiń alar orny erekshe ekenin baıqaısyz. Ata-babamyzdan kele jatqan osy bir kásip Keńes odaǵy tusynda damýdyń sara jolyna túsip, mal basynyń sany eselep artqany sol kezde ómir súrip, osy salada eńbek etkenderdiń áli esinde. Degenmen, táýelsizdikke qol jetkizgen sonaý toqsanynshy jyldardan kúni búginge deıin mal sharýashylyǵyn júıeli túrde damytý, mal basyn kóbeıtý, onyń sapasyna mán bere otyryp, tuqymyn asyldandyrý isi biraz baıaýlap, tipti ondaı jumystar toqtatylǵandaı edi. Áıtse de, elimizdegi mal sharýashylyǵy salasyndaǵy atalmysh problemalardy eńserýdi oılaǵan memleket oǵan qoldaý kórsetýdi eptep qolǵa ala bastady. Sonyń aıǵaǵy retinde sońǵy jyldary elimizge shet memleketterden ákelinip jatqan asyl tuqymdy iri-qaralardy aıtýǵa bolady.
Fermerlik qojalyqpen tanysýymyz aldymen «Altyn dán» JSHS-niń menshigindegi sharýashylyqtan bastaldy. Tólebı aýdanyna qarasty Kereke tas aýylynyń irgesine, kórinisi ásem taý shatqalyna ornalasqan mal ósiretin ıeliktiń qorasynda túsi moıyldaı qara, ortan boıly, qazaq dalasynda buryn sońdy meken etip kórmegen soltústikamerıkalyq «angýs» tuqymdy sıyrlar tur. Ieligindegi sharýashylyqtarymen tanystyryp júrgen «Altyn dán» JSHS-niń bas dırektory Baharam Abdýkarımov bul sıyrlardy amerıkaǵa barǵan bir saparynda kórip, qyzyǵyp qaıtqanyn aıtty. «Ol jerdiń klımaty bizge uqsas keletindikten jáne de sıyrdyń bul tuqymy jyldam et baılaıtynyn estigen soń bulardy Qazaqstanǵa ákelip, jersindirip, sanyn kóbeıtkim keldi», – deıdi. Árıne sonymen qatar paıda tabýdy da kózdegen. Osyndaı nıeti baryn bilgen soń «QazAgroFınans» AQ qarjylaı qoldaý tanytýdy durys dep taýyp, az ǵana ústememen 9,5 jylǵa 132 mln teńge kóleminde nesıe bergen.
Sharýa qojalyǵynyń bas veterınary İles Nurseıitov: «sıyrlar Ońtústik Qazaqstannyń taýly shatqalyna tez úırenip ketti, sebebi bulardyń meken etken AQSH-taǵy Montana shtaty aýa-raıy, taý-tasty jer bederi jaǵynan bizdiń Tóle bı aýdanyna uqsas eken. Eshqandaı jatsynyp, bergen shóbimizdi jemeı, qyrsyq minez tanytqan joq. Ákelgennen keıin bir-aq aıdyń ishinde jersinip ketti», – deıdi. Barlyǵyna ártúrli aýrýlarǵa qarsy vaksınalar egilip, qulaqtaryna elektrondy syrǵalar japsyrylǵan. Sıyrlardyń satyp alynǵan kezdegi salmaǵy 350-450 kg bolsa, qazir 700-800 kelige jetedi. Búginde urǵashy sıyrlardyń barlyǵy derlik ekinshi márte týǵan. Bulardy shetelden ákelgendegi basty maqsattary salmaǵynyń moldyǵynda. Jańa týylǵan buqalar bordaqylanyp, úlkeıip, semirgen soń soıylyp, eti qymbat baǵada satylymǵa shyǵarylǵan. Osynyń arqasynda mol tabys taptyq deıdi fermerlik sharýashylyqtyń ıesi Baharam baýyrymyz.
Aýmaǵy 3 gektar jerdi alyp jatqan qoranyń ishi ártúrli bólikterge bólinipti. Baharam Seıdramanulynyń sózine sensek, bul sıyrlar qystygúni bastyrmanyń astynda tura beretin, sýyqqa tózimdi mal eken. Degenmen, qystygúni býaz sıyrlar syrty qalyń etip qorshalǵan, ishi jyly qoraǵa qamalatyn kórinedi.
Kereke tas shóbi shúıgin, sýy mol aýyl. Alaıda fermerlerdi alańdatyp otyrǵan másele de joq emes. Taýly-qyratty Tóle bı jerinde túz taǵysy qasqyrlar jyldan jylǵa kóbeıip bara jatsa kerek. Ásirese qys mezgilinde. «Jaý joq deme jar astynda degendeı» asa qatty qaýiptenerlik ázirge eshteńe bola qoımasa da qarýlarymyzdy saılap, daıyn otyrmyz» – deıdi malshylar.
Osylaısha asyl tuqymdy iri-qaralardy bordaqylap, sanyn kóbeıtip, satýdy maqsat etip otyrǵan «Altyn dán» JSHS-niń aldaǵy kúnderden kúter úmiti zor. Toǵyz jylda mal basyn toǵyz eselemese de jaǵdaıy jetkenshe, qorasynyń aýmaǵyna syıǵansha kóbeıtpek oıda. Belgili bir mólsherge deıin. Odan asyp jatsa, satylymǵa shyǵarmaq. Búginniń ózinde ájepteýir tabys taýyp otyrǵany baıqalady.
Dál osyndaı maqsatpen jumys isteýdi qolǵa alǵan ekinshi sharýashylyq – «Aqsanat Injınırıń» JSHS. Bul seriktestik joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, «QazAgroFınanstyń» qarjylandyrýymen 300 mln teńge kólemindegi qarajatqa Aýstralıalyq «Angýs» jáne «Gereford» tuqymdy 439 iri-qara mal satyp alǵan. Jáne alǵashynda olardyń basym kópshiligi urǵashy sıyrlar bolǵan jáne barlyǵy da býaz kúıinde ákelingen. Bulardyń da qora-qopsysy standartqa saı etilip jaraqtandyrylypty. Jem-shóp qory da jetkilikti. Ol jem-shópti aralastyryp, týrap, qaı azyqtyń qansha berilýi kerektigine deıin mólsherlep beretin qurylǵylary da bar. JSHS-niń komersıalyq dırektory Baýyrjan Qojabergenovtyń aıtýynsha, mal basyn kóbeıtip, jańadan týylatyn buqalardy bordaqylap, etin satyp paıda taýyp otyr. Jáne de jergilikti iri-qaralarmen býdandastyrýdy da jolǵa qoıǵan. Tipti keıbir sıyrlaryn aýksıon arqyly da satylymǵa shyǵaryp úlgergen.
Tóldegen sıyrlary 1 aıdyń kóleminde qaıtadan uryqtandyrylady eken. Jasandy jolmen. Árbir sıyr jyl saıyn tóldep otyrsa, 5-6 jylda mal basyn 4-5 esege kóbeıtý oılarynda bar. «Aqsanat Injınırıń» JSHS-degiler jyl saıyn ózderiniń baǵý múmkindikterine qaraı otyryp, sıyrlardy basqa da mal sharýashylyǵymen aınalyspaq nıeti barlarǵa sata bastaǵan. Baǵasy da qoljetimdi. Sebebi satyp alýshylar shetelden emes, otandyq sharýashylyqtan satyp alady. Minekı, osylaısha óńirde asyl tuqymdy iri qaranyń sanyn arttyrý, salany damytý isi tabandy túrde júrgizilýde.
Eldegi aýyl sharýashylyǵy óndirisi salasyn údemeli túrde damytý maqsatynda júzege asyryla bastaǵan asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy júıesin qurý isi (reprodýktorlar) der kezinde uıymdastyryldy deıdi «Altyn dán» men «Aqsanat Injınırıń» JSHS-niń ókilderi. Osynyń arqasynda elimizdegi asyl tuqymdy mal sany artyp qana qoımaı, sonymen qatar básekege qabiletti otandyq fermerlerdiń kóbeıýine jol ashylýda. Iá, rasynda da mal sharýashylyǵy salasy kenjelep qalǵan qazaq eli úshin eń bolmasa TMD memleketteri arasynda básekege shydas bere bilýdiń mańyzy zor bolmaq. Sebebi áli de bolsa bizdiń eń basty naryǵymyz ol sózsiz TMD, sonyń ishinde Keden Odaǵyna múshe elder bolyp qala bermek.
Almıra Ospan
