Búgingi tańda medısına salasy óte joǵary deńgeıde damý ústinde. Ár halyq óziniń dástúrli dárigerligine de erekshe mán berip, ony álemdik medısına ǵylymymen ushtasyrýǵa baryn salyp otyr. Shyny kerek qazir shyǵys medısınansy degen ataý naýqasyna shıpa izdegen kóptegen jandy ózine tartyp júrgeni málim. Izraıl, Germanıa, Qytaı elderiniń medısınasy da jaqsy suranysqa ıe. Qazaqstan medısınasy da júıeli damý jolyna qadam basýda. Al, qazaq dárigerligi qandaı jaǵdaıda? Onyń qazirgi jaı-kúıi, naqty qoldanysqa ıe bolýy qalaı? Jalpy qazaq dárigerligi degen ne? Bul suraqtarǵa jaýapty medısına mamany, ámbebap dáriger, qazaq dárigerligin naqty ispen, praktıkalyq turǵyda qoldanyp júrgen azamat Tolqyn Aqanulymen bolǵan suhbattan oqı alasyzdar.
Tolqyn Aqanuly:
Qazaq medısınasy zamanaýı medısınadan esh kem emes
– Tolqyn myrza áńgimeni aldymen ózińizdi qysqasha tanystyra ketýden bastaıyq, qaıda bilim alyp, alǵash ret aq halatty qashan kıdińiz?
– Áýeli meniń týyp-ósken jerim Qytaıǵa qarasty Tarbaǵataı aımaǵy, Toly aýdany degen jer. Qytaı Halyq Respýblıkasy Shynjań medısına ýnıversıtetindegi Klınıkalyq emdeý fakúltetin bitirdim. Oqýdy támámdaǵan soń alǵashqy eńbek jolyn týǵan aýdanymnan bastap, 20 jyldaı medısına salasynda dárigerlik qyzmet atqardym. Sodan 2007 jyldyń aıaǵyna qaraı «elim-aılap» ata jurt, qara shańyraq bolǵan búkil qazaqtyń ordaly otany – Qazaqstanǵa qonys aýdardym, Astana qalasyna irge teptim.
Kelgen soń árıne tiri adam tirshiligin jasaıdy ǵoı, eki qolǵa bir kúrek ustaıtyn múmkindigimiz bar bolǵan soń óz mamandyǵym boıynsha jumys isteýge kiristim. Eki jylǵa jýyq túrli qújattardy rettep daıyndaǵan soń 2009 jyly jekelik medısına ortalyǵyn ashyp, halyqqa qyzmet kórsete bastadyq.
2012 jyly jumysymyzdy keńeıtip, «Baqkeldi» qazaq medısına ortalyǵyn JSHS deńgeıine jetkizdik. Sodan beri talaı jannyń naýqasyna shıpa bolý úshin bilim-biligimizdi aıamaı, óz hal-qadirimizshe eńbektenip kelemiz. Tek Astanada ǵana otyrmaı respýblıkanyń ár óńirine baryp, ońtútik, batys, soltústik oblystardy aralap dárigerlik qyzmet kórsettik.
– Negizi, medısına salsynyń qandaı mamandyq túrin oqyp edińiz?
– Men medısınanyń bir túrin ǵana oqyǵan joqpyn, mamandyǵym jalpy medısına dep ataldy. Iaǵnı, dárigerliktiń ár túri boıynsha mamandandym.
Jalpy Qytaıda medısına: aldyn-alý medısınasy, klınıkalyq medısına jáne gıgıenalyq medısına dep úshke bólinedi. Men osy úsheýin de oqydym. Joǵarǵy oqý ornyn bitirgen soń gıgıenalyq medısına boıynsha eńbek ettim. Dárigerlik mekemeniń «ár bólimge maman bolý» deıtin belgilemesi bar edi. Ol boıynsha kóp bólimderde naýqastardy emdedim. Máselen, negizgi jumysym terapevt bolsa, keıin hırýrg, balalar dárigeri boldyq, jedel járdem bóliminde de istedim.
Sosyn mamandardy tájirıbe jınap, shyńdalý úshin aýyldy jerlerge jiberetin edi. Al, kez-kelgen aýyldyń klınıkasyna barsań onda úlken qalalardaǵy emhanalardaı jeke-jeke bólim joq. Kelgen naýqastyń bárin qarap, eńbektegen sábıden, eńkeıgen kárige deıin emdeýge týra keledi. Tipti, akýsher bolyp, ekiqabat analardy da bosandyrýǵa týra keledi. Osylaı eńbek ete júrip, barlyq salada mamandanýǵa múmkindik aldyq. Sosyn, bul bilimimizge qosa tamyr ustap, shóp dárilermen emdeý isin de qosa úırendik.
– Buny sonda halyqtyq em retinde qarastyrýǵa bola ma?
– Joq, bul halyqtyq em emes. Osy baǵytpen emdeýdi halyqtyq em dep túsiný kishkene jalań uǵymǵa boı urý der edim. Bul negizi qazaq dárigerligi. Máselen, qytaı dárigerliginde shóp dáriler jaıly tereńirek aıtylyp, zerttelgen.
Al, HİV ǵasyrdaǵy Áz Jánibek han tusynda ómir súrgen qazaq shıpageri Óteıboıdaq Tileýǵabylulynyń «Shıpagerlik baıan» kitabyna negizdele otyryp, Shyńjań qazaqtary qazaq dárigerligin birshama zerttedi. Jıyrma jyldan beri osy salany tereń qaýzap, jan-jaqty damytyp keledi. Naqtyraq aıtsaq, qytaı medısına salasynda osy qazaq dárigerligin qytaıdaǵy altynshy medısına retinde halyqaralyq deńgeıde tanytqan.
– Qazaq dárigerliginiń ózine tán erekshelikteri qandaı?
– Qazir Qytaıda qazaq dárigerligi baǵytynda jumys isteıtin derbes klınıkalar, olardyń qaramaǵynda dári-dármek jasaıtyn zerthanalyq oryndary da bar. Arnaýly qazaq dárigerligi ǵylymyn oqytyp jatqan medısına ýnıversıteti bilim beredi. Al, qazaq dárigerliginiń ózindik erekshelikteri ushan-teńiz der edim. Bir sózben aıtqanda qazirgi zamanaýı medısınadan esh kem emes, áýeli odan kóp artyqshylyq tustary bar. Qytaı medısınasy, shyǵys medısınasy, eýropalyq medısınalarmen salystyrǵanda tarıhy tereń dep oılaımyn. Tek sony júeıeli túrde, joǵary deńgeıde zertteýdi kemeldendirý qajet.
Qazirgi kúni biz qoldanyp júrgen medısına tek naqty ǵylymı negizde baǵyttalǵan, naqtylanǵan túri deýge bolady. Onyń emdeý baǵyty, ýkol-dári, ne operasıa jasaý, túrli medısınalyq tehnologıalardyń kómegine júginý arqyly birjaqty júzege asady.
Sonymen qatar, búgingi tańda beleń alyp júrgen halyq emshiligi degen uǵym bar. Onyń negizgi emdaý tásili rýhanı, psıhologıalyq urǵyny basymdyqqa ustap, ushyqtaý, qasıet arqyly aýrýdyń sebebin anyqtaý, dıagnoz qoıý, boıǵa qonǵan erekshe bir tylsym arqyly emdeý bolyp keledi. Demek, zamanaýı medısına men halyq emshiligi bir-birine qarama-qarsy uǵym desek artyq emes.
Al, qazaq dárigerligi ǵylymı medısına men halyq emshiliginiń baǵytyn biriktire jumys isteıdi. Ekeýine de qarsy kózqaras ustanbaıdy, bireýiniń ǵylıym negizin alǵa ustasa, ekinshisiniń halyqtyq negizin paıdaǵa jaratady. Iaǵnı, ekeýiniń de adam balasynyń densaýlyǵy úshin qajet, naýqasy úshin shıpa bolatyn tustaryn alady. Jalpy adamdy emdeý úshin ekeýiniń de qajet ekenin dáleleıdi, solardyń arasynan ózine tán emdeý jolyn ustanyp shyǵady.
Bizdiń ortalyqtyń aty da qazaq emhanasy. Osyǵan oraı qazaq dárigerligin dáripteýdi alǵa qoıyp otyrmyz. Shyn máninde bolashaqtaǵy negizgi nysanamyz – qazaq dárigerligin bıikke kóterý. Qazirgi kúni biz naýqas jandarǵa shıpa kórsetýdi shyǵys emimen birlese júrgizýdemiz. Ózim shyǵys emshiligine qosa qazaq dárigerliginen de bilim alǵanymdy aıttym. Shóp dári jasaý, tamyr ustaý, ota jasaý, qan alý t.b san túrli qazaq dárigerliginiń emdeý joldary bar. Massaj, ıne salý ádisteri de qazaq dárigerliginde keńinen óris alǵan.
– 2007 jyldyń aıaǵynda elge oraldyńyz, ol jaqtaǵy qyzmetti tastap, qonys aýdarý sheshimine qalaı keldińiz?
– Qytaıda, ásirese biz turǵan óńirde dárigerlik mamandyǵyn bitirgen adam úshin jumys jasaý óte qolaıly, shart-jaǵdaıy da jaqsy edi. Ózimizge tıesili abyroı-bedelimiz, kásibı dárejemiz, qolda uqyǵymyz da boldy. Tipti, qyzmettik satyda odan da joǵary ósiremiz dep turǵanda men az da bolsa qazaqtyń eline halqyna, jerine eńbegimiz sińsin, bir tamshy ter tóksek te óz memleketimizge arnalsyn degen oı-armanmen osylaı qaraı qonys aýdardym. Ol jaqtaǵy qolaılylyqty da, qyzmettik jaqsy jaǵdaı men mánsapty da tastap atamekenge tarttyq. Sol kezde alǵash shekaradan ótip, ana otannyń topyraǵyn basqandaǵy júrek tolqynysynan birneshe shýmaq óleń týyp edi, aqyn emespin, biraq sonda da kóńilden shyqqan sóz bolǵan soń oqyp bereıin:
Keńdigine súıinip dalasynyń,
Bir emine jaramaq bop jarasynyń.
Alystan elin, jerin ańsap kelgen,
Qazaq degen atamnyń balasymyn.
Búgin bop tur meniń atym – oralman,
Tilin, dinin, buzbaı aman oralǵan.
Bir kúsh meni jetektedi Otan dep,
Sosyn osy betke qaraı jol alǵam.
Zapy shegip, súıkimsiz bop kelgem joq,
«Elim-aılap», «ultym-aılap» oralǵam.
Atym qazaq, shette týyp, shette óstim,
Tynysymdy taryltqan joq kóp kóshkin.
Jaltaqtamaı, japaqtamaı eshkimge,
Erkin júrip, sóılep óstim kep-keskin.
«Esi barlar elin ańsaıd» deýshi edi,
«El irgesi bútindelsin» dep kóshtim..
Eldi saǵynǵan, qazaq dalasyn ańsaǵan kúıimizdi osylaı beınelegen bolyp edik.
– Bárekeldi, shalqyǵan kóńil-kúıdiń «dıagnozyn dál tapqan» óleń eken. Al, elge kelgen alǵashqy ýaqyttarda azdap qıyndyqtar bolǵan shyǵar, bul «synaqtardan» qalaı óttińiz?
– Árıne, bir memleketten ekinshi memleketke qonys aýdarý ońaı-ospaq is emes. Alǵash kelgen kezderde osy ortaǵa úırenip, sińisip ketýde az-maz qıynshylyqtar bolmaı qalǵan joq. Ásirese, jumys bastaýǵa qatysty qujat jınaý, qytaıdyń joǵarǵy oqý ornyn bitirgen dıplomdarymyzdy anyqtatý deıtin máselelerdiń ózi biraz ýaqytqa sozyldy. Kúttik, sonyń bárin jeńip, máseleni ret-retimen, sabyrmen sheshe bildik.
Al, men medısınalyq ortalyǵyma eshqandaı jarnama jasaǵan adam emespin. Eń alǵash jumysqy kirisip, dárigerlik em jasaýdy bir-aq adamnan – óz kórshimnen bastadym. Ol kisige jasaǵan emim shıpa bolyp, jazylǵan soń aınalasyndaǵy basqa adamdardy ózi shaqyrdy. Em-dom sátti jasalǵan soń olar ózge adamdarǵa aıtty, sóıtip syrqatyna daýa izdegen jandar kóbeıe berdi. Jalǵyz jetispeıtin bolǵan soń medbıke qyzmetin atqarǵan kelinshegimdi qasyma aldym. Keıin basqa da qyzmetkerlerdi jumysqa tarttyq. Osylaı aqyryndap ortalyǵymyz ulǵaıa berdi, Qaraǵandy, Taraz qalalarynda fılıaldaryn ashtyq.
– Qazir qansha adam jumys isteıdi?
– Ortalyqta 40-qa jýyq adam qyzmet atqarady. Barlyq qujattarymyz tolyq, memleketke aı saıyn salyǵyn tólep, neshe ondaǵan adamdy jumyspen qamtyp otyrmyz. Al, alystan jumys izdep kelgen mamandardy shamamyz kelgenshe jaǵdaıyn jasaýǵa tyrysamyz. Olar qashan jumysqa turǵansha jatyn oryn, isher aspen qamdap járdem beremiz, talaı adamnyń razylyǵyn aldyq.
Árıne, naryqtyq zamanda adamdar paıda tabýdy basty maqsat etetini anyq. Biraq bizdiń negizgi qyzmet kórsetý baǵytymyz tek aqsha tabýdyń sońyna túsý emes. Eń aldymen dárigerlik jaýapkershilik pen syrqat adamnyń naýqasyna qolymyzdan kelgenshe kómek kórsetip, emdeý. Aldymyzǵa qoıǵan nysanamyz halyqtyń densaýlyǵy úshin qyzmet etý bolǵandyqtan kóptegen qıynshylyǵy bar adamdarǵa jeńildikter jasap, dertine daýa syılaýdy oılaımyz.
Tipti, keıbir múlde jaǵdaıy joq naýqastardy bútindeı tegin emdep, sol adamdardyń saýyǵyp ketýi men qýanyshy úshin ıgilikti is istegen kezderimiz de kóp. Sonymen qatar qoldan kelgenshe qaıyrymdylyq sharalaryn da jasaýdy esten shyǵarmaımyz. Dinimiz musylman, Paıǵambardyń úmmeti bolǵan soń Alla jolyndaǵy adamdardyń muqtajyna qaraı járdem beremiz. Máselen, Astanadaǵy qyzdar medresesine aı saıyn 200 AQSH dollar kólemindegi kómek atap turamyn. Jáne Qurban aıt, Oraza aıt sekilidi merekelerde as-tamam berip, hal-qadirimizshe dastarqan jaıatynymyz da bar. Árıne, bunyń bárin maqtan retinde aıtyp otyrýdan aýlaqpyz, musylman balasy bolǵan soń saýapty is isteýdi umytpaıyq degen oıdan týyndaǵan dúnıeler ǵoı.
– Áńgimeńizdiń basynda elimizdegi ár aımaqtardy aralap emdeý jasaǵanyńyzdy aıtyp qaldyńyz, bul sapar qalaı týyndap edi, álde jergilikti oryndar arnaıy shaqyrdy ma?
– Bul Astanadaǵy dárigerlik ortalyǵymyzǵa kelip emdelgen adamdardyń usynystary boıynsha jasalǵan sapar edi. Ózderi sátti daýalanyp, aýrýynan jazylǵan kisiler «aýylymyzda emdelýge qoly jetpeı, úlken qalalarǵa kele almaı júrgen talaı adam bar, múmkin bolsa siz baryp solardy qarap berseńiz, biz bárin jınap, bir jerden emdelýge jaǵdaı jasasaq» dep shaqyrdy. Sodan aımaqtarǵa arnaıy bardym.
Alǵashynda Qyzylordanyń Aral aýdanyna on kúndik emdeý saparyn josparlap barǵan edim. Alaıda ol jerdegi dertine daýa izdep aǵylǵan halyqtyń kóptigi sondaı, on kún emes, 6 aı boıy Aralda qalýǵa týra keldi. Qudaıǵa shúkir, jasaǵan emimiz shıpa bolǵan adamdardy kórgende qıyp kete almaısyń, solardyń aýrýynan aıyqqanyn kórip qýanasyń.
Qazirge deıin bizdiń ortalyqtan Reseı, Germanıa, Ýkraına sekildi Eýropa elderinen tartyp, 17 memleketten kelgen adamdar emdelgen eken. Bir aıta keterligi biz jaqyn kúnderden beri osyndaı alystan kelip emdeletin adamdarǵa yńǵaıly jatyn oryndar daıyndadyq. Keıbir erekshe jaǵdaıdaǵy naýqastarǵa máselen, kólik apatyna ushyraǵan nemese uzaq ýaqyt tósekke tańylyp jatqan adamdardy tegin emdep, tamaqtandyryp otyrǵan kúnderimiz boldy. Al, Qazaqstannyń ár óńirinen, aýdan, aýyldarynan bizge kelip emdelgen adamdardy kóptep keziktirýge bolady. Osyǵan qarap eńbegińniń esh ketpeı, jasaǵan qyzmetińniń, qoldanǵan emderimizdiń dimkas jandardyń naýqasyna shıpa bolyp jatqanyna shyn qýanasyń, táýbe deısiń.
– Qazirgi kúni Qytaıdan kelip, medısınalyq emdeý oryndaryn ashyp jatqan áriptesterińiz týraly ne aıtasyz. Olarmen qarymqatynastaryńyz qalaı?
– Óz eline kelip, medısınamen shuǵyldanyp jatqan áriptesterimizdiń qatary barshylyq. Bulardyń birazy qujat jaǵynan qıyndyqtar kórip otyrǵany da jasyryn emes. Biraq, olardyń kóbi óz mamandyqtaryn el ıgiligine jaratyp, medısına salasynda, halyqty emdeý baǵytynda nátıjeli jumystar atqarýda. Ár kim óz shamasynsha eńbek etip jatyr. Iá, keıde «qytaıdan kelgenderdiń bári dáriger bolyp ketti» degen pikirler aıtylyp qalady. Biraq men olaı demes edim. Sebebi, dáriger bolý ekiniń biriniń qolynan kele beretin jumys emes. Ol eń bastysy adam ómirin arqalaıtyn úlken jaýapty qyzmet. Sondyqtan bul salada ózine sengen, bilim-biligi bar maman ǵana jumys isteıdi.
Men osy salada qyzmet etip jatqan óz áriptesterime qoldaý kórsetkim keledi. Eger olardyń jumysy eldiń kóńilinen shyǵyp, halyqtyń densaýlyǵyn túzeýge atsalysyp jatsa olarǵa nege dem bermeýimiz kerek? Ár dáriger óz aldyna kelgen naýqasty emdeıdi. Jáne biz bir-birimizben básekelestik ornatpaı, ózara qoldaý baǵytynda eńbek etýimiz tıis.
Qazir de bir-birimizde joq dári-dármekti tolyqtyryp, naýqastardyń jaǵdaıyna qaraı basqa ortalyqtaǵy áriptesterimizge jiberip, ózara selbestik turǵyda jumys atqaryp júrmiz. Keıde tájirıbe almastyrý úshin bas qosyp, keńesemiz, mereke-meıramdarda beıresmı kezdesýler uıymdastyramyz, qysqasy ózara qoldaý kórsetý baǵytynda tyǵyz qarym-qatynastamyz.
– Sizderge kelgen naýqastardyń jaı-kúıine qarap, Qazaqstan halqyn kóbine qandaı aýrý túri mazalaıdy degen suraqqa jaýap tabýǵa bolatyndaı. Emdeýdiń qandaı túrlerin jıi qoldanasyzdar?
– Bizde emdeý túrleri birshama keń. Sonyń ishinde sozylmaly aýrýlar, qan qysymynan keıin ınsýlt alyp jatyp qalǵan naýqastar, qan qysymy túspeıtin adamdar, qantty dıabet, asqazan aýrýlary, ót tolý jáne eki adamnyń biri uıqy bezi aýrýlary halyq arasynda óte kóp. Jáne bundaı naýqastardyń denin qudaıǵa shúkir sátti emdep jatyrmyz dep uıalmaı aıtýǵa bolady.
Sonymen qatar ishki qurylys, baýyr, búırekke tas tolý, asqazan jaralary, býyn aýrýlary, sal bolyp qalǵan, beliniń shersheýi (gryja) ósken naýqastardy, mıdaǵy qan tamyrlardyń jińishkerý, sozylý arqyly kelgen nerv harakterli aýrýlar kóp emdeledi jáne olarǵa jasaǵan shıpanyń ónimi de jasqy bolyp jatady.
Operasıa jasalýǵa tıis aýrý túrlerin eshbir pyshaq júzin tıgizbeı ıne qoıý, shóp dári berý, massaj arqyly emdep shyǵaramyz. Sondaı-aq bizde qoıylatyn sıstemany ózimiz quramyn baıytyp, jańasha jasaǵan sıstema deýge bolady. Ol kóbine qany qoıýlanyp, qan quramyndaǵy túrli elementterdiń tepe-teńdigi buzylý saldarynan kelip shyqqan júrek aýrýlaryn daýalaımyz.
– Shóp dárilerdi qalaı daıyndaısyzdar?
– Shóp dárilerdiń daıyn túrlerin arnaýly satyp alamyz da, ony ár naýqastynyń jaǵdaıyna qaraı dozasyn teńsheı otyra paıdalanamyz. Negizinen biz tamyr ustaý arqyly dıagnoz qoıamyz.
– Osy tamyr ustaý týraly sál keńirek aıta otyrsańyz, onyń qandaı artyqshylyqtary bar? Keıde tamyr ustap aýrýdy aıyrýǵa senbeı jatatyndar bolady?
– Tamyr ustaý tereń ǵylym deýge bolady. Tamyrdyń soǵýynyń ózi birneshe túrge bólinedi. Máselen, tez soǵý, baıaý soǵý, ekpindi soǵý, artqa tartyp soǵý deıtin túrleri bar. Jáne tamyrdy ustaǵandaǵy onyń ornyn dál anyqtaý bar. Iaǵnı, tamyrdy ár tusynan ustaǵanda olardyń belgi berýine qarap ishki qurylys aǵzalarynyń qaısysynda qandaı aýrý baryn, qaı aǵazanyń jumysy qandaı deńgeıde ekenin bilýge bolady.
Tamyr arqyly dıagnoz qoıýdyń taǵy bir artyqshylyǵy kelen naýqas kezekke turyp túrli analız tapsyryp júrmeıdi, arnaýly apparatqa túsip, qan tapsyryp áýrelenýdiń de qajeti joq. Kóptegen arbaǵa tańylyp, taıaq ustap kelgen adamdardyń aýyrǵan jerine, jansyz dene múshelerine ıne shanshyp, ýkol qoıý arqyly olardy tez turǵyzyp jiberemiz.
Jalpy istep jatqan jumystyń reti osyndaı, aýrý jandardyń emine shıpa bolyp, az da bolsa ónimdi jumys istep jatqanymyz babalarymyz jolyn salyp ketken qazaq dárigerligin ushtastyra jumys jasaǵanymyzdan dep oılaımyn. Biz osy salany tereń zerttep, búgingi medısınamen qatar tolyqtyryp, damytýǵa nazar aýdarsaq memdısınamyz jaqsy nátıjelerge jetedi dep senemin.
Sondyqtan Qazaqstanda da qazaq dárigerligi úshin arnaýly zertteý ortalyǵyn uıymdastyryp, joǵarǵy oqý oryndarynda mamandar daıyndaıtyn bólim, tipti keleshekte qytaıdaǵy sekildi joǵarǵy oqý ornyn ashsa da artyq bolmas edi. Bul jumystar aldaǵy ýaqytta óz júıesin tabady dep úmit etemiz jáne óz basym soǵan atsalysýǵa daıynmyn.
– Áńgimeńiz úshin rahmet!
Suhbattasqan Murat Almasbekuly, Astana
Abai.kz
